تصویری از چشم‌درچشم‌شدن پلنگ ایرانی با یک فعال محیط زیست در پارک ملی تندوره استان خراسان رضوی را مشاهده می‌کنید.

پلنگ صورتی از دیدگاه روانشناسی، شخصیتی خلاق، بازیگوش و مستقل دارد؛ در روانکاوی، او شورشی در برابر ساختارهای سخت و نظم اجتماعی محسوب می‌شود.

مشرق/ کانال روزمرّگی های یک محیط‌بان در تلگرامی تصویری بی‌نظیر را که از یک پلنگ ایرانی در اسفراین به ثبت رسیده است منتشر کرد. به پیج اینستاگرامی «آخرین خبر» بپیوندید instagram.com/akharinkhabar بازار

تصویری ناب از پلنگ ایرانی در ارتفاعات منطقه ی حفاظت شده آقداغ خلخال

American ice hockey team the Florida Panthers have unveiled a new logo and uniforms. The new look represents the team's first major logo change since its inaugural season in 1993. The refreshed panther is being described by the NHL team as "more mature and stoic" compared to the original. Designed in collaboration with Reebok, club

Persian Leopard, Semnan, Iran (Persian: پلنگ ايراني - سمنان) Photo by: Mohammad Salami

موصلی سفید اور بادام چوٹیں لگا کر تھک جاؤ گے مگر فارغ نہیں ہو گے پلنگ توڑ سختی کا نسخہ

شاپور دوم در حال شکار شیر، جنس: نقره، قطر: 22.9 سانتی متر، موزه ی ارمیتاژ - شاپور سوم در حال شکار پلنگ، جنس: نقره، قطر: 21.7 سانتی متر، موزه ی ارمیتاژ - شاپور دوم در حال شکار قوچ، جنس: نقره، قطر: 23 سانتی متر، موزه ی ارمیتاژ - شاه ساسانی در حال شکار، اندازه: 12.8…

گھر ڌياڻي ننڍڙي ڪهاڻي رزاق سهتو هوءَ رڌڻي ۾ هئي جو ڌيءَ سنيا وٽس آئي ۽ پڇڻ لڳس؛ ”امان! بابا ڪڏهن ايندو؟“ پاڻ ڌيءَ تي نگاهه ڪيائين ته اندر جھري پيس. وقت جا ڪانٽا موڪل تي هئا. هر شيءِ ساڪن هئي. جواب ڏيڻ لاءِ وکريل وجود کي يڪجاءِ ڪندي، ڌيءَ جي ڳل تي پيار ڀري ٿڦڪي ڏيندي چيائين؛ ”دعا ڪر ڪهڪاءُ اچين ته آزاد ڪنس. خبر ڪا نه ٿي پئي ته ڪيڏانهن خانگي پوشاڪ پهريل ماڻهو کيس کنڀي کڻي ويا آهن. ڳولهي ڳولهي ٿڪا آهيون پر پروڙ ئي ڪان ٿي پئي.“ ”امان! بابا کي ڇو کڻي ويا آهن؟“ ”ڪو ڏوهه گناهه به نٿا ٻڌائن. کڻي هليا ٿا وڃن. ماڻهو نه ٿيو جانور جو ٻچو ٿيو.“ ڪمري ۾ستل ننڍڙيءَ، روئڻ شروع ڪيو ته ماڻس سنيا کي فيڊر ۾ کير وجھي ڏنو، جيئن وڃي پنهنجي ننڍي ڀيڻ کي کير پياري ته روئڻ کان بس ڪري. سنيا ڪمري ڏانهن کير کڻي هلي وئي. ماڻس آخري ماني تئي ۾ وڌي. ماني پچائيندي، کيس مڙس جا الڪا به اندر ۾ اٿل پٿل پيدا ڪري رهيا هئا. ”تون ناهين پوءِ به هر ويلي تي تنهنجي ماني پچائيندي آهيان. تون ڪڏهن موٽندين؟ هاڻ ته اولاد جا سوال ته من کي رهڙي ٿا ڇڏن. کين سنڀالڻ ڏاڍو ڏکيو ٿي پيو آهي. مِٽن مائٽن جا اجايا جملا ٻڌي دل ٻڏي ٿي وڃي. اوکي ويل، دل کي ٽيڪ ڏيڻ ته ٺهيو، رهندو هٿ ٺوڪيون ڳالهيون ڌاڙيلن سان مليل آهي. پئسي ميڙڻ جي چڪر ۾ ڦاٿو آهي. وڏو آيو آهي ديس جي خوشحاليءَ جا خواب ڏسندڙ. چڱو ٿيو اٿس! الائي ڪهڙا ڪهڙا جملا، اندر ۾ ٿا وڍ وجھن.“ ماني گھڙي ڊرائنگ روم ۾ آئي ۽ سنيا کي چيائين؛ ”تون پڙهائي ڪر وڃي. مان ننڍڙيءَ کي ڏسان ٿي.“ سنيا هلي وئي. ننڍڙي ڌيءَ کي ڪڇ ۾ڪيائين ته سندس من ويهندو ويو. هن معصوم جو، پيءُ کانسواءِ، ڇا ٿيندو. سنيا ۽ روحل ته وري به وڏڙا آهن. هن معصوم کي ته خبر به ناهي ته سندس پيءُ ۽ گھر ڀاتي، ڪيڏي وڏي ڪرب مان پيا گذرن. ڌيءَ جي ڳل تي چمي ڏيندي ماضيءَ جا ورق اٿلڻ ٿا لڳن. ”تون ڪم ڪار تي ويندو هئين، شام لڙيءَ گھر موٽندو هئين ته اڪثر گھٽيءَ جي موڙ وٽ، هارون ڏيندو هئين ته مان سنيا کي چوندي هيس ته؛ پڻهي اچئي پيو. هوءَ مون ڏانهن نهاري چوندي هئي ته؛ توهان کي ڪيئن ٿي خبر پئي ته اها بابا جي گاڏي آهي امان! روڊ تي ٻيون به گاڏيون پيون هارون ڏيو گذرن.“ هن ڏانهن ڏسي رڳو مرڪندي هيس. تون ناهين ته پوءِ پئي ڪنايان ته اچڻ وارو آهين! اجھو هارن لڳو. پر ائين ڪو نه ٿو ٿئي. تو کي الائي ڪٿي لڪايو اٿن! اسان جو گھر ئي ڊانوانڊول ٿي ويو آهي. ننڍڙيءَ کي ننڊ وٺي وئي ته کيس سمهاري ٻاهر نڪري آئي، جتي سنيا پڙهيو پئي. اتان ٿي بيڊ روم ۾ آئي ته مڙس جون سارون به ساڻ کنيو آئي. بيڊ تي آهلندي ئي پاڻ سان ڳالهائڻ لڳي؛ ”تون ناهين ته در ديوارون، گھر جي هر شيءِ، اوپري ٿي لڳيم. ڏينهن ته جئين تئين ڪري گذري ٿو وڃي. رات اکين ۾ ٿي ڪٽجي. ڪنهن ٻڌايو آهي ته؛ جنهن کي کنڀي کڻندا آهن، انهن کي رات جو ئي ڇڏيندا آهن. جڏهن کان اهو ٻڌو اٿم رات اکين ۾ ٿي نبري. کڙڪي تي پئي ڪنايان ته تون ته ناهين. گھر ۾ پاليل ننڍڙن ننڍڙن پکين چهڪڻ گھٽائي ڇڏيو آهي. سندن ٻولين ۾ به درد ڀرجي ويو آهي. باغيچي ۾ گل ٻوٽا رات جي راڻي سڀ ڪومائجي ويا آهن. هر سُو اداسي آهي. اداسيءَ سان گڏ، گھر تي خوف جو راڄ آهي. هر فرد ڊنل آهي. زندگيءَ جو گذر ايڏو اهنجو ٿي پوندو، اهو ته ڪڏهن سوچيو به نه هئو.“ اکيون آليون ٿي پيس. ٽشو پير سان اگھندي، واش روم ۾ هلي وئي. هڪ ڏکارو گھرو سڏڪو واش روم ۾ گونجڻ چاهيو پر گونج کي گھٽو ڏئي ڇڏيائين، جيئن ٻڙڪ ٻاهر نه نڪري. ڊور بيل وڳو. سنيا اٿي در کوليو ته روحل گهر ۾ داخل ٿيو. سنيا سندس چهري کي سواليه نشان سان ڏسندي رهي. پر خاموش رهي. ڀاءُ لاءِ فرج مان پاڻي کڻي آئي. گلاس ڀري روحل طرف وڌايائين ۽ پڇي ويٺي؛ ”ادا ڪر خبر سڄو ڏينهن ڪاٿي لڳايئي؟ بابا سائين جي ڪا خبرچار.” ”پريس ڪلب سامهون احتجاج هيو، سو اتي ئي هيس.“ ”ڇا ٿيو؟“ سنيا جي لهجي ۾تڪڙ ۽ لاچاري هئي. ”احتجاج ته ڀرپور هئو. کوڙ ماڻهو ۽ تنظيمن جا عهديدار ڪارڪن اچي گڏ ٿيا. سڀڪو پنهنجي پنهنجي کنڀي کنيل پيارن جون تصويرون کڻي اچي پهتو هئو. چيائون پئي ته بک ھڙتال ڪنداسين. ڏسون ته جدوجهد رنگ لائيندي الائي آهستي آهستي چپ ٿي ويندي.“ ”ادا! اوهان سان گڏجي هلندس. احتجاج ۽ بکڙتال ۾ شامل ٿيندس.“ ”نه ڀيڻ تنهنجي پڙهائيءَ ۾ رخنو ايندو.“ ”ادا! بابا ئي ناهي ته پڙهي ڇا ڪنديس؟“ سندن ماءُ سنيا جو اهو جملو ٻڌي ورتو. ڊرائنگ روم ۾ ايندي چيو ته؛ ”ڇو ٿي ائين چوين ته پڙهي ڇا ڪنديس. مايوس نه ٿي. تو کي محنت ڪرڻي آهي. پڙهڻو آهي. هڪ ڏينهن تنهجو بابا سائين واپس ضرور ايندو. روحل پٽ، هٿ منهن ڌوئي وٺ ته ماني لڳايان.“ ماءُ ڏانهن روحل ڏسندي چيو؛ ”جي امان!“ روحل فريش ٿيڻ لاءِ واش روم هليو ويو. کاڌي جي ٽيبل تي ماءُ سنيا ۽ روحل ماني پئي کاڌي ته روحل ماءُ کي مخاطب ٿيندي چيو؛ ”امان! ادي سنيا چئي ٿي ته احتجاج ۽ جلسن جلوسن بکڙتال ۾ پاڻ سان گڏ وٺي هل.“ ماءُ ورندي ڏنس ته؛ ”امتحان ڏئي وٺي! پوءِ سندس مرضي! تو سان ڀلي گڏجي هلي پر اسان سڀ گھر ڀاتي هلنداسين. پهريون پڙهائي پوري ڪري. سندس پيءُ جي به اها ئي خواهش هئي ته ڌيءُ پڙهي پئي.“ روحل چيو؛ ”امان صحيح ٿي چوي اول پڙهائي پوري ڪرڻي پوندئي.“ ”ٺيڪ آهي! جيڪا اوهان جي مرضي.“ ماڻس چيس ته؛ ”آخري سال جو امتحان ٿي. محنت ڪر! الڪو نه ڪر! تنهنجو بابا اميد آهي ته هڪ ڏينهن سلامت موٽندو.“ ماني پوري ڪري، سڀڪو پنهنجي ڪمرن ڏانهن هليو ويو. کاڌي جا ٿانوسهيڙيندي، سندس نظر، سامهون ڀت تي ٽنگيل مڙس جي وڏي تصوير تي پئي ۽ اکين جا بند ڀڄي پيس. ڪا دير تصوير کي ڏسندي رهي ته روحل جي ڪمري مان سڏڪن جا آواز ٻڌڻ ۾ آيس. روحل جي ڪمري ۾ جهڙو ڊوڙندي آئي. دروازو بند ڪندي ڏٺائين ته روحل گوڏن ۾ منهن هنيون سڏڪين پئجي ويوهئو. ”ڇا ٿيو پٽ؟” ”امان! بابا سائين ياد ٿو اچي.” ”مان صد قي وڃانءِ! دل نه لاهه تون ته منهنجو بهادر پٽ آهين نه روءُ.“ ماڻس ڀاڪر ۾ ڪيس ته ويتر اچي روئڻ ۾ ڇٽڪيو. ”تون روئندين ته ڀيڻ سنيا به اچي ڪمري ۾ پهچندي. ماٺ ڪر! منهنجا سهڻا ٻچا.” روئي روئي رحل جو من هلڪو ٿيو ته ماٺ ڪيائين. ماءُ کيس سمهاري ڪمري کان ٻاهر نڪتي ۽ پنهنجي بيڊ روم طرف آئي. سندس ڳلن تي ڳوڙهن جي آلاڻ هئي. دل ملول هيس. پلنگ تي آهلندي وڌيڪ الڪن ۾ اچي وئي. سوچڻ لڳي؛ ”تون ناهين ته ٻار به دل لاهي ويٺا آهن. اکين ۽ من ۾ ويراني آهي. تون هوندي هئين ته تنهنجا دوست ايندا هئا. مهمانن جي خدمت ڪندي، دل باغ بهار ٿيندي هئي. تون ناهين ته گھر ۾ ڪو مهمان ئي ڪو نه ٿو اچي. بس ڀتين تي ڪانون جي ڪان ڪان آهي. ٻيو مڙئي خير. تون گھر جو ڊور بيل وڄائيندو هئين ته سمجھي ويندي هيس ته تون آهين. تو ۾ ساهه آهي، منهنجو ساهه. تون ڪڏهن ايندين؟ گھر جي ڊرائنگ روم ۾سنڌ جي نقشي جي وڏي تصوير، تنهنجي هٿن جي لڳل آهي. صبح جو ڏيهاڙي ان نقشي کي پيو ڏسندو هئين. پڇندي هئيمانءِ ته؛ ان ۾ ڇا ٿو ڳولهين. چوندو هئين؛ پنهنجي وطن کي پيو ڏسان. تون ناهين ته مان ان نقشي کي پئي ڪلاڪن جا ڪلاڪ ڏسندي آهيان. تنهجي آسيس ايندي اٿم. واقعي ان نقشي ۾ وڏي ڪشش آهي. مان پاڻ هرتو ان ڏانهن ڇڪجي ٿي وڃان. ڪٿي ان جي پاداش ۾ ته ڪو نه تو کي کڻي ويا آهن. سنيا، امتحان ڏئي پورو ڪري ته اسان سڀ گھر ڀاتي شهر شهر، چوڪ چوڪ، پريس ڪلب، هر جاءِ احتجاج ڪنداسين، تنهنجي آزاديءَ کي ممڪن بڻائينداسين.“ وقت ويو گذرندو پر هو ڪو نه موٽيو، سو ڪو نه موٽيو. سنيا، خوشي خوشي گھر موٽي. هوءَ پهرين پوزيشن ۾ پاس ٿي هئي. گھر ۾ آئي ته سڀ گھر ڀاتي خوشيءَ ۾ روئڻ لڳا. سنيا چيو؛ ”امان! بابا ڏاڍو ٿو ياد اچي. هجي ها ته ڪيڏو نه خوش ٿئي ها. قيمتي تحفو وٺي ڏئي ها. اسان سڀن گھر ڀاتين کي وڏي هوٽل تي وٺي هلي ڊنر ڪرائي ها. پر مون کي ڪجھ به نه کپي، بس بابا سائين سلامت موٽي اچي.“ ماءُ ڀاڪر ۾ ڪيس سڏڪا هئا. لفظ نه هئا ڳالهائڻ لاءِ جملا نه هئا. ڪا دير گھر ۾ ڏک جي لهر ڊوڙيل هئي. وري به ماءُ کي ئي ٻچن کي سنڀالڻو پيو. دلاسو ڏيڻو پيو. پرچائي سڀني کي ماٺ ڪرايائين. اهو ڏينهن به آيو جو سڀني گھر ڀاتين کي هٿن ۾ هن جي تصوير هئي ۽ جاءِ بجاءِ احتجاج ۾ شامل هئا. ڪيترن سالن کان باشعور ماڻهو کنڀجي ويا آهن. ڪڏهن موٽندا؟ ڪا خبر ناهي. سندن گھر-ڀاتي ورديءَ وارن جي گھيري ۾ احتجاج ڪن ٿا. بکڙتال ڪن ٿا. عورتن ۽ مردن سان ورديءَ وارن جون جھڙپون ٿين ٿيون. احتجاج هلندڙ آهي. رات جو پويون پهر آهي. هوءَ جاڳي رهي آهي. سندس اکين ۾ ننڊ ناهي. پئي ٿي ڪنائي ته ڪيڏي مهل ٿي ڊور بيل وڄي ۽ روحل جو پيءُ مرڪندو گھر ۾ داخل ٿئي.

مير محمد پيرزادو ڏي ٽهڪ ته منهنجي ڏات کِلي ياسر قاضي مير محمد پيرزادو سنڌ ادب ۾ هڪ گيت جي شاعر جي حيثيت سان سڃاتو وڃي ٿو ۽ سندس اها سڃاڻپ ڪنهن هڪ صنف ۾ مهارت هئڻ جي حوالي سان کيس محدود ڪو نه ٿي ڪري ڇاڪاڻ ته مير محمد نه رڳو گيت عمدگيءَ سان لکيو آهي پر هن سنڌي شاعريءَ جي ڪلاسيڪي توڙي جديد هر صنف تي طبع آزمائي ڪئي آهي ۽ هر صنف سان اهڙو سهڻي نموني نباهه ڪيو آهي جو مان هن کي نه صرف گيتن جو بهترين شاعر چوندس بلڪ کيس آل رائونڊر شاعر ڪوٺيندس. ڇاڪاڻ ته هن جنهن به صنف تي قلم کنيو ان صنف کي امر ڪري ڇڏيو. اهڙا شاعر سنڌ ۾ گهٽ پيدا ٿيا آهن جن گيت کي پنهنجي سڃاڻپ بنايو هجي خاص طور تي اهي گيت جا ئي شاعر آهن. سنڌ ۾ گيت جي بي تاج بادشاهه بردي سنڌيءَ کان پوءِ سندس همعصر شاعرن يا کانئس پوءِ وارن شاعرن مان سواءِ سائين مير محمد جي ٻيو ڪو به اهڙو پختو شاعر ڪونه ٿو ملي جنهن گيت کي ايڏو سنجيدگيءَ سان لکيو هجي. پيرزادي صاحب جي شاعريءَ جا ٻه مجموعا “مکڙيون ماڪ ڦڙا” ۽ “ليار نيڻن ۾ ڦٽا” منظر عام تي اچي مڃتا ماڻي چڪا آهن جن ۾ ان گيت کان سواءِ دوها، بيت، وايون، نظم ۽ غزل پڻ جهجهي تعداد ۾ ڏنا آهن جيڪي پڻ گيتن جا سڀ جا سڀ ساهه ۾ سانڍڻ جهڙا آهن. اچو ته پيرزادي صاحب جي شاعريءَ جي ڪتاب “ليار نيڻن ۾ ڦٽا” جا ورڪ ورايون. هن ڪتاب جو مهاڳ سنڌ جي سينئر معروف شاعر ڊاڪٽر تنوير عباسيءِ لکيو آهي. جنهن مان هن مٿي چيل ڳالهه جي تصديق ڪئي آهي، چوي ٿو ته “بردي سنڌيءَ کانپوءِ هن ئي شاعر گيت جي صنف سان لئون لاتي آهي. کانئس پوءِ مير محمد پيرزادو گيت جي صنف جو بهترين شاعر آهي.” ساڳي ڳالهه جي تصديق تاج جويو ڪتاب جي آخر ۾ سائين مير محمد جي شخصيت تي لکيل مقالي ۾ به ڪري ٿو ته مير محمد پيرزادو، هري دلگير، گورڌن محبوباڻي، شيخ اياز ۽ بردي سنڌيءَ کانپوءِ گيت جو وڏي شاعر آهي. هن جا بيت دوها ۽ وايون به آئون چوندس ته سندس گيتن توسيع آهن ته پوءِ اچو ته گيت جي ان بهترين شاعر جي گيتن کي پڙهي ڏسون. گيت ڳائجڻ واري صنف آهي، جنهن کي هرڪوئي هر وقت آسانيءَ سان جهونگاري سگهي، ان لاءِ گيت جي سڀ کان پهرين ضرورت اها لئه ۽ رڌم آهي جيڪا ڳائيندڙ لاءِ اٽڪاءَ جو باعث نه بڻجي ۽ ٻڌندڙ به ان لئه جي تسلسل تي جهومي، انهن ٻنهي شرطن کي سائين مير محمد اهڙي سهڻي انداز ۾ پورو ڪيو آهي جو سندس هر گيت پنهنجو الڳ حسن رکي ٿو ۽ سندس هر گيت وري وري ڳائڻ جهڙو آهي. جدائيءَ جي آلاپن ۽ پرينءَ جي اچڻ جي آس سان واسيل هن گيت ۾ بيقراريءَ جو بيان ڪيڏو پيارو ٿيل آهي. ڪانگ اڏايان ڦالون پايان، جوڀن ۾ ئي جيڏا سرتا پريت ڪيئي ڇو ڪانگهاري، تو سان دلڙي لائي مون آ، پيار جي پونجي هاري، آءُ جواري، پريم ڏوهاري، آهه ڪيان يا زاري، چئه ته ڀلا مان ڪهڙو تو سان، سينو ساهيان، ڦالون پايان! گيت جي صنف ۾  ڪوئي مقرر ڪيل گهاڙيٽو ناهي هوندو ۽ نه ئي بند يا ٿلهه ۾ سٽن جي تعداد يا ماترائن جي مخصوص وزن جي پابندي آهي فقط وراڻيءَ جو ورجاءُ لازمي آهي. پيرزادي صاحب انهيءَ آزاديءَ مان فائدو وٺندي، گيت کي ننڍي توڙي وڏي هر وزن تي لکيو آهي ۽ سٽن جي تعداد ۾ به مناسب ڦير ڦار آڻي اسانکي هر گيت ۾ نواڻ ڏني آهي. سندس هي گيت به ڪيڏو نه خوبصورت تاثر ٿو ڏئي. رات تارن ڀري! مڃ کڻي او چري، مونکي ڀاڪر ڀري، پنهنجي ڪر گود ۾، هير تو۾ گهلي رات سانوڻ سندي، سينڌ ۾ گل هڻي، ماڪ ۾ مهڪندي، ڪيتري آن ٺري، سچ ته او سانوري، مونکي ڀاڪر ڀري، پنهنجي ڪر گود ۾. هن گيت ۾ روايتي موضوع کان هٽي ڪري ڪيڏي پياري ڳالهه چئي آهي. گيت ٺاهيان پيو، گيت ٺاهيان پيو، گهٽا کي جڏهن گهاو کوڻيون ڏين، سندس نيڻن مان نير ٽم ٽم وهن، دکي ٿي تڏهن دوست! دانهيان پيو، گيت ٺاهيان پيو، گيت ٺاهيان پيو. گيت وانگر دوهو به هندي صنف آهي ۽ اسان جي پنهنجي صنف آهي پر اڄڪلهه دوهي کي به ايترو ڪثرت سان ڪونه ٿو لکيو وڃي جيترو اهڙيءَ سهڻيءَ صنف کي لکيو وڃڻ گهرجي. سائين مير محمد هن ڪتاب ۾ جيترا دوها ڏنا آهن سي سڀ جا سڀ پنهنجي الڳ الڳ سونهن رکن ٿا. سڳنڌ مٽيءَ جي سرهي سرهي، ساهه اندر وئي پيهي، پرڏيهيءَ جو پيار به ڪهڙو، يار هجي ڪو ڏيهي، چنڊ ڪلاسان هير ملي ٿي ڇيڙي دل جا ساز، روڪ ڀلي جي رڪجي سگهجن، اندر جا آواز دوهو ان حوالي سان مشڪل صنف آهي جو هن صنف ۾ ٻن سٽن ۾ پنهنجون سموريون محسوسات سمائجن ٿيون ۽ مختصر سٽن ۾ سڄي ڳالهه چوڻ ڪو سولو ڪم ڪونهي پر شاعر ٻن سٽن ۾ ڪٿي ڪٿي تمام وڏو خيال به انوکي انداز ۾ ماپرايو آهي. سندس ڪافي دوهن ۾ سٽن مان منظر نگاري ائين ڇلڪي ٿي ڄڻ ته اهو منظر وڊيو فلم جيان اسان جي آڏو ڦرندو هجي. سندس اهڙي سچي منظر نگاري سان ڀرپور ڪجهه دوها هيٺ ڏجن ٿا: ڇپر وٿين مان چانڊوڪيءَ جا چئاڪا ڀت تي ائين، ڪاريءَ شيدڻ رات جي منهن تي، ڪوڙهه لڳي ويو جيئن، سينو تنهنجو ڌرتي، جنهن تي جوڙي ٽڪرين جي، سوچ اسان جي پنڇي کيڏي راند انهن تي ئي. وئگن جي آ سيٽ پٺيئن تي ٽهڪن موسيقي، ڄڻ ته پهاڙي جهرڻي جي آ، لهر نئين موٽي، هتي ڇپر جي وٿين مان چانڊوڪيءَ جو ڀت تي پوڻ ڪاري شيدڻ جي منهن تي ڪوڙهه سان تشبيهه يا ٽهڪن کي مڌر موسيقي سڏڻ، اهڙيون تشبيهون آهن جيڪي اڳ پڙهڻ لاءِ نه مليون آهن. اها نواڻ ئي شاعر کي انفراديت بخشي ٿي. سائين مير محمد جا مسلسل ڪجهه دوها آهن جن مان هر هڪ ۾ ان ڪنهن نه ڪنهن جڳهه جو ذڪر ڪيو آهي. يقينن اهي دوها اتان جي سير کان پوءِ لکيا ويا آهن. جڏهن ته  انهن سڀني دوهن کي ملائي هڪ منظوم سفرنامو چئجي ته ان ۾ ڪوبه وڌاءُ ڪونه ٿيندو. انهن دوهن ۾ ٽيڪسلا جي کنڊرن، ميوزيم، جوليان لڪ، نٿيا گلي، تڪيا محرم شاهه، ڪڇ پهاڙيءَ، ڪوهه مريءَ، راولپنڊيءَ، ايڪو جبل ۽ ٻين جاين جو ذڪر آهي. اچو ته انهيءَ منظوم سفرنامي جا ڪجهه دوها پڙهون. ميوزيم جي مون ڪنڊ ۾ ويهي مورت ڏانهن ڏٺو، مک تي سچ ڪڙو هو جن جي من پر هوس مٺو، چنڊ سندو اڌ کائي ويو آ، ڄڻ ته بکيو هي لڪ، نٿيا گليءَ جي نينگرڙيءَ جو، آڙوءَ اڌ ۾ چڪ، گيت ۽ دوهي جيان، سائين مير محمد جا بيت  پڙهي ڏسبا ته انهن جي سونهن جي ساک به هر پڙهندڙ ڏيندو، بيت سنڌ جي قديم صنف آهي جنهن کي ڀٽائي ۽ سچل کان وٺي موجوده ٽهيءَ جي هر شاعر لکيو آهي ۽ هر دور ۾ بيت جي ٻوليءَ توڙي انداز ۾ واضع فرق آيو آهي. اڄڪلهه بيت کي جديد انداز ۾ لکيو ٿو وڃي پر پيرزادي صاحب جي بيتن جي خاص خوبي اها آهي ته نئين انداز ۾ به ٻولي اهائي ٻهراڙيءَ واري استعمال ڪئي اٿائين،  جيڪا هاريءَ ناريءَ ۽ مزدور جي سمجهه جهڙي آهي ۽ هڪ ڪلاسيڪل صنف کي نئين انداز ۽ خاص ڳوٺاڻي ٻوليءَ ۾ لکڻ هڪ ڪمال آهي. اڇو اوڍيو آهه جو، وينگس وڳو پس، پرين اٿيو پلنگ تان، آهه ڀڃي آرس، نيريءَ ساڙهيءَ مان بکي لال بدن ٿو ائين، نير نديءَ مان لڙهندي سهڻيءَ جو تن جيئن، جر ڀلا پو ڪيئن، ڍڪي روپ رتولڙو، مٿي ڏنل بيتن ۾ نيري ساڙهيءَ مان جهاڪا پائيندڙ بدن کي سهڻيءَ جي ٻڏندڙ تن سان تشبيهه ۽ من جي ميڻ بتيءَ جيان ڳرڻ واري ڳالهه ڏاڍي سهڻي آهي ۽ بلڪل نئين آهي. وائي به سنڌ جي پنهنجي صنف آهي ۽ صدين کان لکبي پئي اچي پر اڃا تائين پنهنجي سونهن برقرار رکيو پئي اچي، سائين مير محمد ٻين ڪلاسيڪل صنفن وانگر وائي به لکي آهي ۽ ٻين صنفن وانگر هن صنف سان به باقاعدي انصاف ڪيو آهي. کيپ ۾ ڪوئي کڙو، رات جو رابيل جا، باک کي ڀيٽا ڏيڻ لاءِ ڳلن تان ڳوڙها ڳڙو، کيپ ۾ ڪوئي کڙو، رات جو رابيل جا، ڏات لاءِ ڳوليم ڏهر، پر نه هان پائي سگهيو، مان اڃو سنسار ۾ هان، تنهنجي نيڻن ۾ آ جر، پر نه هان پائي سگهيو، ڇيڪ رنيون ڇوريون بار دل جو ٿيو جهڪو، سو حياتيون سون جهڙيون، گهور هڪ تان گهوريون، بار دل جو ٿيو جهڪو، وائين ۾ به ٻين صنفن وانگر منظر نگاريءَ جا عڪس چٽا ۽ سهڻا بيان ٿيل آهن. جئين سندس وائين جا هيٺيان ڪجهه ٽڪرا: رنگ ڇهڻ لاءِ گل مٿان ويٺل پوپٽ پر تي، دستڪ هير ڌري ٿي، ڦٽين سندي کيت تي چمڪو چنڊ سندو، کڙ کٻيتو ٽمڪيو، شرمائي ڪنهن ڳالهه تي توجو ٽهڪ ڏنو، کڙ کٻيتو ٽمڪيو، غزل اها سهڻي ۽ سدا بهار صنف آهي جنهن کي هر دور جي جديد صنفن ۾ شمار ڪيو ويو آهي. سائين مير محمد پيرزادي جا غزل به پڙهندڙ کي مڪمل طور هڪ بهترين غزل گو شاعر طور محسوس ٿيندا پر جيڪڏهن سندس وايون، بيت گيت ۽ دوها پڙهبا ته هو مڪمل طور ڪلاسيڪي صنفن جو شاعر لڳندو، بهرحال اهو اڳ به چئي آياسين ته پيرزادو صاحب هر صنف لکي ۽ هر صنف سان سهڻو نباهه ڪيو. سندس غزلن جي ڀاڱي ۾ به هر صفحي مان نج سنڌي لفظن جي خوشبو ۽ تشبيهه جي مهڪ ملندي. خوشبو در کڙڪائي ٿي، رت بسنتي ڳائي ٿي، جڏهين جان واسو ڪري ٿي انهن ۾، هيئين جا هندورا هُلائن هوائون، نانءَ چيڙي ٿي نديءَ ٿي رس ڀريون ڪي راڳڻيون، ڄڻ ته ڇوليون ٿيو وڄائن، هارمونيم هير تي، شرم ٻوٽي جيئن وڃي ٿي هٿ لڳي شرمائجي، تيئن وڃي ڪومل جسم ڀاڪر اندر ڪومائجي. مير محمد پيرزادو هو جيڪو ڪاغان جو قصاگو آهي منور سراج هو جنهن جي سڃاڻپ هڪ شاعر طور آهي، ۽ جنهن کي گيت جو شاعر سڏيو وڃي ٿو ۽ مون وٽ به جنهن جو پهريون ۽ آخري تعارف هڪ شاعر جي حوالي سان آهي پر الائي ڇو، هو منهنجي حواسن ۾ هڪ شاعر کان وڌيڪ هڪ قصاگو طور شامل رهيو آهي! اهڙو قصاگو جنهن جي اندر جي آڪاس ۾ هزارين قصن جا ستارا جرڪندا ٿا رهن! اهڙو قصاگو جيڪو اڻٽيهين اونداهيءَ رات ۾ قصو کڻندو آهي ته هوائن جي زبان تي تالا لڳي ويندا آهن ۽ ٻڌندڙ پنهنجي وجود کان بي خبر بڻجي قصي جو حصو ٿي ويندا آهن، ممڪن آهي ته هن ڪڏهن به ڪا ڪهاڻي/ قصو نه لکيو هجي پر فطري شاعر، گائڪ، قصاگو ۽ آرٽسٽ اضافي Instruments جا محتاج نه هوندا آهن اُهي پنهنجي روح ۾ پنهنجو سنسار هوندا آهن. ان سان ڪو فرق نه ٿو پوي . ڪويل ڪوئي گيت نه لکندي آهي ته ڇا اُها سريلي نه آهي؟ درياهه جي لھر ڪائي ڌُن ڪمپوز نه ڪندي آهي ته ڇا اُها رڌم کان محروم سڏبي؟ جولئٽ جي عاشق روميو ڪوئي شعر نه لکيو ته ڇا هن جي دل شاعريءَ کان خالي هئي؟ احساس جي آڏو سَنَدنِ ۽ لقبن جا ٺپا بنهه بي معنيٰ هوندا آهن. هو منهنجي لاءِ ڪاغان جي انهن قصاگو پوڙهن جئان حسين ۽ دلنشين قصاگو آهي جيڪي ٻاهران ايندڙ مسافرن کي ڍنڍ سيف الملوڪ جي ڪنارن وٽ ويهي پنهنجي مخصوص مٺي لھجي ۽ سيف الملوڪ ڍنڍ سان منسوب قصو ٻڌائيندا آهن ته ڪنهن سهڻيءَ عورت جي سلوڻيءَ اک جھڙي ڍنڍ برفاني جبلن مان قطرو قطرو ٿي وهندڙ پاڻيءَ سان ڀرجندي آهي لڙڪ لڙڪ ٿي خالي ٿيندي آهي.... جنهنجو پاڻي چانڊوڪيءَ جھڙو اُجرو آهي، جنهن ۾ چنڊ پنهنجو عڪس ڏسي مُرڪندو آهي ۽ جنهن جي اوجل پاڻيءَ ۾ هر چوڏهينءَ جي رات پريون وهنجڻ اينديون آهن ڪاغان جي انهن قصاگو پوڙهن جي ڪهاڻيءَ ۾ ايڏو ڪجھه آهي جو دور دراز جا Tourist ڪجھه معاوضو ادا ڪري بار بار اهو ساڳيو قصو پيا ٻڌندا آهن! ۽ قصي جي مڌ مان ڍاپي نه ڍاپندا آهن. بلڪل بلڪل بلڪل ائين آهي اسان جو هي قصاگو جنهن کي اسين ۽ اوهين مير محمد پيرزادو سڏيون ٿا. هو جڏهن اڪثر ادبي محفل ۾ ڳالھائيندو آهي ته محسوس ٿيندو آهي ڄڻ مان ڪنهن ادبي محفل ۾ نه ويٺو آهيان پر ڪنهن عظيم عبادت گاهه ۾ ويٺو آهيان، مقدس مريم جي اداس مُرڪ جي گھيري ۾ آهيان ۽ مصلوب عيسيٰ جي آڏو آهيان. هو ڳالھائيندو آهي ته لڳندو آهي ڄڻ فطرت پنهنجي آس پاس سان مخاطب آهي. سچ ته کيس ٻڌندي ماڻهو سراپا سماعت بڻجي ويندو آهي! پنڊ پاهڻ ٿي ويندو آهي. در اصل دوستو! ڪجھه ماڻهو پنهنجي ڳالھين جي هيٺان هوندا آهن ۽ ڪجھه ماڻهو پنهنجي ڳالھين جي مٿان هوندا آهن! جيڪي پنهنجي ڳالھين جي هيٺان پوريل هوندا آهن اُهي ڳالھيون ته وڏيون، گھڻيون، رنگين ۽ دلڪش ڪندا آهن پر نه ڪو انهن جي ڳالھين ۾ ڪوئي اثر هوندو آهي ۽ نه سندن لھجي ۾ ڪو درد هوندو آهي انهن وٽ فنڪاراڻي ٺاهه ٺوهه ۽ ادائگيءَ جو ڍنگ ته هوندو آهي پر انهن وٽ جيءَ جو اهو جنون نه هوندو آهي جيڪو ڳالھين ۾ ڳهر پيدا ڪندو آهي ۽ لھجي ۾ لھوءَ جھڙي گرمي ڀريندو آهي! ۽ اهو اعزاز فقط انهن وٽ هوندو آهي جيڪي پنهنجي ڳالھين جي هيٺان نه پر مٿان هوندا آهن. اُهي ماڻهو هوندا آهن جن جي ڳالھه ۽ عمل ۾ وٿيSpace  نه هوندي آهي. اهو ئي سبب آهي جو جڏهن اهي ماڻهو ڳالھائيندا آهن ته لڳندو آهي وقت جي پيرن ۾ ڏانوڻ پئجي ويا آهن ۽ تاريخ جي رفتار ڌيمي ٿي وئي آهي. هونءَ ته اسان وٽ وات راڌن جي ڪائي ڪمي ڪانهي! (ايڪ ڍونڊو هزار ملتي هين) واري حالت آهي. سنڌ جي کوڙ المين مان هڪ وڏو الميو اها اجائي ڄاڙي بازي به آهي. منهنجو خيال آهي ته گھڻو ڳالھائڻ جو حق فقط ٻن قسمن جي ماڻهن کي هجڻ گھرجي. هڪ: ڪلاس روم ۾ بيٺل استاد کي. ۽ ٻيو: دل جي ڳالھه ڪندڙ ديواني کي. ۽ مير محمد پيرزادو دل جي ڳالھه ڪندڙ اُهو ديوانو آهي جنهن جي ديوانگي سوين سياڻپن کان مٿاهين آهي. ڇو ته اها ديوانگي درد جي دين آهي . اها ديوانگي عشق جي عطا آهي . ان ديوانگي کان محروم ماڻهو مُڏو ۽ مردار ٿي پوندو آهي، ان ديوانگي کان وانجھيل ماڻهو Pleasing culture جو ڦلترو خوشامد جو کودو Status Quo جو انڌو پيلپائو ۽ پنهنجي مخصوص ڪلاس جو نمائندو ٿي رهجي ويندو آهي هو ته ديوانگيءَ جي دهليز تي بيٺل اُهو عاشق آهي جيڪو گھر ٻاري روشني ڪندو آهي ۽ سَوَ وڃائي ساءُ بچائيندو آهي. ڪاغان جي انهن پوڙهن قصاگوئن جي قبيلي جو اهڙو قصاگو آهي جنهن جي خوابن، خيالن، يادگيرن ۽ احساسن ۾ هڪڙي اداس سيف الملوڪ ڍنڍ موجود آهي ۽ هن جي اها اداس سيف الملوڪ ڍنڍ سنڌ آهي. سنڌ جيڪا هن قصاگو جي سيني ۾ ڌڙڪندڙ دل جئان ڏکاري آهي ...... سنڌ جيڪا ڪنهن اداس ۽ زخمي عورت جي اک مان وهندڙ لڙڪن ۾ آلي آهي جيڪا سيف الملوڪ جئان مانسرور مان قطرو قطرو ٿي سيراب ٿئي ٿي ۽ لڙڪ لڙڪ ٿي لاڙ جئان بنجر ٿئي ٿي ٿر جئان ريگستان ٿئي ٿي! هن جو ڏک هر حالت ۾ Justified آهي. هُو ڪنهن ازل جي اداس قصاگو جئان اسان جھڙن Tourists کي بنا معاوضي هن ديس جي هڪ هڪ زخم جي ڪهاڻي ٻڌائي ٿو، ڪهاڻي جنهن ۾ سچ آهي، سونهن آهي، درد آهي، آرٽ آهي، محبت آهي، Wisdoms آهي . هو اهڙو قصاگو آهي جنهن لاءِ سنڌ سياستدان جئان محظ هڪڙو ڪارڊ ناهي ......... سوڪالڊ دانشورن جئان ڄاڙي ٺوڪڻ جو موضوع ناهي، اسان جھڙن اديبن جئان آڱر وڍائي شهيدن جي قطار ۾ شامل ٿيڻ جي سيڙهي ناهي، صحافين ۽ ڪالم نگارن جئان خبرن جو خاصIssue  ناهي، پر هُن لاءِ سنڌ عبادت گاهه آهي ........ ڪعبه قبلو آهي...... دين ايمان آهي هن لاءِ سنڌ فيشن طور ڳالھائڻ، فيشن طور نه ڳالھائڻ، فيشن طور ڏکارو ٿيڻ، فيشن طور طنز ڪرڻ ۽ فيشن طور ان جو دفاع ۽ وڪالت ڪرڻ جو معاملو نه آهي پر سنڌ هن جي لاءِ سر جو سودو ڪرڻ جھڙي وٿ آهي، وقار آهي، اعزاز آهي عشق آهي ۽ درد جو دائرو آهي ...... دائرو جنهن ۾ سڄي سنڌ ئي سنڌ آهي ۽ سنڌ جي مٿان آڪاس ۾ چمڪندڙ سنڌ جو هڪڙو جھونو عاشق چنڊ به آهي، چنڊ جيڪو زخمي زخمي آهي ان زخمي چنڊ جو نالو “جي ايم سيد” آهي جنهن کي پَراوَنِ گھٽ پنهنجن گھڻو گھايو. انهن پنهنجن ويندي ويندي سندس پٺيءَ ۾ اهڙو خنجر کوڙيو جو ان مان اڄ تائين رت ٽمي رهيو آهي ۽ ساري سنڌ جي ڇاتي لھو لھو ٿي وئي آهي . مير محمد پيرزادي جون اکيون انهيءَ پٺيءَ ۾ کتل خنجر جون جاڙيون شاهد آهن. سو سندس اکين جي نمناڪي ۽ لھجي جي اداسي بي وجھ ناهي . درد جي انهيءَ دائري ۾ سمجھه ۽ سُرت جون اُهي ڳالھيون به ولين جئان ڦهليون پيون آهن جھڙيون ڳالھيون زهر جي پيالي لاءِ منتظر ارسطو اٿينس جي ڳلين ۾ ڪندو هو. ڳالھيون جيڪي ڳليءَ ڳليءَ ۾ هوائون بڻجي هُلنديون هيون ۽ نوجوانن جا نيڻ روشن ڪنديون هيون ته مير محمد جون ڳالھيون سمجھه جون اهي سُرڪون آهن جن جو سواد ماڻي سڪرنڊ سميت سنڌ جي انيڪ ذهنن تان زنگ لھي ويا ۽ سندن اکيون اجريون ٿي ويون، جڏهن کين ڀٽائيءَ جي ڀر ۾ ويهاري ٻڌايو ته: سُرمو سفيديءَ جو، جڏهن پاتو جن، تڏهن ڏٺي تن، اڇائي عالم جي. هي قصاگو جنهن مهل دل جي سمفني تي ڀٽائيءَ جو ذڪر ڇيڙيندو آهي ته سندس سينو سمنڊ ٿي ويندو آهي ۽ اکيون لھرون لھرون ٿي وينديون اٿس هو جنهن پل وجدان جھڙي ڪيفيت ۾ اچي اسان پرهه جي پياڪن کي ان شاعر جا اهڙا بيت ٻڌائيندو آهي. هڪ ڌرتتي ماءِ، ٻي سندي سڄڻئين، هلي ۽ واجھاءِ، ٻنهين ڄيرن وچ ۾. ۽ : “لڙيو سج لڪن ۾، راسيون رتائين، مون کي ماريائين، اديون اونداهو ڪري.” ۽ پنهنجيءَ دل جي ردم تي انهن بيتن جي حسناڪيءَ تي ڳالھائيندو آهي ته اسان جي لاءِ احساسن ۽ معنائن جا نوان در کلي پوندا آهن، ۽ ڀٽائيءَ سان اسان جي عشق جي تجديد ٿيڻ لڳندي آهي .... ۽ اسين پرهه جا پياڪ، ڀٽائيءَ جي قدمن ۾ سربسجود ٿي ويندا آهيون. هو اهڙو قصاگو آهي، جيڪو مون کي اڪثر پنهنجيءَ خاموشيءَ ۾ هڪ ڳالھه ۽ پنهنجيءَ ڳالھه ۾ هڪ خاموشي ڀاسندو آهي . اهڙي خاموشي، جيڪا پنهنجي پاڻ ۾ هڪ عظيم عبادت آهي، هن جو پنهنجو به ته هڪ شعر آهي ته : سانت به ڪڏهين ڳائيندي آ، ماڻهوءَ-من پِرِڀائيندي آ. هو جنهن جي ڳالھه ۾ انور پيرزادي کي پاتل گلابي سنڌي ٽوپيءَ ۾ پويل ٽڪن جي روشن حسناڪي به آهي، ته موهن جي دڙي جي ماڻهوءَ سوڀي جي سوچ جو سواد به آهي ! هو، جنهن جي قصي ۾ جمال ابڙي جي ڪهاڻين جي خوشبو به آهي ته مهاڪوي اياز جي شعرن جو رڌم ۽ مٺاڻ به آهي! هو، جنهن جي تربيت ۾ رسول حمزه توف واري ديس سان دلبريءَ جي سُتي به شامل آهي، ته گرو رجنيش جي گفتگوءَ جو رنگ به آهي؛ سو منهنجي لاءِ هڪڙو اهڙو منفرد ماڻهو آهي، جنهن سان منهنجو ان ڳالھه ۾ اعتبار پختو ٿي ويندو آهي ته عقل، مطق، دليل ۽ بحث ثانوي سطح جي Phenomena آهي، جڏهن ته عشق ادراڪ، جذبو ۽ وجدان اول درجي واري Phenomena آهي، هن سان ملي مون ڄاتو آهي ته عشق جن جو ايمان نه آهي، انهن جي عقل جا سڀ سرٽيفيڪيٽ ڪوڙا هوندا آهن. دوستو! هُو جيڪو هڪ ئي وقت پنهنجي ذات ۾ هڪ محفل آهي، هڪ ميلو آهي، جھميلو آهي، سو پنهنجي اندر ۾ اڪيلو به آهي. هو هڪڙو شفيق پيءُ هئڻ سان گڏ هڪڙو اداس مسافر پيءُ به آهي ... ڀيڻ جو اڪيلو ڀايڙو به آهي. تنها پٽ به آهي، پنهنجي ابي امان جو! کوڙ سارن دوستن ساٿين کان محروم رهجي ويل دوست آهي، انيڪ حادثن جو اڪيلو شاهد پنهنجي ديس جئان زخمي زخمي، وياڪل وياڪل! پر پوءِ به هن جي چپن تي سدائين معصوم ٻار جي مُرڪ محوِ رقص هوندي آهي، اهڙي مُرڪ جيڪا ڪنهن فاتح سپهه سالار جي نيڻن ۾ هوندي آهي، ڇو جو هو هن ديس جو اهڙو قصاگو آهي، جنهن جي سيني ۾ سوين ستارن جھڙا قصا جرڪندا ٿا رهن ۽ هو ڄاڻي ٿو ته قصو لازوال هوندو آهي، قصو ڪڏهن به ختم نه ٿيندو آهي، قصو سدائين قائم دائم رهندو آهي. قصو قائم آهي ته پوءِ ڏک ڪهڙو؟ هو پنهنجي لاءِ ڄڻ ڪاغان جو قصو آهي!! (سائين مير محمد پيرزادي سان ملھايل شام لاءِ لکيل تاثر) سائين مير محمد پيرزادو چوڻ ڏکيو آهي رکيل مورائي مني صديءَ جي ڄمار ماڻي، مٽيءَ جي مهانتا جا گيت لکندڙ شاعر سائين مير محمد پيرزادو اڄ پاڻ اُن مٽيءَ ماءُ جي جهوليءَ ۾ سمهي رهيو آهي، جنهن جهوليءَ کي اسان زندگيءَ ۾ ابدي آرامگاهه چوندا آهيون. چانڊوڪين جهڙي جرڪندڙ مرڪ چهري تي رکندڙ سائين مير  محمد چڱي عرصي کان الڳ الڳ بيمارين سان، جهڙيندو رهيو ۽ عملي توڻي تخليقي طور زندگيءَ جي هر خوشگوار رنگ جا گيت لکي موت کي للڪاريندو رهيو، پر جنهن کي موت چئجي ٿو آخر اهو ئي زندگيءَ تي فتح حاصل ڪري ٿو ائين هر انسان حيات مان هٿ ڪڍي ڇڏي ٿو، جيئن ڪالهه ٻن پهرن جو سائين مير محمد پيرزادي پنهنجي حيات مان هٿ ڪڍي ڇڏيا. ۽ اڄ هو مٽيءَ جي جهول ۾ ابدي آرامي آهي. شخص کي هليو وڃڻو آهي، اڳ يا پوءِ، پر جيڪي شخص پوئتي رهجي وڃن ٿا انهن لاءِ پنهنجي کوٽ پوري ڪرڻ ڏاڍي ڏکي آهي. سائين مير محمد پنهنجي هڪ حياتيءَ جا سمورا ڏينهن گذاري ويندو رهيو، هن کي وڃڻو ئي هئو، پر نقصان انهن جو ٿيو آهي، جيڪي پوئتي رهجي ويا آهن. ڪيترن ئي حوالن ۾ جيڪو ڪجهه پوئتي رهجي ويو آهي ان ۾ اڄ سائين مير محمد موجود نه آهي ۽ هن جي غير موجودگي شايد گذرندڙ عمر ايندڙ عمر اسان سڀني کي تڪليف ڏيندي رهندي، اسان اهي سڀ جيڪي ڪنهن به تعلق ۾ ساڻس جڙيل رهياسين. سندس گهر ڀاتين، اولاد، عزيزن مائٽن کان ٻاهر جن شخصن کي سدائين ڏک رسندو، اهي شخص اُهي آهن جن جو ساڻس ادبي، نظرياتي ۽ هڪ عالم طور واسطو رهيو آهي، ۽ هڪ تڪليف ساهتي پرڳڻي جي آخري شهر سڪرنڊ کي به لڳاتار رهندي، جنهن شهر کيس جهڙوڪ ٻيو جنم ڏنو هئو. اهو سچ آهي ته هن جي مٽيءَ ٻلهڙيجيءَ جي هئي ۽ آخر ۾ به انهيءَ مٽيءَ ساڻ وڃي ملي. اڄ هو پنهنجن انهن پيارن سان گڏ آهي، جن سان هن رانديون رهيون، پٽي ۽ سليٽ کڻي ٻوڪي ٻڌي علم جا پهريان سبق پڙهڻ لاءِ ويندو هئو، ٻلهڙيجيءَ جي مٽيءَ تي هن پهريان قدم کنيا، پهريان سبق پڙهيو. پهرين دوستن جو حلقو جوڙيو، اهڙو حلقو جيڪو زندگيءَ جي آخري گهڙين تائين اکين ۾ رهندو آهي ۽ دل ۾ ديرو ڪري ويٺل هوندو آهي. جيستائين اکيون بند ٿينديون آهن ۽ دل ڌڙڪڻ ڇڏيندي آهي، تيستائين اهي يار گڏ گڏ هوندا آهن اهي معصوم محبتن سميت شخص جي وجود جو اهڙو حصو هوندا آهن، جهڙي امڙ جي ٿڃ رت جي صورت ۾ انسان جي وجود ۾ موجود هوندي آهي. ۽ سڪرنڊ سائين مير محمد جي آخري ابدي سڃاڻپ! علم ۾ ادب ۾، سياست ۾ وطن دوستيءَ ۽ روشن خياليءَ ۾ سچ پچ جيترو سائين مير محمد سڪرنڊ کي ڏنو، اوترو ئي سڪرنڊ کيس موٽائي ڏنو.هن کيس گيت ڏنا، سڪرنڊ کيس مڃتا جي موٽ ڏني، هن شعور جي ڏياري ٻاري سڪرنڊ جي نوجوانن ان ۾ تيل بدران پنهنجو رت وجهي ان کي روشن رکيو. جنهن روشنيءَ ۾ سندس خوبصورت چهرو سدائين ٻهڪندو نظر آيو ۽ اهو ئي سندس ٻهڪندڙ چهرو جناح اسپتال جي وارڊ ستين جي بيڊ تي بيسُڌ ستل هوندي به ٻهڪندو رهيو. اهو ضرور  هئو ته نوجواني کي پار ڪري ٻڍاپي جا آثار سندس چهري تي پنهنجا نشان ڇڏي ويا هئا ٻيءَ طرح اهو مرڪندڙ مهانڊو  جنهن جي  ۽ اندر ۾ رهجي ويل اڻ ڳڻيا گيت ٻاهر نڪرڻ لاءِ اڇلون ڏيئي رهيا هئا، پر زندگيءَ جي پويان ايندڙ  ابد جي ڊوڙ ايتري تيز هئي جو کيس انهن گيت جي اظهارڻ جو موقعو ئي نه ڏنائين. ائين سائين مير محمد ڪيترائي اڻ اظهاريل گيت پنهنجي اندر ۾ سانڍي ڪالهه ٻن پهرن جو اسان سڀني اکن  بنا موڪلائي پنهنجي ان زندگيءَ ۾ پير پاتو جنهن زندگيءَ کي مختلف مذهبن ۽ نظرين الڳ الڳ اظهاريو آهي ۽ جيڪا زندگي پنهنجي الڳ الڳ روپ مٽائڻ جي صورت ۾ جاري آهي ازل کان ابد تائين! ازل ۽ ابد جي وچ ۾ڪيترائي انسان پنهنجي پنهنجي عمر ڪاٽي روانا ٿي وڃن ٿا. ڳائجن  اهي ٿا، ياد اهي ڪيا وڃن ٿا جيڪي پٺتي ڪجهه امرُ ڇڏي وڃن ٿا جيڪو ڪڏهن به مري نٿو، روپ نٿو بدلائي، چهرو نٿو تبديل ڪري، يقينن سائين مير محمد پيرزادو هڪ شخص جي حوالي ۾ اهڙو شخص هئو ۽ هڪ تخليقڪار طور به اهڙو تخليقار هئو جيڪو سنڌ، سنڌي ٻولي ۽ سنڌي ادب ۾ به سدائين رهڻو آهي. ڀلي هو پنهنجي زندگيءَ جي هڪ روپ کي تبديل ڪري ڪنهن ٻي نئين زندگيءَ جي شروعات ڪري چڪو آهي. پوئتي رهجي ويل اسين شخص جيڪي ساڻس ڪنهن به تعلق ۾ جڙيل هئاسين ان کان ٻاهر سنڌ ۽ سنڌي ادب، سنڌي شاعريءَ جي حوالي ۾ هو سموري سنڌ کان ڪڏهن وسري سگهي. اهو چوڻ ڏکيو آهي. ڪنهن دوست کي سندس شاديءَ تي ڪو ڪتاب گفٽ ڪندي، سائين مير محمد جو هڪ شعر لکيو هوم تنهنجي شاديءَ ڪوٺ ملي، پهتس ڳوڙهن جهول ڀري. اڄ جڏهن ڏيڍ ڏينهن جي نه ملڻ کانپوءِ هو اسان کان سدائين لاءِ وڇڙي ويو آهي ۽ سندس وڇوڙي جي سُڌ پئي آهي ته سنڌي ٻوليءَ جو ڪو به شعر تڪڙ ۾ ياد نه اچي رهيو آهي ڄڻ حافظو موڪلائي ويو آهي، اهو حافظو جنهن ۾ سندس ڪيترائي شعر ۽ ٻيو گهڻو ئي ڪجهه محفوظ رهندو هئو. ۽ ڳوڙها آهن جيڪي رڪجڻ جو نالو ئي نٿا وٺن.

دادي ليلاوتي تلسي داس هرچنداڻي ڊاڪٽر پروين موسيٰ ميمڻ تعارف دادي ليلاوتي تلسي داس هرچنداڻي جو جنم ۲۰ ڊسمبر ۱۹۱۷ع تي سنڌ جي شهر حيدرآباد ۾ ٿيو. داديءَ جو خاندان پڙهيل لکيل آهي. سندن ڀاءُ واڌواڻي تيرٿ داس مشهور شخص هو ۽ هوتچند مولچند گربخشاڻي وارا سندن پڦيءَ جا پٽ هئا. هن سڄي خاندان کي شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ سان وڏي عقيدت آهي. دادي راڳ جي ڄاڻو، شاهه جي شيدائي ۽ رسالي جي پارکو آهي. هوءَ شاهه صاحب جون ڪافيون ۽ بيت اُڪير سان ڳائيندي آهي، کين مرحوم عثمان علي انصاري ريڊيو تي متعارف ڪرايو ۽ داديءَ سنڌ جي ڪيترين ئي نينگرين کي پنهنجو فن منتقل ڪيو آهي، جن ۾ روبينا قريشي ۽ جيجي زرينه بلوچ جا نالا اهم آهن، سندن خدمتون سنڌ جي نياڻين جي تعليم ۽ تربيت جي سلسلي ۾ اهم آهن. دادي ليلا جي دور ۾ عورتن جي تعليم ايتري عام ڪونه هئي. هن مشهور ڪندن مل گرلس اسڪول مان پڙهيو. عامل خاندان جي ديوانن مان آشا/ غلام فاطمه شيخياڻي (اسلام قبول ڪرڻ کانپوءِ جو نالو) ساڳئي اسڪول مان پڙهندڙ هئي ۽ پوءِ ڊاڪٽر شمس عباسي ۽ پوپٽي هيراننداڻي پڻ ساڳئي اسڪول مان پڙهيون هيون. انهيءَ اسڪول جون ماسترياڻيون داديءَ چواڻي ته Oxford جون پڙهيل هيون. دادي متي، دادي جگو ۽ ٻين کي انگريزي ٻوليءَ تي عبور حاصل هو. دادي ليلا ميوزڪ جي ڊگري پڻ حاصل ڪئي ۽ بي اي ۽ ايم اي (سنڌي) فرسٽ ڪلاس ۾ پاس ڪيائين. اپوا، ريڊ ڪراس، روٽري ڪلب، لئميڪ ۽ ٻين ادارن معرفت هن ڪيترائي سماجي ڀلائيءَ جا ڪم ڪيا آهن. هوءَ سماج سڌارڪ ۽ تعليمي ماهر ۽ فنڪار جي حيثيت ۾ سڃاتي وڃي ٿي. ٽريننگ ڪاليج فار وومين جي پرنسپال کان سنڌ اسيمبليءَ جي ميمبر (ٽي سال) ٿيڻ تائين پاڻ ڪيترن ئي ادارن جي سربراهي سنڀالي، سندس خدمتن جي عيوض هند توڙي سنڌ مان کيس ايوارڊن ۽ انعامن سان نوازيو ويو آهي. چند سال اڳ کيس صدارتي ايوارڊ عطا ٿيو. اڄ نوي سالن کان به وڌيڪ ڄمار هوندي دادي ليلا پنهنجي جنم ڀوميءَ سنڌ ۽ سنڌين جي خدمت کي افضل ڄاتو آهي. مون سندس گهر ٻه دفعا هرچنداڻي مينشن ڀرڳڙي روڊ هيرآباد تي ملاقات ڪئي ۽ کانئس انٽرويو وٺڻ چاهيم، پر داديءَ رسمي انٽرويو کان وڌيڪ جيڪا روبرو ڪچهري ڪئي، اها تمام اثرائتي هئي، جنهن جا اهم نقطا هن ريت آهن: ۱ . نياڻين جي تعليم تي تمام گهڻي توجهه ڏيو ۽ کين ڪڏهن به بوجهه نه سمجهو، عورت جي عزتِ نفس کي مٿانهون رکو. ۲ . پنهنجي ماءُ، پنهنجي ٻولي ۽ پنهنجي ڌرتيءَ کي سدا اهميت ۽ عزت ڏيو، اهي ٽيئي توهان جون مائرون آهن. ３ . دان ڏيو، مالَ جو، علم جو ۽ جان جو ۽ هر هڪ جي ڪم اچو. ۴ . سنڌ جي تعليمي معيار ڪرڻ جو اهم سبب اڄ استاد، استاد نه رهيو آهي ۽ شاگرد، شاگرد نه رهيو آهي. استاد غير ذميوار ۽ شاگرد لاپرواهه هئڻ سبب تعليم تباهيءَ جي ڪناري تي بيٺل آهي ۽ جڏهن ڪنهن قوم ۾ علم ۽ ادب نه رهندو، تڏهن انهيءَ قوم جي هستي آهستي آهستي ختم ٿي ويندي. ٻوليءَ ۽ قوم کي جيئارڻ لاءِ اڳيان وڌو. قوم جي ڀلي لاءِ سچو جذبو ۽ سچي دل کپي ۽ سنڌي سماج تڏهن ترقي ڪندو، جڏهن قوم تعليم يافته ٿي هن ڌرتيءَ جي خدمت ڪندي. ۵ . عورت جي آزاديءَ جي حق ۾ مان بلڪل آهيان، پر ان لاءِ هڪ دائرو هجي ۽ ان دائري ۾ رهي ڪم ڪجي. پنهنجي حيثيت، عزت ۽ علميت کي وڌائڻ عورتن لاءِ اُتم آهي. ۶ . شاهه صاحب جي ڪلام کي پرکيو، پروڙيو، عمل ڪريو ۽ عام ڪريو. داديءَ جو سنڌي نثر ۾ ڪم مضمون نويسيءَ ۾ آهي. تعليم جي موضوع تي تمام گهڻا مضمون لکيا اٿن. انهيءَ کانسواءِ کين شاعريءَ جو شوق آهي. داديءَ سنڌي عورتن جي لاءِ هيءُ پيغام ڏنو: اي سنڌوءَ جي سگهڙ سياڻي، تنهنجي هوندي ڇو سنڌڙي ويڳاڻي، تون ته ناز و ادا کان نياري، تون ته بيشڪ آهين نوري نماڻي. ........... اي سنڌوءَ جي سگهڙ سجاڳ ٿي، هيءُ وقت اٿئي هوشيار ٿي. هيل تائين ڪيڏو نه تون سٺو آهه، هاڻي جهالت جي جن کي تو ڀڄايو آهه. دادي ليلا اڄ سؤ سالن جي ٿي وئي نصير مرزا سنڌ اڄ شادمانا ملهائي. اسان ۽ توهان جي دادي، هير آباد حيدرآباد واسي، تعليمدان، دادي ليلا خيرن سان اڄ سئو سالن جي ٿي چڪي. هيپي برٿ ڊي ٽو يُو دادي صاحبه ۽ ڇا ته خوش نصيب شهر هي حيدرآباد، جنهن ۾ رهندڙ محمد ابراهيم جويي صاحب کانپوءِ، علم ادب ۽ تعليم جي دنيا جي، هي ٻي اهم ترين هستي دادي ليلا، جنهن اڄ حياتيءَ جا سئو سال پورا ڪري ورتا آهن، اي ڪاش! هن ڪالم جي اشاعت بعد، سنڌ جا علمي ادبي ۽ تعليمي ادارا، گلن، گلدستن ۽ سوکڙين پاکڙين جا انبار کڻي، ميرن جي قبن سامهون، هيرآباد جي ان پِيلي محل جي دروازي تي وڃي رکي اچن، جتي اندر هڪ آرامده پلنگ تي، سنڌ جي نياڻين کي تعليم يافته ڪندڙ هيءَ ملڪه اڄڪلهه خاموش زندگي گذاري رهي آهي. جتي سندس اڪيلو فرزند ڊاڪٽر پرديپ، ننهن ۽ ڪي نرسون، ڏينهن رات سندس ديک ريک ۾ مصروف آهن. بيشڪ، سئو ساله دادي ليلا صاحبه سفيد اڇي پهراڻ ۽ لينگي ۾ هن وقت ڄڻ ته مقدس سرسوتي ديويءَ جو روپ آهي، پر هڏڙين جي مُٺ، نحيف ۽ ڪمزور هوندي به ۽ هن ڄمار ۾ به طرح طرح جا راڳ، ڀڄن، ٻاڻيون ۽ بزرگن جا صوفياڻا ڪلام کيس ازبر آهن. ها! سندس ازبر به حافظو ٿورو ٿورو جواب ضرور ڏئي ويو آهي ۽ قوت سماعت پڻ گهڻي گهڻي مجروح ٿي وئي اٿس پر ٿورو وڏ سري آواز ۾ پڇيومانس ته، دادي! اوهان جي ولادت ڀلا ڪٿي ٿي؟ ته ٻڌايائين: ”سئو سال اڳي حيدرآباد جي ڇوڏڪي گهٽيءَ، پوليس اسٽيشن واري چاڙهيءَ ڀرسان ماڙيءَ واري هڪ گهر ۾ ڄائي هيس. پتا جو نالو، هوتچند واڌواڻي هو، هڪڙي ڀيڻ ديوي ڪماري، ڇهه ڀائر..... جن منجهان سهجرام واڌواڻي، اُهو ته مشهور ميوزڪ ڊائريڪٽر ٿيو ۽ مشهور موسيقارن سي ارجن ۽ بلوسي رائيءَ جو پڳ مٽ يار هو. ٻيو ايڊووڪيٽ تيرٿ داس..ماهر قانوندان، شاهه لطيف شناس، جنهن تصوف تي ڪيترائي انگريزيءَ ۾ مضمون لکيا. ۱۹۲۶ع ڌاري، پتا جو سارو پريوار، هن موجوده هنڌ هيرآباد عامل ڪالوني لڳ اچي رهيو. الاس!! هڪ هڪ ٿي سڀني جون ارٿيون هاڻي ته چتا تي چڙهي ويون آهن، رهي نانءُ رب جو.“ پوءِ دادي ٻڌائڻ لڳي: ”اسان جو سارو پريوار پڙهيل هو، پر منهنجي ماتا به ايتري ته اکر شناس هئي جو ڪم ڪار ۽ رسوئي جي وندر مان واندي ٿي، گهر ۾ ايندڙ روزاني اخبار کولي ويٺي پڙهندي هئي. هاڻي پرديپ ٻڌائيم ٿو ممي، شروع کان ئي چُست ڦڙت، گهٽ خوراڪ، ويشنو، گوشت ماس کان نهايت پري ۽ ابتدا کان ئي اورچ هئي ۽ جيتوڻيڪ گهر ۾ نوڪر چاڪر ۽ سک آرام به موجود هو پر رسوئي ۾ بيهي ڦلڪا پچائڻ، ٻوڙ رڌڻ هن جي روز مرهه جي ڪرت ۾ شامل هوندو هئو. وٽس جيڪو به ان وقت ملڻ جلڻ لاءِ ايندو هو ته ان کي ضرور چوندي هئي ته نياڻين کي ضرور پڙهايو، ائين هُو چالاڪ ۽ مڪار مردن هٿان ٺڳجڻ کان بچي وينديون.“ پوءِ دادي خود ٻڌائڻ لڳي، ”اسان هندن ۾ هر نياڻيءَ کي ٻيو ڪجهه سيکارجي يا نه، پاپڙ ويلڻ، پاپڙ ترڻ ۽ پاپڙ ٺاهڻ جي تربيت هر حالت ۾ ڏني ويندي آهي ۽ ڪنهن کي اِهو فن نٿو اچي ته اهو هن جي عيب ۾ شمار ڪبو هو.“ پوءِ ٻڌائڻ لڳي، ”جن جن نياڻين، مون کان پاپڙ ٺاهڻ سکيا، انهن ساهراڻي گهر تي راڄ ڪيو، حڪم هلايا ۽ پنهنجي گهوٽن جون اُهي دل گهريون ڪنوارون ثابت ٿيون.“ پرديپ هرچنداڻي مون کي آگاهه ڪيو: ”ممي پرائمري تعليم گُلي ٻائي اسڪول مان حاصل ڪئي، جيڪو حيدرآباد واري تلڪ چاڙهيءَ لڳ هوندو هو. پوءِ هو جامع عربيه ۽ نور محمد هاءِ اسڪول ۾ به ميٽرڪ تائين پڙهي، جتي ڪو ايجوڪيشن هوندي هئي.“ ان تي دادي ٻڌائڻ لڳي، ”منهنجا هڪ جيڏا هندو مسلمان ڇوڪرا محض ان ڪري به دل لڳائي پڙهندا هئا، جيئن استادن آڏو ۽ ڇوڪرين جي سامهون، بي عزت ٿيڻ کان بچيا رهن.“ پرديپ ٻڌايو: ”هائير ايجوڪيشن دادي صاحبه گورنمينٽ ڪاليج ڪاري موريءَ مان حاصل ڪئي، جنهن کي پڻ ايندڙ سال ۲۰۱۷ع ۾ سئو سال پورا ٿيندا.“ انسائيڪلوپيڊيا ۾ مون دادي ليلا صاحبه جي پروفائيل ۾ جهاتي پاتي.. لکيل هو: ”هُوءَ ننڍپڻ کان ئي خوش گُلو هئي، تيز فهم ۽ هوشيار، ۽ ٻالڪپڻ کان ئي شديد ميوزڪ پسند. ان ڏس ۾ ساڌو ٽي ايل واسواڻي جي آشرم مان به هُن گهڻو ئي پرايو. سوين ڀچن ڀاو ياد ڪيا. ان دور جي ميوزڪ ۽ باجي ماستر مسٽر جوشيءَ کان هن هارمونيم وڄائڻ سکيو. پوءِ ۱۹۴۰ع ڌاري ٽريننگ ڪاليج فار مئن ۾ ميوزڪ ٽيچر جي آساميءَ لاءِ انٽرويو ڏيڻ وئي، ته سائين جي ايم سيد ۽ سائين ميران محمد شاهه، هڪ تعليم يافته سنڌي نياڻيءَ کي اهڙو زبردست هار مونيم وڄائيندي ۽ شاهه، سچل جا صوفياڻا ڪلام ڳائيندي ٻڌو ته دنگ رهجي ويا.“ دادي پاڻ مون کي ٻڌائڻ لڳي: ”بابا، تنهنجي پدر بزرگوار قليچ بيگ کي اٺن ڏهن ورهين جي ڄمار ۾ سندس غزل ”دنيا ۾ دل جو مطلب پورو ٿيو ته ڇا ٿيو“ اسڪول فنڪشن ۾ ڳائي ٻڌايو ته، دعا ڏنائين؛ ”اي ننڍڙي نينگري راڳ وديا ۾ تنهنجو وڏو نالو ٿيندو“ مون هڪ ڀيرو ٻيهر داديءَ جي جيون ۾ جهاتي پاتي، لکيل مليو: دادي ليلا صاحبه ۱۹۵۱ع ۾ بي ٽي ڪئي، ۱۹۶۸ع ۾ سنڌ يونيورسٽيءَ مان سنڌي ادب ۾ ايم اي ڪئي. ۱۹۵۸ع ڌاري پاڻ ڊپٽي انسپيڪٽر اسڪول مقرر ٿي، گڏ ميران هاءِ اسڪول جي هيڊ مسٽريس پڻ ۽ ان کان اڳ ميرپور خاص جي هڪ هاءِ اسڪول ۾ خدمتون سرانجام ڏنائين. ۱۹۵۸ع ۾ ئي بلبل مهراڻ روبينه صاحبه کي ريڊيو حيدرآباد تي پنهنجي شاگردياڻيءَ جي حيثيت ۾ متعارف ڪرايائين. بعد ۾ دادي صاحبه، انسپيڪٽريس آف اسڪولس جو عهدو ماڻيو. ۱۹۷۲ع ۾ ڊسٽرڪٽ ايجوڪيشن آفيسر مقرر ٿي. ۳۵ ورهين جي پخته ڄمار ۾، دادي صاحبه جي شادي سينٽرل جيل حيدرآباد جي ڊاڪٽر ڊاڪٽر تلسي داس هرچنداڻي سان ٿي ۽ ان بعد دادي ليلا سڏجڻ لڳي، ”ليلا وتي هرچنداڻي“... اولاد ۾ داديءَ بس هڪ ئي پُٽ ڄڻيو، پرديپ ڪمار... جيڪو هاڻي پنهنجي ئي گهر جي هڪ ڪنڊ ۾ ”دادي ڪلينڪ“ هلائيندو آهي. ۱۹۵۲ع کان دادي صاحبه ريڊيو ڪراچي تان ڳائڻ جا به ڪي پروگرام ڪيا. ۱۹۷۵ع ڌاري ريٽائرمينٽ بعد ڊاڪٽر آپا شمس عباسي صاحبه سان گڏجي، سنڌ جي ٻهراڙين ۾ سوين ڪميونٽي سينٽر قائم ڪيا، جتي نياڻين جي تعليم ۽ ان جي واڌاري لاءِ ڪئين دلچسپ پروگرام ترتيب ڏنا. ۱۹۸۵ع تائين اقليت جي حوالي سان پنهنجي ڪميونٽيءَ جي نمائنده طور به هن ڪم ڪيو. سائين جي ايم سيد، ميران محمد شاهه، علامه آءِ آءِ قاضي، مرزا قليچ بيگ، شاهه جو شارح غلام محمد شهواڻي، پروفيسر دادا منگها رام ملڪاڻي کي دادي صاحبه اکين سان ڏٺو. محفلن ۾ انهن سان گڏ اُٿي ويٺي ۽ کين پنهنجا راڳ ٻڌايا ۽ وندرايو. سندس گهر ۾ مون چوطرف نگاهه ڦيرائي هر طرف ايوارڊ ۽ شيلڊون سينگاريل نظر آيم ۽ انهن سڀني جي وچ ۾ چوڏهينءَ جي چنڊ وانگر چمڪندڙ هو ”تمغه امتياز حڪومت پاڪستان“. تڏهن ان وقت اٿڻ کان اڳ مون کيس وينتي ڪئي ته دادي! پنهنجي حياتيءَ جون ڪي يادگار ۽ سٺيون سٺيون ڳالهيون ٻڌايو. چوڻ لڳي: ”اري بابا، اڳي اسان جي سانڀر ۾ حيدرآباد ۾ هر گهٽيءَ جو هڪڙو نالو هوندو هو. ان ڪري هر ماڻهوءَ کي خط پٽ سولائي سان اچي ملندو هو، هاڻي ته گهٽين جي سوڙهه ايڏي آهي جو، ڏسندي ئي ساهه ٻوساٽجڻ ٿو لڳي“. پوءِ ٻڌائڻ لڳي، ”ٽيهارو کن سال اڳ ڀارت ياترا تي آئون ويئي هئس. هڪڙي ڏينهن ميزبانن مون کي هڪ اهڙي رنگا رنگ تقريب ۾ پهچايو، جتي سنڌي نياڻين اڃان جهومي جهومي ڳايو مس ته ”راڻا تو مان راڄ ٿيندا، راڻا تو مان لک ٿيندا“...ته بس محفل ۾ اوچتو وٺ وٺان شروع ٿي وئي. پوليس جو ڊنبلو اسٽيج تي چڙهي آيو...بابا خير...بابا خير... چيائون اري ظلم ڙي ظلم.. هي ته خانداني منصوبي بندي وارن جو پبلسٽي پروگرام آهي، جن جو مول متو ئي آهي ته ”ٿورا ٻار، پيار ئي پيار“ ...۽ هي مايون وري اسان جي پروگرام کي تباهه ڪرڻ لاءِ ڳائين پيون .....  راڻا تو مان راڄ ٿيندا، راڻا تو مان لک ٿيندا....“ پوءِ ان ڏينهن دادي هي به ته ٻڌائڻ لڳي هئم: ”ان وقت ڀارت ۾ رهندي اڃان ڪي ٿورا ئي ڏينهن ٿيا هوندا، جو ناچاڪ ٿي پيس، تڏهن لڳم...بس چل چلاءَ قريب آهي، سو وٺي گهوڙا گهوڙا ڪئم. چيم...ڀائي! مون کي جلد از جلد پنهنجي جنم ڀومي، ماتر ڀومي سنڌ پهچايو.. ڇا جي لاءِ، جو هتي منهنجو ديهانت ٿي ويو، ته هي ته منهنجي رک کي گنگا ۾ لوڙهي ڇڏيندا. سو چاهيان ٿي ته پويان پساهه به پنهنجي سنڌ ۾ ئي وڃي کڻان، جيئن منهنجون هاٺيون سنڌوءَ جي امر جل ۾ سماپت ڪيون وڃن.“ اهڙي پراڻي ساروڻي ٻڌائيندي ٻڌائيندي داديءَ تي اوچتو هڪ زبردست ڪيفيت طاري ٿي وئي ۽ جيئن نه ڪا ماءُ لاڏلي پُٽ جي ڪاڄ ۾ ٻانهون مٿي کڻِ جهمريون هڻندي آهي، دادي ليلا به جهومي جهومي اسان کي ٻڌائڻ لڳي، ”اري بابا، هاڻي موت جو فرشتو مون کي وٺڻ ايندو، ته آئون ائين ئي نچندي ڪڏندي ان سان گڏ هلي وينديس! سدائين سدائين جي لاءِ....“ دادي ليلان سؤ ورهين جي ڄمار ۾ داخل حيدرآباد (اسٽاف رپورٽر) ننڍي کنڊ جي نامياري تعليمي ماهر دادي ليلان ۱۰۰ ورهين جي ڄمار ۾ داخل. سالگرهه جي تقريب. اديبن پاران دادي ليلان کي گلدستا پيش. سنڌ حڪومت کان حيدرآباد ۾ دادي ليلان جي نالي سان ميوزيڪل اسڪول قائم ڪري، سندس نالي سان منسوب ڪرڻ جو مطالبو. تفصيل موجب ننڍي کنڊ جي نامياري تعليمي ماهر دادي ليلان ۱۰۰ هين سال جي ڄمار ۾ داخل ٿي وئي آهي. ڪالهه حيدرآباد جي علائقي هيرآباد ۾ سندس رهائشگاهه تي سندس سالگرهه ملهائي وئي. سالگرهه جي موقعي تي سنڌ جي اديبن؛ نصير مرزا، گل ڪونڌر، قاضي خادم، موهن مدهوش ۽ ٻين رهائشگاهه تي پهچي دادي ليلان کي گلدستا پيش ڪري کيس سالگرهه جون مبارڪون ڏنيون. ان موقعي تي اديبن سنڌ حڪومت کان مطالبو ڪيو آهي ته دادي ليلان کي سندس زندگيءَ ۾ ئي مڃتا ڏيڻ لاءِ، ان جي نالي سان حيدرآباد ۾ ميوزيڪل اسڪول جو قيام عمل ۾ آندو وڃي ۽ ان کي دادي ليلان جي نالي سان منسوب ڪيو وڃي. سالگرهه جي تقريب ۾ دادي ليلان جي پٽ ڊاڪٽر پرديپ ڪمار پڻ موجود هو. (روزاني عبرت ۲۱ ڊسمبر ۲۰۱۶ع تان کنيل) دادي ليلان سندس خدمتون غلام حسين خاصخيلي سنڌ جي تاريخي شهر حيدرآباد جي ٿڌين هوائن واري علائقي هيرآباد ۾ جنم وٺندڙ دادي ليلان تعليم جي دنيا ۾ تمام وڏي خدمت ڪئي آهي. نياڻين جي اسڪولن کولرائڻ ۽ تعليمي شعور پيدا ڪرڻ لاءِ جيڪا جدوجهد ڪئي. ان جدوجهد تي حيدرآباد سميت پوري دنيا جا ماڻهو کيس سلام پيش ڪري رهيا آهن. اهڙين شخصيتن کي هر ماڻهو سلام ڪندو آهي. دادي ليلان نياڻين جي تعليم لاءِ تمام وڏو ڪم ڪيو آهي پاڻ به اسڪول ۾ نياڻين کي تعليم ڏيندي هئي. اسڪولن ۾ نياڻين جي تعليم سان گڏوگڏ هنر جي سکيا ڏيڻ لاءِ اسڪولن ۾ باقاعدي سان ڪلاس هلايا ويندا هئا. موجوده وقت ۾ به دادي ليلان وانگر تعليم لاءِ جدوجهد ڪرڻ جي ضرورت آهي. دادي ليلان تعليمي شعور پيدا ڪرڻ لاءِ سيمينار به ڪرايا، انهن سيمينارن ۾ تعليم جي اهميت بابت والدين کي سمجهايو ويندو هو. تعليم بنا انسان اڻپورو آهي، نياڻين لاءِ تعليم تمام ضروري آهي نياڻين کي پنهنجو گهر وسائڻو هوندو آهي. پڙهيل لکيل ماءُ پنهنجي اولاد جي لاءِ تعليمي شعور کي اڳتي وڌائي ٿي، دادي ليلان جو چوڻ آهي ته علم حاصل ڪرڻ سان انسان وٽ تمام وڏي طاقت تمام وڏو هٿيار آهي. جنهن وٽ علم جو هٿيار موجود آهي. اهو گهر وڌيڪ مضبوط طاقتور آهي. نياڻين کي تعليم ڏياريو. نياڻين کي پڙهائڻ سان معاشري ۾ علم جا ڏيئا وڌيڪ روشن ٿين ٿا، علم جي ڏئي ٻرڻ سان دنيا جي گهرن ۾ وڌيڪ روشني پيدا ٿئي ٿي. اهڙي روشني ۾ طاقت هوندي آهي. علم جي روشني جيتري طاقت ور هوندي، معاشرو اوترو وڌيڪ طاقت ور هوندو آهي. داديي ليلان جي اهڙي جدوجهد کي سلام ڪندي اسان کيس ڀيٽا ڏئي رهيا آهيون. اهڙين شخصيتن جو نالو هميشه روشن هوندو آهي. دادي ليلان هينئر به علم ادب جي لاءِ جدوجهد واسطي هر ماڻهوءَ کي سبق ڏيندي رهندي آهي، دادي ليلان هر ماڻهوءَ کي پنهنجي پهرين جملي ۾ اهو پڇندي آهي ته ڇا توهان پنهنجي نياڻين کي پڙهايو ٿا. هر ماڻهوءَ کي اهو چوي ٿي، بابا پنهنجي نياڻين کي پڙهايو. نياڻين کي پڙهائڻ سندن والدين جي اولين ذميواري آهي. جنهن گهر ۾ نياڻي اڻ پڙهيل آهي. اهو گهر پريشانيءَ واري حالت ۾ هوندو آهي. اهڙي پريشانيءَ کان بچڻ لاءِ نياڻين کي علم ڏياريو. دادي ليلان پنهنجي وقت ۾ اسڪولن ۾ نياڻين کي تعليم ڏيارڻ سان گڏوگڏ هنر جي سيکا به ڏياريندي هئي. نياڻين کي ڀرت ڀرڻ، گهر جو ماحول بهتر رکڻ جهڙن مسئلن تي نياڻين کي سکيا ڏيارڻ لاءِ پريڊ هلايا ويندا هئا. هنر ۽ علم جي لاٽ ٻرندي رهندي هئي. دادي ليلان تعليم جي اهڙي بهتر ماحول سبب سندس جدوجهد کي هند توڙي سنڌ ۾ وڏي مڃتا ڏني پئي وڃي. اهڙين شخصيتن وانگر هر ماڻهو جدوجهد ڪري ته هر گهر تائين تعليم  پهچي سگهي ٿي. اهڙي تعليمي جاڳرتا پيدا ڪرڻ واسطي دادي ليلان جي ٻاريل ڏيئن کي وڌيڪ روشن رکڻ لاءِ اسان سڀني کي دادي ليلان جي ساٿ ۾ ساٿ ڏئي سڏ ۾ سڏ ملائي هرهنڌ علم جا ڏيئا روشن ڪرڻ لاءِ جدوجهد جي راهه کي تيز ڪرڻ جي ضرورت آهي. دادي ليلان جي اهڙي جدوجهد ڪاميابي جي منزل ڏانهن قدم آهي. اسان سڀ قدم کي قدم سان ملائي هلڻ جي ضرورت آهي. دادي ليلان ته اڄ به اهو چوي ٿي ته سنڌ بزرگن اوليائن جي ڌرتي آهي. جنهن ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي، سچل سرمست کان وٺي ڪيترائي اهڙا هيرا پيدا ٿيا آهن. جن جدوجهد ڪندي علم جي ڏيئن کي روشن ڪيو آهي. سنڌ ڌرتي علم جي حوالي سان پوري ۾ دنيا ۾ سڃاتي وڃي ٿي. اهڙي سهڻي ثقافت رکڻ واري ڌرتي تي هاڻ اسڪولن جي بند پيل هئڻ جون ڳالهيون ٻڌي اکين ۾ لڙڪ اچي وڃن ٿا. اسان سڀني کي گڏجي علم جي ڏيئن کي روشن ڪرڻو پوندو اهڙي علم جي جاکوڙ لاءِ جدوجهد ڪرڻ واسطي پنهنجي گهر، محلي، علائقي، شهر، يوسي، تعلقي، ضلعي، صوبي ۽ ملڪ ۾ علم جي ڏيئي کي روشن رکڻ واسطي سچائي سان قدم کڻڻ جي ضرورت آهي. دادي ليلان جي اهڙي تعليمي جدوجهد کي روزاني عبرت طرفان شخصيتن کي ڀيٽا ڏيڻ واسطي ملهايل هفتي جي حوالي سان ڀيٽا پيش ڪري رهيا آهيون. دادي ليلان مهان شخصيت آهي. کيس سلام پيش ڪريو ٿا ۽ دعا آهي ته سندس جدوجهد تعليم لاءِ اڃان سگهاري بڻجي وڃي. دادي ليلان ڏيهه جي ڏاهي ڏاڏي به ديهانت ڪري وئي گل مورو دادي ليلان سنڌوءَ جي اها سگهڙ سياڻي نوري نماڻي هئي جنهن ٻهراڙيءَ جي عورتن جي تعيلمي آبياري ڪرڻ لاءِ پنهنجي سفر دوران سوين ڳوٺن ۾ پنڌ، ڏاند گاڏين، گڏهه گاڏن، بسن ۽ ڇڪڙن ۾ چڙهي ديس جي دردوندن جي درن تي وڃي حقيقي سماج واد بڻجي عورتن کي حقن جي آگاهي ڏني کين شعور ڏنو ۽ فرسوده سماج جي انڌيري مان ڪڍڻ لاءِ وهمن، وسوسن ۽ ڀرمن مان ٻاهر ڪڍڻ جي ڪوشش ڪئي. هن تعليم جي شعور سان گڏ هنرن جي به تربيت ڏني ته جيئن ٻهراڙيءَ جون عورتون معاشي طور تي پاڻ ڀريون ٿي سگهن پنهنجي بکئي پيٽ کي ڀري سگهن ۽ ڪنهن جي آڏو هٿ نه ٽنگين ۽ کين شعوري تعليم ڏيڻ جو به اهو ئي مقصد هو ته نه رڳي پاڻ جهالت واري زندگيءَ کان جان آجي ڪن پر پنهنجي ايندڙ نسل معصوم نينگرن توڙي نينگرين کي علم جي ذريعي پنهنجي وطن پنهنجي ڌرتي جي فڪري سوچ ڏئي سگهن ته جيئن سماج مان جاهلياڻين رسمن جو خاتمو اچي سگهي. انهيءَ علمي سوچ جي آبياري لاءِ دادي ليلان ديس جي دردوندن، بکايلن، ستايلن ۽ انگ اگهاڙن معصوم ٻارڙن جي جهڳين ۾ وڃي ڏاڏي بڻجي ڏاهي ڏاڏي وارو فرض نڀائيندي علمي آکاڻيون ٻڌايون، روح جون رهاڻيون رچايون ۽ پنهنجي هڙان وڙان خرچ ڪري سنڌ جي وستين، واهڻن ۾ جڏهن پهچندي هئي ته سنڌ جون سٻاجهون نياڻيون دادي کي رحمت جو فرشتو سمجهنديون هيون. هن عورتن جي اهميت تعليم ۽ هنر بابت ڪيتريون ئي راڳڻيون ۽ لوريون تيار ڪرايون جنهن ۾ مارئي جي حب الوطني، سسئي جي جدوجهد ۽ نوري جي محبت جون علامتون اڄ به موجود آهن. هيءَ ڏيهه جي ڏاهي ڏاڏي دادي ليلان ئي هئي جنهن تعليم کاتي ۾ ۵۸ سالن تائين پنهنجي فرض شناسي سان نڀايو انهيءَ عرصي دوران به تعليمي جاڳرتا لاءِ اهم ڪردار ادا ڪيائين ۽ مينڌري جي مومل بڻجي رڃ ۽ اڃ ۾ به راڻو راڻو ڪندي رهي. هن ڪڏهن به مذهبي متڀيد کي اهميت نه ڏني، هن جو هڪڙو ئي منشور ۽ دستور هو ته سنڌ جي اٻوجهه نياڻي علمي اڀياس حاصل ڪري، تڏهن ئي سماج ۾ تبديلي اچي سگهي ٿي. حقيقت ۾ ته هن اصلي سنڌ جو درشن ڏيهه جي ڏوٿيئڙن وٽ وڃي ڪيو کين چاهه ۽ چاهت جون چميون ڏئي اهو درس ڏنو ته “علم پرايو، نياڻيون پڙهايو”. دادي ليلان جهالت جي خاتمي لاءِ يونيسيف جي تعاون سان سنڌ جي سوين ٻهراڙي وارن ڳوٺن ۾ ڪميونٽي سينٽر قائم ڪرايا جتي اڄ به نياڻين جا پرائمري، سيڪنڊري ۽ هاءِ اسڪول هلي رهيا آهن، جڏهن دادي ٽن ضلعن حيدرآباد، ٺٽي ۽ بدين جي ڊي اي او هوندي ايڊيشنل ڊائريڪٽر هئي ته ان عرصي دوران به هن مٿان ڪڏهن به ڪو ڪرپشن جو الزام ئي نه لڳو، ڪيترين بيواهن مسڪين عورتن کي تعليم ڏياري روزگار ڏياريو جيڪي آفيس توڙي سندس گهر اچي دعائون ڏينديون هيون. هيءَ اها دادي هئي جنهن ديس جي محبت ۾ ورهاڱي دوران اڪثر سنڌي هندن کي ڪڍيو پئي ويو ته هن وطن مان بي وطن ٿيڻ قبول نه ڪيو ۽ سنڌ ۾ ئي رهي ڌرتي جي نياڻين جي نيڻن مان نه رڳي نير اگهيو پر تعليمي شعور لاءِ عملي قدم کڻي سنڌ جي سونهن ۽ سڀيتا کي دان ۽ مان ڏيڻ لاءِ سندرو ٻڌي نڪري پئي ۽ جهانسي راڻي جيان عملي جهاد ۾ جنبي وئي. هيءَ راڳ کي روح جي غذا ۽ عبادت سمجهندي هئي ڇو ته هن پنجن سالن جي معصوم عمر ۾ ڀڄن ڳائڻ شروع ڪيا هئا. هي اها دادي راڳ جي راڻي هئي جنهن گڏيل هندوستان واري وقت ۾ دهليءَ ۾ ۱۴ ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين جي ڳائڻ واري مقابلي ۾ حصو ورتو هو انهيءَ راڳ واري مقابلي ۾ سندس عمر ۲۰ ورهين جي هئي، دادي ليلان ان وقت هي ميران ٻائي جو مشهور ڀڄن ڳايو هو. ميرا تو گر ڌر گوپال دوسرا نه ڪوئي ري دادي اهو ڪلاسيڪل انداز ۾ ڳائي سڀني کي ميدان ماري پهريون نمبر حاصل ڪيو هو. دادي جي جيون تي حقيقت ۾ شاهه لطيف سنڌ توڙي هند جي سنت صوفين جي فڪر جو گهرو اثر هو. حالانڪه هن پنجن ورهين جي عمر ۾ ڳائڻ حاصل ڪيو ستن ورهين جي عمر ۾ پراٿنا جا گيت ڳائيندي رهي پر جڏهن سندس سنڌ جي عظيم صوفي شاعر شاهه لطيف جي شيدائي ساڌو ٽي ايل واسواڻي سان سٻنڌ ٿيو ته ان ڏينهن کان سندس مٿان شفقت ڀريو هٿ اهڙو ته ڪرشمو بڻجي پيو جو هن جو نصيب نيارو ٿي ويو. هن سنڌي نياڻين کي تعليمي خدمتن دوران شاهه، سچل، سامي، ٽي ايل واسواڻي، نوري، مرزا قليچ بيگ ۽ ٻين ڪيترن ئي اهم شاعرن جا ڪلام ياد ڪرائڻ سان گڏ کين سنڌي تعليم ۽ هنرن بابت پنهنجا ۽ پروفيسر ناگراڻي جا تيار ڪيل گيت پڻ سيکاريا ۽ نياڻين کي وطن دوستي، علم ۽ هنر جي اهميت وارا گيت ۽ نظم سيکاريا ۽ جڏهن ۱۹۴۰ ۾ ٽريننگ ڪاليج حيدرآباد جيڪو ديوان ڪوڙي مل چندن مل جي برصغير ۾ وڏي ۾ وڏي نياڻين جي يونيورسٽي ليکي ويندي هئي ته دادي کان نوڪري لاءِ موسيقي جي استاد ٿيڻ لاءِ سائين جي ايم سيد، ميران محمد شاهه، ڊاڪٽر دائود پوٽي ۽ ٻين عالمن ستن ڏينهن تائين انٽرويو ورتو هو ۽ ان ۾ هوءَ ڪامياب بڻي. نه رڳي اهو پر جڏهن هن ئي ٽريننگ ڪاليج ۾ ان وقت جي ممبئي جي گورنر مودي جي گهرواري سنڌ ياترا ڪرڻ آئي هئي ته خطاب ڪندي چيو هيائين ته دادي نه رڳي سنڌ جي پر پوري برصغير جي دادي آهي ۽ جيڪڏهن هي هند هلي اهو ئي علمي درس ڏئي ته اسين کيس سڄي هند ۾ سندس علمي درسگاهون کولي ڏيڻ ۾ ڪا به ڪسر نه ڇڏينداسين پر ڏٺو وڃي ته هتي تعليم جي فقدان هوندي به علمي اڀياس لاءِ جيڪي هن کان حاصل ڪرڻو هو اهو نه رياست حاصل ڪري سگهي نه وري اسين ۽ نه وري ان جي واٽ وٺي سگهياسين. هونئن به ڪنهن ڪنهن ماڻهوءَ ۾ ڏات هوندي آهي پر دادي جي خاندان ۾ نه رڳي راڳ جي ڏات ۽ ڏانءُ هو پر علمي ۽ فڪري سوچ جي پختگي به هئي جو سندس امڙ لال هندوري ۾ به لوريون ڏيندي هئي ۽ سندس پيءَ اسٽيج ڊرامن ۾ ڀڳتن جا ڀڄن پيش ڪري ديس جي دردوندن جون ڪهاڻيون سڻائيندو هو ۽ دادي انهيءَ روايت کي برقرار رکندي روح رهاڻيون رچايون تڏهن سنڌ جون نوريون نماڻيون جهومي پونديون هيون. اڄ ڏاڏيءَ جي ديهانت تي نه رڳي هيرآباد جون ٿڌڙيون هوائون گهٽجي گهٽجي ساهه کڻي ٿڌا شوڪارا ڀريندي ڄامشوري جي چنچل هوائن جي ڳلڙن تان ڳوڙها اُگهي رهيون آهن پر هند توڙي سنڌ ۾ اگني سنسار جي سڳنڌ جو واس وٺي هر ڏيهه ڌڻي اهو چئي ۽ روئي رهيو آهي ته ديس جي دادي به ديهانت ڪري وئي. دادي ليلاوتي هرچنداڻي سندس وڇوڙو تاج جويو سنڌ جي نامياري تعليمدان ۽ سماجي خدمتگار دادي ليلاوتي هرچنداڻي، هوتچند واڌواڻيءَ جي گهر ۾، هيرآباد، حيدرآباد ۾، ۲۰ ڊسمبر ۱۹۱۶ع تي جنم ورتو. داديءَ جو والد حيدرآباد جو هڪ معزز شخص هو، جيڪو اڪائونٽنٽ جنرل سنڌ جو ائڊوائيزر به رهي چڪو هو. داديءَ وارا پاڻ ۾ ٻه ڀينرون ۽ ڇهه ڀائر هئا، جن مان هڪ ڀيڻ ۽ چار ڀائر داديءَ کان وڏا هئا. داديءَ جو سڀ کان وڏو ڀاءُ ڊاڪٽر ’بولچند هوتچند واڌواڻي‘ بصري (بغداد) ۾ پرئڪٽس ڪندو هو، جتي هُو ۲۰ سال رهيو ۽ ۱۹۵۰ع ۾ وفات ڪيائين. داديءَ جو ٻيو ڀاءُ تيرٿداس هوتچند واڌواڻي، ۴ جون ۱۹۰۶ع ۾ ڄائو، بي.اي، ايل.ايل.بي تائين تعليم حاصل ڪيائين. پهرين مختيارڪار ۽ بعد ۾ ڊپٽي ڪليڪٽر ٿيو. رٽائرمينٽ کان پوءِ وڪالت ڪيائين ۽ سندس شمار ڪرمنل ڪيسن جي حوالي سان، سنڌ جي ناميارن وڪيلن ۾ ٿيندو هو. تيرٿداس صوفي منش هو، شاهه لطيف جي فڪر ۽ شاعريءَ سان خاص اُنس هئس. هن شاهه لطيف جي زندگيءَ پيغام ۽ شاعريءَ تي انگريزيءَ ۾ ڪيترائي ڪتاب لکيا. داديءَ جو ٽيون ڀاءُ سهجرام واڌواڻي پڻ وڪيل هو، گڏوگڏ هُو حيدرآباد شهر جو مشهور ’ميوزڪ ڊائريڪٽر‘ هو. شهر جي اڪثر دَرسگاهن ۽ مکيه فنڪشنن ۾ موسيقيءَ جا اسم سندس نگرانيءَ ۽ هدايتن هيٺ ترتيب ڏنا ويندا هئا. سندس چوٿون ڀاءُ لالچند واڌواڻي، پهريون سنڌي هو، جيڪو ۱۹۳۵ع ۾، آمريڪا ۾ انجنيئرنگ پڙهڻ ويو ۽ ٻن سالن کان پوءِ، والده جي وفات جي صدمي هيٺ، انجنيئرنگ جي چوٿين سال جي تعليم حاصل ڪرڻ دوران ۱۹۳۷ع ۾ اُتي ئي گذاري ويو. داديءَ جي ٻن ننڍن ڀائرن مان هڪڙو ڀيرومل واڌواڻي واپاري هو ۽ ٻيو دولترام واڌواڻي، ڪالٽيڪسCaltex  ڪمپنيءَ ۾ انجنيئر هو. سندس والد ۱۹۵۳ع ۾ وفات ڪئي. دادي ليلاوتيءَ جو خاندان سُکيو ستابو ۽ مڇيءَ مانيءَ وارو هو. اُن زماني ۾ کين پنهنجي موٽرڪار ۽ هيرآباد ۾ ٽي جايون هيون، جيڪي داديءَ کي ماءُ، ۱۹۳۷ع ۾ حوالي ڪيون. سندس والده عامل خاندان مان هئي، هن مختصر تعليم حاصل ڪئي هئي ۽ اخبار پڙهي ويندي هئي. دادي ليلا جي خاندان کي راڳ ڳائڻ جي خداداد ڏات حاصل هئي. سندس اَمڙ مٺي آواز ۾ شبد ۽ لوليون ڳائيندي هئي. سندس والد جو آواز به ڏاڍو مٺو هوندو هو ۽ ننڍي هوندي ڊرامن ۾ حصو وٺندو هو ۽ اُتـي ڳائيندو به هو. دادي ليلا، گُلي ٻائي پرائمري اسڪول، تلڪ چاڙهي حيدرآباد ۾ ڇهه درجا پڙهيا ۽ ساڳئي ئي اسڪول مان ورنيڪيولر فائينل ڏنائين. ۱۹۳۵ع ۾ گورنمينٽ هاءِ اسڪول حيدرآباد (جيڪو هاڻي نور محمد هاءِ اسڪول سڏجي ٿو) مان مئٽرڪ ڪيائين. هن ۱۹۴۰ع ۾ ڊي. جي. گورنمينٽ ڪاليج حيدرآباد مان بي. اي پاس ڪئي. دادي لـيلاوتي، ۱۹۴۰ع ۾ ٽيچرس ٽريننگ ڪاليج حيدرآباد ۾ مـوسيقيءَ جي استاد مقرر ٿي. هن پوسٽ لاءِ داديءَ کان جي. ايم. سيد، ميران محمد شاهه، ڊاڪٽر عمر بن محمد دائودپوٽي ۽ ٻين ستن عالمن لاڳيتو ست ڏينهن ڌار ڌار انٽرويو ورتو. دادي ليلا، ۳۵ روپيا ماهوار پگهار تي ’ميوزڪ ٽيچر‘ مقرر ٿي. هوءَ نياڻين کي دلي لڳاءَ، پيارَ، پاٻوهه ۽ پنهنجائپ سان راڳ سيکاريندي هئي. داديءَ کي راڳ جي سکيا لاءِ هڪ پاسيرو ڪلاس ڏنو ويو هو، باوجود اُن جي ڪيتريون ڇوڪريون پاڻيءَ پيئڻ يا ٻئي ڪنهن بهاني سان نٽائي، اچي سندس ’راڳ جي ڪلاس‘ ۾ شريڪ ٿينديون هيون. هن نياڻين کي وطن دوستيءَ، تعليم ۽ هُنر جي اهميت وارا ڪيترا گيت ۽ نظم سيکاريا. اُن زماني ۾ حيدرآباد کي تعليمي لحاظ کان ڪراچيءَ کان به وڌيڪ اهميت حاصل هئي. ممبئيءَ جي گورنر مسٽر موڊيءَ جي بيگم، جڏهن ٽيچرس ٽريننگ ڪاليج حيدرآباد جي هڪ فنڪشن ۾ شرڪت ڪئي ۽ داديءَ ۽ سندس تيار ڪيل شاگردياڻين کان راڳ ٻڌائين ته ايڏو ته خوش ٿي، جو ڪاليج جي ’وزيٽرس بُڪ‘ تي داديءَ جي ساراهه ۾ هڪ ڀرپور نوٽ لکيائين. دادي ليلا ’ميوزڪ ٽيچر‘ طور وڏي عزت ۽ مانُ ماڻيو. داديءَ جو ڀاءُ سهجرام ميوزڪ ڊائريڪٽر، ڪاليج جي پروگرامن ۾ سندس وڏي مدد ڪندو هو. ڪاليج ۾ ڊراما ٿيندا هئا، ان لاءِ به دادي راڳَ تيار ڪرائيندي هئي ۽ سڄي شهر جا ناميارا شهري هنن پروگرامن ۾ شريڪ ٿيندا هئا. دادي ۱۹۴۷ع تائين حيدرآباد ۾ ميوزڪ ٽيچر طور خدمتون سرانجام ڏنيون. ميوزڪ ٽيچر واري ملازمت دوران يا ان کان پوءِ تعليم کاتي ۾ ملازمت ڪندي هن سنڌي نياڻين کي شاهه، سچل سرمست، سامي، ٽي. ايل واسواڻي ’نوري‘، قليچ بيگ ۽ ٻين ڪيترن اهم شاعرن جا ڪلام ياد ڪرائڻ سان گڏ، کين سنڌي تعليم ۽ هنرن بابت پنهنجا ۽ پروفيسر ناگراڻيءَ جا تيار ڪيل گيت پڻ سيکاريا. دادي ليلاوتيءَ کي موسيقيءَ ۽ راڳ سان دلچسپي گهرَ کان ئي ورثي ۾ ملي. داديءَ چئن ورهين جي عمر ۾ ڳائڻ شروع ڪيو. ستن ورهين جي عمر ۾ پرائمري پهرئين درجي ۾ هارمونيم تي ڌڻيءَ جي ساراهه ۽ پرارٿنا جا گيت ڳائيندي هئي. اٺن ورهين جي ڄمار ۾ سندس واسطو سنڌ جي عظيم سنت، صوفي ۽ شاهه لطيف جي شيدائي ساڌو ٽي. ايل واسواڻيءَ سان پيو، جنهن کي سچو گُرو ۽ سنت ڪري مڃيندي هئي. ساڌو واسواڻيءَ سندس سِرَ تي شفقت جو هٿُ رکيو. کيس هندستان جي ’عظيم موسيقار‘ King of Musicians ’وشنو ڊگمبر‘ جي به آسيس حاصل رهي. دادي ليلا هر آچر تي ٿياسافيڪل لاج (بيسنت هال، حيدرآباد) ۾ راڳ جي سکيا وٺڻ ويندي هئي. هن ڪلاسيڪل راڳ جي ڄاڻ به حاصل ڪئي. جڏهن هوءَ انٽر جي شاگردياڻي هئي، تڏهن ۱۹۳۶ع ۾ ڊي جي گورنمينٽ ڪاليج حيدرآباد، سنڌ ۾ هڪ ’آل انڊيا ميوزڪ ڪامپيٽيشن‘ ٿي، جنهن ۾ سڄي هندستان جي ۲۰ ورهيه ڄمار وارن ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين شرڪت ڪئي. هن مقابلي ۾ سنڌ ۽ هندستان جي مختلف شهرن- بڙودا، بيڪانير، نينيتال، ڪلڪتي، دهليءَ وغيره مان ۱۴ ڇوڪرين ۽ ڇوڪرن حصو ورتو. داديءَ اُن موقعي تي ميران ٻائيءَ جو مشهور ڀڄن ’ميرا تو گرڌر گوپال، دوسرا نه ڪوئي وي‘، ڪلاسيڪي انداز ۽ رنگ ۾ ڳائي پهريون نمبر حاصل ڪيو. برصغير جي ورهاڱي کان پوءِ جڏهن گرلس اسڪولن ۾ پڙهائيندڙ اڪثر هندو سنڌي ماسترياڻيون، حالتن جو شڪار ٿي هندستان لڏي ويون، ته داديءَ کي ٽيچرس ٽريننگ ڪاليج حيدرآباد ۾ اسسٽنٽ ٽيچر ڪري رکڻ سان گڏ ’ليڊي سپرنٽيڊنٽ‘ جي جاءِ ڏني وئي. هن وطن مان بي وطن ٿيڻ نه قبوليو ۽ سنڌ ۾ رهي، نياڻين جي تعليمي خدمت ڪئي. اُستاد بنجڻ کان پوءِ سندس ’ڪئريئر‘ Career  ۾ وڏي تبديلي آئي ۽ هن راڳ ڳائڻ ڇڏي ڏنو، ڇو ته سندس نظر ۾ راڳ کي روح جي غذا ۽ عبادت سمجهڻ وارا ئي نه رهيا هئا ۽ عام ماڻهن ڳائڻ کي عزت واري نگاهه سان نه ٿي ڏٺو. داديءَ ۱۹۵۱ع ۾ ڪراچيءَ مان بي ٽيءَB.T  جو امتحان ڏنو ۽ ۱۹۵۴ع ۾ سندس هيڊ مسٽريس طور ترقي ٿي. هوءَ ساڍا ٽي سال گرلس هاءِ اسڪول ميرپورخاص ۾ هيڊ ماسترياڻي رهي ۽ هن گرلس هاءِ اسڪول ميرپورخاص کي وڏي اوج تي رسايو. ميرپور خاص ۾ هر اُهو خاندانُ داديءَ کي عزت جي نگاهه سان ڏسندو هو، جنهن خاندان جون نياڻيون سندس اسڪول ۾ تعليم پرائينديون هيون. هن تعليمَ سان گڏ نياڻين ۾ موسيقيءَ، ڊرامن، تقريري مقابلن ۽ ٻين سرگرمين ۾ حصي وٺڻ جو وڏو چاهه پيدا ڪيو. جڏهن ۱۹۵۷ع ۾ داديءَ کي ميران هاءِ اسڪول حيدرآباد جو پرنسپال بنايو ويو. دادي ليلاوتيءَ ايم. اي سنڌي، سنڌ يونيورسٽيءَ مان ڪري ٻيو نمبر حاصل ڪيو. ۱۹۵۸ع ۾ داديءَ جي امريڪا جي اسڪالرشپ منظور ٿي، کيس ٻاهر وڃي تعليم حاصل ڪرڻ جو شوق وڏو هو، ڪافي خرچ به ڪيائين، پر کيس آمريڪا جي ويزا نه ملي ۽ سندس اسڪالرشپ رد ٿي وئي، جنهن جو ڏک کيس آخري وقت تائين رهيو. ۱۹۵۸ع جي آخر ۾ داديءَ جي ڊپٽي انسپيڪٽريس آف گرلس اسڪولس طور ترقي ٿي ۽ سندس هٿ هيٺ پنج ضلعا: حيدرآباد، ٿرپارڪر، دادو، سانگهڙ ۽ ٺٽو ڏنا ويا. داديءَ کي ۱۹۶۴ع ۾ ڪلاس ون ۾ ترقي ڏئي انسپيڪٽريس گرلس اسڪولس سنڌ بنايو ويو، جتي ۱۹۷۲ع تائين ان عهدي تي رهي. هن عورتن جي تعليم ۾ وڏا سڌارا آندا. ۱۹۷۲ع ۾ جڏهن ڊسٽرڪٽ ايجوڪيشن آفيسرسD.E.Os  جون پوسٽون مقرر ٿيون ته ٻين سمورن ضلعن لاءِ هڪ هڪ D.E.O مقرر ڪيو ويو، پر داديءَ کي D.E.O مقرر ڪري، کيس ٽي ضلعا (حيدرآباد، ٺٽو ۽ بدين) ڏنا ويا، ان مان سندس انتظامي ۽ تعليمي صلاحيتن ۽ قابليت جو اندازو لڳائي سگهجي ٿو. ان عرصي دوران ائڊيشنل ڊائريڪٽر اسڪولس جي چارج به وٽس رهي. هن هر پوسٽ کي چئلينج سمجهي نڀايو. ايمانداري، محنت ۽ دلي لڳاءَ سان ڪم ڪيو. داديءَ جي ايامڪاريءَ ۾ ڊائريڪٽوريٽ ۾ ٽَڪو به رشوت نه ورتي وئي. هن آفيس جي ڪلارڪن تي ڪرڙي نظر رکي، منجهن بچت جو مادو پيدا ڪيو، ايتريقدر جو ڪلارڪن جي زالن کي جڏهن مُڙسن جا پگهار پورا مليا ته داديءَ وٽ اچي کيس دعائون ڏنائون. داديءَ ماسترياڻين کي سهوليتن وارا اسڪول ۽ رعايتون ڏنيون. سرڪاري گرانٽ جو صحيح استعمال ڪيو ۽ الاٽمينٽ دوران بچت ڪري ڪيتريون رٿائون مڪمل ڪرايون.  داديءَ تعليم کاتي مان جولاءِ ۱۹۷۵ع ۾، ۵۸ سالن جي عمر ۾ رٽائر ڪيو. دادي ليلا پنهنجي زندگيءَ ۾ ۱۹۸۱ع کان ۱۹۹۱ع واري دور کي پنهنجي زندگيءَ جو انتهائي ڪارگر ۽ مثالي دور سڏيندي هئي. رٽائرمينٽ کان پوءِ واري هن عرصي ۾ دادي ليلاوتيءَ، يونيسيف ۽ بيورو آف ڪريڪيولم، ڄام شوري جي سهڪار سان سنڌ جي ٻهراڙين ۾ سوين ’ڪميونٽي سينٽر‘ قائم ڪرايا، جن ۾ اڄ ڇوڪرين جا پرائمري، سيڪنڊري ۽ هاءِ اسڪول هلي رهيا آهن. داديءَ، ٻهراڙي جي هن سفر دوران سوين ڳوٺن ۾ عورتن ۾ تعليم ۽ هنر لا ءِ وڏو چاهه پيدا ڪيو. هن سچي ۽ اصلي سنڌ اُن دور ۾ ئي ڏٺي. هوءَ پنڌ، ڍڳي گاڏين، گڏهه گاڏن، اٺ گاڏن، بسن ۽ ڇڪڙن ۾ چڙهي سنڌ جي ڳوٺ ڳوٺ ۾ پهتي. هن هڪ سڌارڪReformer جو ڪردار ڪري عورتن کي سماجي حقن جي آگاهي ڏني، کين وهمن، ڀرمن، وسوسن ۽ سَنسن مان ٻاهر ڪڍڻ جي ڪوشش ڪئي. منجهن تعليم جي شعور سان گڏ هُنرن لاءِ دلچسپي ۽ گهرداريءَ جي ساڃاهه پيدا ڪئي. هوءَ پنهنجي هڙان وڙان خرچ ڪري ڳوٺن ۾ پهچـنـدي هـئي. عـورتـون، داديءَ کـي رحـمـت جـو فـرشـتو سمجهـنديون هـيـون. هن انهي عرصي ۾ عورتن جي اهميت، تعليم ۽ هنرن بابت ڪيترا راڳ تيار ڪرايا، جيڪي کين ڳائي ٻڌائيندي هئي ۽ سندن همت وڌائيندي هئي. ’اي سنڌوءَ جي سگهڙ سياڻي‘ ۽ ’ڏي سنڌي عورت ساک سچي!‘ جهڙا گيتَ داديءَ ته ان ئي عرصي ۾ لکيا ۽ ڳاتا. سندس ڪلام جو نمونو هيٺ ڏجي ٿو: اي سنڌوءَ جي سگهڙ نياڻي، تنهنجي هوندي ڇو سنڌڙي ويڳاڻي، تون ته ناز و ادا کان نياري، تون ته بيشڪ آهين نوري نماڻي. پهرين اپريل ۱۹۸۱ع تي سنڌ ۾ پهرين ’عورت ڪانفرنس‘ ڪراچيءَ ۾ ڪوٺائي وئي هئي، جنهن ۾ داديءَ پنهنجي ٽيم سان ان جو مُکيه گيتTheme Song  تيار ڪري ڳايو، جنهن جا ٻول هئا: ’ڏي سنڌي عورت ساک سچي!‘ دادي ليلاوتي اپوا، ريڊ ڪراس، روٽري ڪلب، لئميڪ ۽ ٻين ادارن معرفت ڪيترائي سماجي ڀلائيءَ جا ڪم ڪيا. داديءَ کي هڪ پٽ ڊاڪٽر پرديپ ڪمار آهي، جنهن جو ڪوڏاڻو نالو ’چاند‘ آهي. سندس نُنهن ’ڊاڪٽر ڪُسم پرديپ‘ به ڊاڪٽر آهي ۽ کين ٻه ٻار آهن. تازو ڪجهه سال اڳ اسپتال ڀيڙي ٿي، جڏهن روڊ حادثي ۾ کيس ڌڪ لڳا هئا، نه ته جسماني بيماري، مٿي جي سور ۽ بخار ۾ به ڪڏهن مبتلا نه رهي، اُن جو سبب دادي جو صحت جي نيمن جو پالن ڪرڻ، سادو کاڌو کائڻ ۽ سادگيءَ سان زندگي گذارڻ جو طور طريقو هو. دادي ليلاوتيءَ کي صدارتي اوارڊ ۽ ٻيا ڪيترا اوارڊ مليا. دادي ليلاونتي ۱۳ سيپٽمبر جي رات جو لاڏاڻو ڪري ويئي. سندس اعليٰ خدمتن تي کيس صدين تائين سنڌ ياد رکندي. هڪڙي هئي هيرآباد جي دادي ليلان امداد سومرو ڏهاڪو کن سال اڳ هن وٽ ڪهي وڃڻ کانپوءِ سوچيم پئي ته هن وٽ ڪڏهن هيرآباد مان گذرندي طبع پرسيءَ لاءِ وڃان تان جو موت جو گهوڙو بنا رڪاب جي آيو ۽ هن کي کڻي ويو. هڪ صديءَ جي عمر رکندڙ دادي ليلان جو موت شخصيت کان وڌيڪ سنڌ جي هڪ صديءَ جو موت آهي. دادي ليلان جيڪڏهن واقعي به سنجيدگيءَ سان يادگيرين تي ٻڌل ڪتاب لکي ها ته اهو سنڌ جي هڪ صديءَ جي تاريخ هجي ها جنهن ۾ ٻين ڪتابن جا حوالا نه پر پنهنجا اکين ڏٺا مشاهدا هجن ها. ننڍڙي سان فرانسيسڪو جهڙو شهر ڪيئن لٽيرن جي ور چڙهيو، اهو دادي ليلان کان وڌيڪ ڪير پئي ڄاڻي سگهيو. حيدرآباد جي هيرآباد واري علائقي ۾ سنڌ جي ڪنهن دور جي ناليواري تعليمدان، ايجوڪيشن شعبي جي ڊائريڪٽر، صوفي شاعره ۽ ڪنهن وقت جي سرگرم خاتون پارليامينٽرين دادي ليلان جو گذريل رات ديهانت ٿي ويو. هوءَ عظيم صوفي دانشور ۽ شاعر ساڌو واسواڻي جي مريدياڻي ۽ شاگردياڻي هئي. شاهه عبدالطيف جي شاعريءَ سان عشق هن کي ساڌو واسواڻي کان مليو. هوءَ عمر جي آخري گهڙي تائين ٽن شين کي وساري نه سگهي جن ۾ شاهه لطيف، سنڌ ۽ سنڌي ٻولي ۽ ساڌو واسواڻي شامل آهن. ۱۰۲ سالن جي ڄمار ۾ ديهانت ڪندڙ دادي ليلان ورهاڱي جي ڏک ۽ تڪليفن کي اکين سان ڏٺو. لڏپلاڻ دوران هنن ڪيترن ئي لڱ ڪانڊاريندڙ واقعن کي ڏٺو جيڪي هن جي ذهن تي نقش ٿي ويا پر ان باوجود هن ڌرتي ۽ پنهنجي هيرآباد کي نه ڇڏيو. هيرآباد ۾ هن جو گهر به ساڌو واسواڻي جي گهر ڀرسان آهي. هيرآباد ۾ اهو پپر جو وڻ اڃا به موجود آهي جتي ساڌو واسواڻي جو گهر هو. شايد اڃا به هن جي گهر جي لڪڙيءَ جي بالڪوني جابجا موجود هجي. دادي ليلان جو گهر ساڌو واسواڻيءَ جي گهر ۽ ميران اسڪول ۽ ليڊيز ڪلب هيرآباد جي وچ تي آهي. وچ هيرآباد ۾ دادي ليلان جو گهر هو جتي هن جي پونئيرن گهر سان گڏ ڪلينڪ پڻ کولي هئي. وڏي ڳالهه ته ان هڪ صديءَ جي گهر ۾ ڪا به تعميراتي تبديلي نه ڪئي وئي هئي ۽ اهو گهر اڄ به ساڳي ريت جڙيل آهي ۽ موجود آهي. مون کي ۱۹۹۸ع جي هڪ شام جو داديءَ ٻڌايو هو ته هن ليڊيز ڪلب هيرآباد ۾ راڳ رقص جي سکيا ورتي هئي جيڪو ان وقت اليٽ هندن جي عورتن جو ڪلب هوندو هو. ان ڪلب ۾ ڪلڪتي جا ڪٿڪ ڊانس ماسٽر ڇوڪرين کي ڪٿڪ سيکاريندا هئا ۽ ٻيو راڳ جي سکيا ڏيندا هئا. اهو ڪلب پوءِ بلڊر مافيا جي قبضي کان ذري گهٽ بچيو هو. اتي هاڻ هڪ اسڪول هلي ٿو بس. ان جي ئي ڀر ۾ ميران اسڪول آهي. شاندار ڳاڙهسري عمارت.. پر جيئن ورهاڱي کانپوءِ هر شيءِ جا نالا مٽايا ويا ميران اسڪول جو نالو بدلائي ان کي مسلمان ڪيو ويو. جسم سان گڏ روح به بدلجي ويا. مون کي ڪي سال اڳ ان عمارت جي ورانڊي ۾ ساڌو واسواڻيءَ جي تصوير نظر آئي هئي، پتو ناهي ته اڄ اها تصوير اتي موجود به آهي الائي نه. دادي ليلان سنڌي ٻوليءَ جي ترقيءَ لاءِ هميشه ڪوشان رهي ۽ ان وقت به جڏهن سنڌي ٻوليءَ کي پوئتي ڪرڻ جا ڪيئي طريقا آزمايا ويا. دادي ليلان جڏهن عزيزن وٽ ڀارت ويندي هئي ته اتي سنڌي هندن جي نئين نسل کي سنڌي ٻوليءَ جي سکيا توڻي سنڌي ٻولي لکڻ ۽ ڳالهائڻ لاءِ تلقين ڪندي رهندي هئي. هوءَ چوندي هئي ته مون کي ڀلي ٻين ٻولين تي دسترس هجي پر منهنجي ماءُ ٻولي رڳو سنڌي آهي. هوءَ صوفي مزاج اسڪالر هئي ۽ ڪنهن لاءِ به ڀيد ڀاو نه رکندڙ نسل جي نمائنده خاتون هئي. اها ٽهي هاڻ اسان وٽان تيزيءَ سان گم ٿي وئي آهي. دادي ليلان سنڌ سان گڏ پنهنجي شهر حيدرآباد جي عروج ۽ زوال جي پڻ اکين ڏٺي شاهد هئي ته ڪيئن هيءُ شهر اجاڙيو ويو. هوءَ هيرآباد جي جن گلاب ڌوتل رستن تي گهمي هئي اتي پوءِ لڏپلاڻ وقت فسادن دوران رت وهندي پڻ ڏٺو. ڪيئن سنڌي هندن جي گهرن تي راتين جو راتاها لڳندا هئا ۽ ڪيئن خوف شهر تي ڇانيل رهندو هو، هن اهي سڀ وارتائون پاڻ ڏٺيون هيون. هوءَ سنڌي، هندي ۽ انگريزي شاعريءَ تي هڪ جيترو عبور رکندي هئي پر هن جو لاڙو گهڻو تڻو سنڌي شاعري طرف هو. هوءَ ساڌو واسواڻي جا ڀڄن به دل سان ڳائيندي هئي. جڏهن سندس طبعيت اڃا چڱي هئي تڏهن شام جو هن جي گهر مان رستي ويندڙن کي هارمونيم جي سرن تي ڀڄن ٻڌندي ملندا هئا. هوءَ شاهه لطيف جا تقريبن سر خاص ڪري سر مارئي ڏاڍي اڪير سان ڳائيندي هئي. دادي ليلان وڏي تعليمدان هئي. ان دور ۾ جڏهن عورت تعليم جو ڪلچر بنهه نه هجڻ برابر هو تڏهن هن نه رڳو اعليٰ تعليم حاصل ڪئي پر پوءِ ايجوڪيشن ڊپارٽمينٽ جوائن ڪري خاص ڪري نياڻين جي تعليم لاءِ ڪافي ڪم ڪيو. دادي ليلان درسي ڪتاب پڻ لکيا ته شاعري جا پڻ ڪتاب لکيا. ڪيئي سال اڳ مان هن جي گهر ڪهي ويو هوس ته هن منهنجي خاطر تواضع پاپڙن ۽ چانهه سان گڏ ساڌو واسواڻي جي انگريزيءَ ۾ لکيل شاعري، شاهه لطيف جي سر مارئي جي انگريزي ترجمي سان ڪئي هئي. هن ان شام جو لوڪ گيت به ته ڳاتا هئا ۽ هارمونيم پڻ. ڪي سال لنگهي وڃڻ کانپوءِ هڪ ڀيرو ٻيهر مان تڏهن وٽس لنگهي ويو هوس جڏهن هڪ ٽي وي چئنل لاءِ ميران اسڪول تي ڊاڪيومينٽري پئي ڪيم. هوءَ تڏهن به ساڳي اڪير سان ملي هئي. هوءَ ان ڏيهاڙي به عظيم صوفي دانشور ساڌو واسواڻي ۽ شاهه لطيف کي ياد ڪري رني هئي. هن ان ڏينهن به هارمونيم کنيو ۽ ڪجهه ڳائڻ لڳي هئي. هوءَ ان ڏيهاڙي به رني هئي. (شايد آخر ۾ زندگيءَ جي ميڙي چونڊي پوءِ بس ڳوڙهن جي صورت ۾ بچي ٿي). دادي ليلان رٽائرمينٽ کانپوءِ وارا زندگيءَ جا باقي ۴۲ سال به ساڳي دل سان انهن ئي آدرشن سان جيئندي رهي جيڪي هن جي مرشد ۽ استاد ساڌو واسواڻي کيس امانت طور سونپيا هئا. هن وٽ ورهاڱي کان اڳ واري سنڌ جون ڪيئي ڳالهيون، مشاهدا ۽ ساروڻيون هيون جيڪي هوءَ پاڻ سان گڏ کڻي قديمي مساڻ ڀيڙي ٿي. پر هڪ ڳالهه جيڪا هن جي سهري تي وڃي ٿي سا آهي ته هن پنهنجي جنم ڀومي، شهر ۽ پاڙي کي نه ڇڏيو. هن ويندي گهر ۾ مرمتي تبديلي به ڪرڻ نه ڏني ڇو ته ان ئي گهر ۾ هن ننڍپڻ گذاريو هو ته جواني ۽ پيرسني به. هن جو ديهانت سنڌ جي هڪ صديءَ جي جيئري جاڳندي تاريخ جو نقصان آهي. هيرآباد ۾ جيڪي هاڻ آڱرين تي ڳڻڻ جيترا قديم گهر بچيا آهن انهن ۾ دادي ليلان جو گهر سرفهرست آهي. ”مان ان وقت اسڪول ۾ پڙهندي هيس. سهميل هيس. رات جو گهرن ۾ لٽيرا اچي هندن کان گهر خالي ڪرائيندا هئا يا پئسو زيور ڦريندا هئا“، هن مون کي ٻڌايو هو:”مان هنن کان نه ڄندي هيس ۽ دروازو بند ڪري ويٺل هوندي هيس ته جي ڪو ڦورو آيو ته گهٽ نه ڪنديمانس“. اهو چئي هوءُ ٻارن وانگر پنهنجي کل روڪي نه سگهي هئي. هوءَ ڄڻ گارشيا مارڪئيز جي ناولن جهڙي دادي هئي جنهن وٽ قصن ڪهاڻين جي املهه ميراث کانسوا پونئيرن لاءِ ڪو نه هو. اها املهه ميراث ئي ڪنهن به ماڻهو، ڪنهن به ڌرتيءَ ۽ نسل جي اصل ميراث هوندي هئي. ڪتابن ۾ ڪجهه به محفوظ هجي، پر اصل تاريخ سينا به سينا منتقل ٿيندي رهي ٿي. ٽيليڪميونيڪيشن جي هن ايج ۾ ان جي سارسنڀال ڪير ٿو لهي! ان ڪري دادي ليلان گهڻو تڻو اسان جي سماج ۾ اڻ ڳاتي رهجي وئي. ايئن ٿيڻ نه گهربو هو. دادِي لِيلاوتي هرچنداڻي حيدرآباد جي ھير محمود مغل دادِي لِيلاوتي هرچنداڻيءَ جهانُ ڇڏيو. علم و ادب جو هڪ استعارو، موسيقي، سِکيا، جاڳرتا، ماڻهپي ۽ سوچ جو هڪ چوکو رنگُ، اجل جي ڌنڌ ۾ گم ٿي ويو. دادي وڃي چڪي آهي. هڪ طويل ساٿُ رهيو داديءَ سان. ڊسمبر ۱۹۹۳ع ۾ ڪيل سندن ٽيليوزن انٽرويوءَ کان جو سلسلو شروع ٿيو، ته ڄڻ فقير گهرڀاتي بڻجي ويو ۽ ۲۴ سال اها نسبت قائم رهي. جيتوڻيڪ ميل ملاقات جو جهانُ ڪو گهڻو آباد نه رهيو، پر بهرحال اهو ڏَڍُ ته ”دادي آهي“، هن پاڙي ۾ سندس خوشبو وسي ٿي، جِيءَ ۾ جايون جوڙيندڙ هو. هيرآباد، هيرآباد لڳندي هئي. دادي جو اتي رهندي هئي. اُن هيرآباد سان سندس جِيءُ جَڙيل هو. داديءَ سڄي عمر اُتي ڏني ۽ آخري پساهه به اتي پورا ڪيائين. کيس پنهنجي وچن کي نڀائڻ جو ڏانءُ هو. ۲۰ ڊسمبر ۱۹۱۶ع تي حيدرآباد شهر ۾ چيف اڪائونٽنٽ هوتچند واڌواڻيءَ جي گهر هڪ نياڻيءَ جو جنم ٿيو، جنهن جو نالو لِيلاوتي رکيو ويو. تعليمي گهراڻي سان تعلق رکندڙ هن نياڻيءَ بنهه ننڍپڻ کان ڪتابي علمَ ۽ علمِ موسيقيءَ سان ساهه سانڍيو. ۸ سالن جي عمر کان هن هارمونيم وڄائڻ شروع ڪيو ۽ باقاعده راڳ جي سکيا به حاصل ڪيائين. سندس گهر ۾ خوش گُلُو فردن جو انگُ وڌيڪ هيو. هُوءَ پاڻ به ڳائيندي هئي ۽ ٻين سان موسيقيءَ جي حوالي سان شراڪت به ڄڻ سندس اندر جو حصو هو. ۱۹۴۰ع ۾ گريجوئيشن ڪرڻ کان پوءِ سُتت ئي کيس پنهنجي حياتيءَ جي پهرين سرڪاري نوڪري ملي هئي ۽ هُن ”ميوزڪ ٽيچر“ جي حيثيت سان پنهنجي عملي حياتيءَ جو آغاز ڪيو. ”منهنجو آواز ننڍپڻ کان ئي ڏاڍو سٺو هو.“ ڊسمبر ۱۹۹۳ع ۾، پاڪستان ٽيليوزن جي پروگرام ’اڄ جو مهمان‘ ۾ هن فقير کي انٽرويو ڏيندي هُن ٻُڌايو هو، ”پر پوءِ مون کي سُتت ئي لڳو ته ماڻهو ڳائڻ کي سُٺي نظر سان نٿا ڏسن، ڳائڻو يا ڳائڻي ٿا سڏين. مون کي ٿيڻو هو استاد...هاڻي چوڻ ته اها ڳائڻي استاد آهي...سو اها ڳالهه مون کي نه وڻي، پر پوءِ مون ڳائڻ وري به ڪونه ڇڏيو. نجي محفلن ۾ ڳائيندي هئس. جنهن زماني ۾ بِي ٽِي ڪندي هئس، تنهن زماني ۾، ريڊيو تي منهنجا مهيني ۾ ۴ پروگرام هوندا هئا ۽ تنهن کان سواءِ ”هِز ماسٽرس وائيس ڪمپنيءَ“ منهنجا چار لانگ پلي رڪارڊز به ٺاهيا هئا.“ اسڪرين تي سندس مُشڪ ۽ نيڻن جي جرڪَ موهيندڙ آهي. مان انٽرويوءَ کي ٽرانسڪرائب ڪندي، سندس وجود جي مهڪ محسوس ڪيان ٿو. ”مون اسڪولن ۾ ته انگلش ۽ مئٿاميٽڪس تي زور ڏنو، ڇاڪاڻ ته ان زماني ۾ نياڻين ۾ انهن سبجيڪٽن کي سمجهڻ جي ڏاڍي ڪمزوري هئي ۽ انسپيڪٽريس آف اسڪولس جي حيثيت سان سڄيءَ سنڌ جا دورا ڪيم ۽ انهن سبجيڪٽن تي زور ڏنم. مان ايڊيشنل ڊائريڪٽر اسڪولس، اسٽيٽسٽيڪل آفيسر ۽ اڪائونٽس آفيسر به رهيس. مٿان وري مون تعليمِ بالغان تي به وڏو زور رکيو.“ ڀيروي، مالڪوس، آساوري ۽ ڀيم پلاسي پسند ڪندڙ دادي، اسڪول جي اسيمبليءَ ۾ دعا ۽ تراني ڳائڻ ۾ هارمونيم پاڻ وڄائيندي هئي. هُوءَ ڪهاڻيڪاره، شاعره، نثر نگار ۽ اعليٰ درجي جي منتظم هئي. کيس عورتن بابت بيحد ڳڻتي هوندي هئي ۽ اهڙو اظهار، سندس سِٽُن ۾ به واضح نظر اچي ٿو. اَي سنڌُ جي سُگهڙَ سياڻي، تون ته ڏاڍي آهين مون کي پياري تنهنجي رَڌَپچاءَ ۾ رَسُ آ، تنهنجي ڏوئيءَ ۾ ڪيڏو نه ڏسُ آ تنهنجي چانوَرَ جي چِلڙَي ۾ چَسُ آ، تنهنجي پَلَي ۽ آنِيءَ جي آس آ تنهنجي جَوئر جي ڍوڍَي ۾ جَسُ آ، تنهن هوندي به مُنهن ڇو لٿل آ تنهنجي سَيبَي ۽ ٽوپَي ۾ سونهَن آ، تنهنجي ڀرتَ ۽ گجَ ۾ ڪشِش آ تنهنجي سڳيُن ۽ سُوسيُن ۾ سهاڳُ آ، تنهنجي اجرڪَ ۽ ٽوپيءَ ۾ شان آ اَي سنڌُ جي سُگهڙَ سياڻي، تون ته ڏاڍي آهين مون کي پياري دادي لِيلان، پنهنجي زماني جي هڪ سخت منتظم ليکي ويندي هئي. اهو زمانو هو جڏهن تعليم جي ميدان ۾ دادي لِيلان، آپا شمس عباسي، محترمه حميده حيدر جهڙين خواتين جا نالا، سروس بورڊس تي چمڪندا هئا ۽ ملاقاتين جو جهڙو ساهُه سُڪي ويندو هو. ”هئس سخت...بلڪل هئس“ هُوءَ مرڪي ٿي، ”ٿيڻو پوي ٿو دادا...نياڻين جو معاملو آ...ڳوٺن ۾ آرڊر ڏيڻ کان پهرين، ڇوڪريءَ جي ماءُ کان پڇندي هئس، ته تون ويندينئس گڏ؟...اتي رهندينءَ؟ پوءِ ان کان پڪ ڪري ٻنهي کي گڏ موڪليندي هئس. ڪانٽيجنسيءَ مان اهڙو ڪو انتظام ڪندي هئس، جو تقريبن هڪ پٽيواليءَ جيترو پگهار ارينج ٿي سگهي. ان جو بندوبست ماءُ لاءِ ڪندي هئس، پر ٻُڌائيندي نه هئس. متان هُوءَ پاڻ کي انفيرئر سمجهي ته ڌيءَ ماسترياڻي، مان پٽيوالي...پر اک سڀني تي ڪَرڙِي رکندي هئس.“ دادِي، ۱۹۸۵ع کان ۱۹۸۸ع تائين سنڌ اسيمبليءَ جي ميمبر رهي ۽ اتي به سندس آواز سدائين جيان بلند رهيو. ”مون جيڪِي به مدد ڪئي، جيڪا به نوڪري ڏنم، اهو حال سارُو ڪيم. جنهن جو حال اڀرو رهيو، مون ان جو هٿُ ڪڏهن نه ڇڏيو.“ ”توهان جي خيال ۾ دادِي اسان جي تعليم ترقي ڪئي آهي يا تنزل جو شڪار آهي؟“ منهنجي سوال تي، هيل تائين ڪڙڪي سان ڳالهائيندڙ دادِيءَ جو ڪنڌ جُهڪي ٿو، سندس چهري تي عجيب لڄ اچي ٿي. شرمساري واضح طور پڙهي سگهجي ٿي. هُوءَ جهيڻي آواز ۾ وراڻي ٿي، ”دادا...ترقي نه ڪئي آ...“ تعليم کي پنهنجي حياتيءَ جي اڌ صدي ارپيندڙ مهربان وجود تقريبن ۲۴ سال اڳ به اها ورندي ڏئي ٿو ۽ شايد اها ئي سوچ هئي، جو انٽرويوءَ جي پڄاڻيءَ ۾ پيغام ڏيندي هُن چيو هو، ”مالڪ شل مهربان ٿئي...بس سڀ پاڻ سان سچا ٿين...بس، پنهنجي ملڪ ۽ پنهنجي قوم سان سچا ٿين.“ سندس لهجي جي اُڪير، دعا جي طلب ۽ ايندڙ وقت ۾ آسرو صاف ڏسڻ ۾ اچي ٿو. خميس ۱۴ سيپٽمبر ۲۰۱۷ع تي حيدرآباد شهر سان بيپناهه محبت ڪندڙ دادي لِيلاوتي هرچنداڻيءَ کي هتي ئي اگني سنسڪار جو موقعو مليو. هن سڄي عمر هن شهر سان والهانه محبت ڪئي هئي ۽ جنهن گهر ۾ پرڻجي آئي هئي، اُتان ئي سدائين لاءِ رخصت ٿي. دادِي، اهو ڊاڪٽر چاند هجي...اوهان جو رَتَ ڄائو يا ڀاڀي ڪُسم، اوهان جي نُنهن...اوهان جا پوٽا پوٽيون هجن يا اسين سڀ...اوهان جي محبت، عنايت، سِڪَ ۽ اُڪيرَ ۽ اسان سڀني لاءِ علم، حلم، سٺي حياتي گذارڻ ۽ سٺي ڪردار لاءِ سوچڻ تي اوهان جا ٿورا ادا ڪيون ٿا. ذاتي حوالي سان هڪ ڀيرو ڪچهري ڪندي هُن چيو هو، ”هيرآباد ۾ منهنجو رڳو بُت ناهي، ساهُه به آهي. اهي رڳو لفظَ ناهن ڇوڪرا، منهنجي اندر ۾ هيرآباد جي هِيرَ هُري ٿي. مان نه هونديَس ته اها پئي منهنجيون پُڇائون ڪندي.“ هاڻي جڏهن هُوءَ پنهنجي سفر تي رواني ٿي وئي آهي ته هيرآباد جي هيرَ، ڪنهن کان به ڪجهه پُڇڻ نٿي چاهي. کيس خبر آهي ته جوابَ قدردانن وٽان ئي ملندا آهن ۽ دادِي لِيلان جهڙو قدردان هرڪو ناهي هوندو. جهالت جو جِنُ ۽ ليلاوتي وسعت الله خان ورهاڱي کان اڳ سنڌ ۾ شهر جي وصف اها هئي ته ايترا خيراتي شفاخانا ۽ تعليمي ادارا هجن جو ڪنهن کي مايوس ٿي نه موٽڻو پئي. ان ڪم لاءِ سرڪار جو انتظار نه ڪيو وڃي پر جنهن وٽ به درد رکندڙ دل ۽ پئسا هجن، اڳتي اچي ته جيئن ٻيا به ان جي مدد لاءِ اڳتي اچن. ان وصف تي ٽي چار شهر ئي پورو لهندا هئا. شڪارپور جتي راءِ بهادر اڌاداس تاراچند اسپتال سڀني لاءِ هئي. عاجزيءَ جي حد اها هئي جو راءِ بهادر اسپتال جي ڏاڪڻ تي پنهنجو نالو اهڙي نموني لکرايو ته جيئن ان تي پير ڏيڻ بنا اسپتال ۾ داخل ٿي نه سگهجي. عورتن لاءِ هيرانند گنگا ٻائي ليڊيز اسپتال الڳ هئي، سنڌ ۾ ڇوڪرين لاءِ پهريون ايشوريا گرلز هاءِ اسڪول، قاضي محلا (نادر وارو) بوائز اسڪول ۽ پهريون ڪاليج چيلا سنگهه سيتل داس جي نالي سان شڪارپور ۾ قائم ٿيو. سٺ سيڪڙو شڪارپوري مسلمانن ۽ چاليهه سيڪڙو هندن لاءِ، هي سڀئي فلاحي ادارا، ڀائي بند واپاري هندن ان دور ۾ قائم ڪيا. جڏهن شڪارپورين سوشل ريسپانسبلٽي جو اصطلاح اڃا ايجاد ئي نه ٿيو هو. اهو حال ڪراچيءَ جو به هو، جتي هندو ۽ پارسي سرنديءَ وارن، تعليمي ادارا ۽ اسپتالون، ان جذبي سان قائم ڪيون. حيدرآباد ۾ اهو ئي ڪم عامل هندو ڪميونٽيءَ ڪيو. سنڌ ۾ جيتوڻيڪ مسلمان اڪثريت ۾ هئا پر فلاحي ڪمن ۾ غيرمسلم اڳتي هئا. اهم ڪارڻ هي هئا ته اڪثر مسلمان آبادي، ٻهراڙي ۽ غيرمسلم آبادي شهري هئي. واپاري شهري ملازمتن جي حوالي سان پئسو ۽ خواندگيءَ جي وڌيڪ شرح هئڻ سبب، مسئلن ۽ انهن جي حل تي سندن وڌيڪ ڌيان هو. فضول خرچي ۽ ڏيکاءَ کان بچندي ڪميونٽيءَ جا وڏا، پنهنجي ٻارڙن جي تربيت به اجتماعي بهتريءَ واري سوچ سان ڪندا هئا. سو مستقبل ۽ ترقيءَ جي حوالي سان سندن سوچ ۽ نگاهه وڌيڪ عميق هئي. جيتري تائين مسلمانن جو معاملو آهي ته بعضي بعضي ڪنهن رقم لاءِ، عددي اڪثريت مان حاصل ٿيندڙ تحفظ جو احساس به پنهنجن يا ٻين لاءِ پري ڊگهي سوچ واري رفتار به سست ڪري ڇڏيندو آهي ۽ جي وري سياسي طاقت به پاڻ وٽ هئڻ جو احساس هجي ته حساسيت ويتر گهٽ ٿيو وڃي ٿي. ڪجهه ڪسر وري اهي ملا حضرات به پوري ڪندا رهيا آهن، جيڪي حالتن کي پرکڻ ۽ پروڙڻ بنا، مسلمانن کي ٻڌائيندا رهيا ته تعليم بس ايتري ئي ڪافي آهي جو قرآن پاڪ پڙهي سگهجي ۽ دنيا ته بس عارضي آهي، اصل سيڙپ ته آخرت لاءِ آهي. تعليم خاص ڪري عورتن لاءِ نظريو هي هو ته جي ڇوڪرين کي اسڪول موڪليندا ته انهن ۾ اخلاقي خرابيون پيدا ٿينديون. پر اهي شايد اهو ٻڌائڻ وساري ويٺا ته اسلام ۾ انسانيت جي فلاح، صحت ۽ صفائي گهٽ حيثيت ۽ مستحقن جو خيال رکڻ تي ڪيترو نه زور ڀريو ويو آهي. ڇو جو دنيا سنوارڻ بنا عاقبت نه ٿي سڌري سگهي. سو جن مسلمانن کي انسانيت جي فلاح جو پيغام سمجهه ۾ آيو تن ان جو ثبوت به ڏنو، مثال طور ٽنڊي باگي ۾ مير غلام محمد ٽالپر جو گرلس اسڪول، ويم گهر ۽ دائي تربيتي مرڪز، حيدرآباد ۾ نور محمد هاءِ اسڪول، خان بهادر محمد صديق جو مدرسة النبات هاءِ اسڪول، سردار بهادر محمد بخش شيخ جو حمايئت الاسلام گرلز اسڪول، ويمن هيلٿ سينٽر، ميٽرنٽي هوم ۽ ڪراچي ۾ سنڌ مدرسة الاسلام وغيره. ورهاڱي کان اڳ، سنڌ ۽ ننڍي کنڊ جي ٻين علائقن جي مجموعي سماجي تصوير هي هئي جو غير مسلم شهري برادرين ۾ ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين جي تعليم تي هڪ جيترو زور هو ۽ مسلمان برادرين ۾ پراڻن جاگيرداراڻن ۾، قدرن مضبوط هئڻ ڪري، ڇوڪرين جي تعليم تي گهڻو ڌيان نه هو. ڇوڪرين کي اعليٰ تعليم ڏيارڻ جو عام طرح ته ڪو تصور ئي ڪين هو. ان سڄي پس منظر ۾ دادي ليلاوتي واسواڻي سنڌ جو آخري تهذيبي ڪردار آهي، جيڪا چار ڏينهن اڳ هڪ سئو ٻه ورهين جي ڄمار ۾ موڪلائي وئي. ليلاوتي ويهه ڊسمبر اڻويهه سئو سورنهن ۾ حيدرآباد جي هڪ آسودي عامل خاندان ديوان هوت چند تيرٿ داس واڌواڻي جي گهر ۾ جنم ورتو. ڪندن مل اسڪول مان ميٽرڪ ڪئي، رواج موجب ڀڄن گائيڪي جي تعليم چئن سالن جي عمر ۾ ئي استاد جوشيءَ کان حاصل ڪئي. انهن ڏينهن ۾ ڇوڪرين لاءِ سرڪاري هاءِ اسڪول جي سهولت ميرپورخاص، حيدرآباد ۽ ڪراچيءَ ۽ ميٽرڪ کان مٿي پڙهائي ۽ امتحان جي سهولت صرف ڪراچيءَ ۾ ميسر هئي. اڻويهه سئو چاليهه ۾ جنهن سليڪشن بورڊ ليلاوتيءَ کي ٽريننگ اسڪول فار ويمن لاءِ موسيقي جي استاد طور چونڊيو، ان ۾ وزير تعليم جي ايم سيد ۽ سنڌ اسيمبليءَ جو اسپيڪر ميران محمد شاهه به شامل هئا. زندگي درست نموني هلي رهي هئي جو ستن سالن کان پوءِ ورهاڱي جو شور اٿيو ۽ آر پار لڏپلاڻ شروع ٿي وئي. ليلاوتي جا ٻئي ڀائر ڀارت لڏي ويا پر ليلاوتي انڪار ڪري ڇڏيو، هن جي گرو ساڌو ٽي ايل واسواڻي سمجهيو ٿي ته نئين ملڪ کي اسان جي ضرورت آهي، هن کي محمد علي جناح جي قيادت تي مڪمل يقين هو. جناح صاحب لاڏاڻو ڪري ويو ته گرو جي ورت رکيو ۽ گيتا جي تلاوت ڪندو رهيو. ٿوري عرصي ۾ ئي حالتون اهڙيون تنگ ٿي ويون جو خود گرو کي به ڪوچُ ڪرڻو پيو. پر هو ليلاوتي کي نصيحت ڪري ويو ته پوري ڪوشش ڪجانءِ ته مٽيءَ سان ڳنڍيل رهين ۽ ڌرتيءَ جي خدمت ڪندي رهين. ليلاوتي اڻويهه سئو ٻاونجاهه ۾ ڪراچيءَ جي اين جي وي اسڪول مان بيچلر آف ٽيچنگ جي ڊگري حاصل ڪئي. تعليم دوران ريڊيو پاڪستان ۾ ڪجهه عرصو گلوڪاري به ڪندي رهي. اڻويهه سئو چوونجاهه ۾ سول سرجن تلسي داس هرچنداڻي سان شادي ٿيس، هڪڙو پٽ پرديپ ڪمار اٿس. جنهن ليلاوتي کي باقي سنڌ ”دادي ليلان“ جي نالي سان سڃاڻي ٿي تنهن جو آدرشي سفر ميرپور خاص کان شروع ٿيو، جڏهن هوءِ هاءِ اسڪول جي هيڊ ماسترياڻي ٿي. هن ڏٺو ته اسڪول ۾ گهڻو ڪري هندو ڇوڪريون آهن. ميرپورخاص ۽ ٿرپارڪر ۾ ڳوٺ ڳوٺ ۾ وڃي مسلمان خاندانن کي قائل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ته پنهنجي نياڻين کي اعليٰ تعليم ڏيارين. بقول ليلاوتيءَ جي؛ انهن خاندانن کي سڀ کان وڏو خوف، جنهن تي مان کلندي هيس، هي هو ته جي انهن ڇوڪرين لکڻ پڙهڻ سکي ورتو ته پوءِ اهي لڪي لڪي ڇوڪرن کي پيار جا پتر لکنديون ۽ اڻ پڙهيل والدين کي خبر ئي نه پوندي. پر جنهن جنهن خاندان جو اهو وهم ليلاوتي ختم ڪرڻ ۾ ڪامياب وئي، تنهن ليلاوتيءَ جي بي لوثيءَ تي اعتبار ڪندي، پنهنجي ڌيئن کي اسڪول موڪلڻ شروع ڪري ڇڏيو. جڏهن ليلاوتيءَ جي بدلي ٿي ته ان وقت تائين هاءِ اسڪول ۾ پنج سؤ مسلمان ڇوڪريون داخل ٿي چڪيون هيون. نامياري صحافي ليکڪ ۽ شاعر حسن مجتبيٰ جي هڪ مضمون مطابق هڪ ڳوٺ ۾ جڏهن ليلاوتي وئي ۽ ڪو هوائي جهاز مٿان گذريو، ڪجهه عورتون ڊڄي ويون، جن آيو جن آيو جو شور شروع ٿي ويو. ليلاوتي هڪ نظم لکيو، جنهن جو نچوڙ هي هو ته؛ اي سنڌ جون ڌيئرون! اوهان ايتريون بي جند ۽ نا خواندي ڇو آهيو؟ تعليم حاصل ڪري جهالت جو جن ڇو نه ٿيون ڀڄايو. هڪ ڀيرو ليلاوتي ٽنڊي آدم ريلوي اسٽيشن تي، ريل جو انتظار ڪري رهي هئي. هڪ اڻ پڙهيل عورت، کيس ٽڪيٽ ڏيکاريندي چيو ته ان تي قيمت ڪيتري لکيل آهي؟ ليلاوتي کي خبر پئي ته بڪنگ ڪلارڪ ان عورت کان وڌيڪ پئسا ورتا آهن. سو هن ڪلارڪ کي پوليس جي ڌمڪي ڏني، اضافي پئسا واپس ڪرايا ۽ عورت کي چيو ته جي تون پڙهي سگهين ها ته ائين نه ٿئي ها. پنهنجين نياڻين کي اسڪول موڪل ته جيئن انهن سان ائين نه ٿئي. ليلاوتي ان عورت جي ڳوٺ وئي ۽ هن جي نياڻين کي اسڪول آڻڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي. ليلاوتي ويمن ٽريننگ ڪاليج جي پرنسيپال رهي. جڏهن انسپيڪٽر آف گرلز اسڪولز جي عهدي تي هئي ته بقول سندس هڪ ڏينهن ميهڙ جو هڪ وڏيرو ڪجهه هٿياربند ماڻهو ساڻ ڪري سندس آفيس ۾ گهڙي آيو ۽ ڌمڪي ڏني ته جي هن سندس علائقي ۾ اسڪول کوليو ته چڱي نه ٿيندئي. مان انهن سڀني کي چيو ته اوهان ايڏو ڊگهو سفر ڪري آيا آهيو، ويهو ٿڌو پاڻي پيئو. ان کان پوءِ مان کين سمجهائڻ ۾ ڪامياب ٿي ويس ته اهي صرف توهان جون نه هن قوم جون به نياڻيون آهن ۽ اسان کي اڻ پڙهيل ڌيئن جي بار جي نه پر تعليم سان مالامال نسل جي ضروت آهي، جيڪي پنهنجي حفاظت پاڻ ڪري سگهن. اڻويهه سئو ڇاهٺ ۾ ليلاوتي ڊپٽي ڊائريڪٽر ايجوڪيشن جي عهدي تان رٽائر ٿي وئي، پر واندي ويهڻ واري ڪاٿي هئي. گرلز گائيڊ جي ڊپٽي ڪمشنر طور ڊگهي عرصي تائين تحريڪ جي رهنمائي ڪندي رهي. ڪميونٽي سينٽري ويمن انڊسٽريل هوم هلائيندي رهي. سماجي ڪارڪن طور به همت نه هاريائين. عورتن جي تنظيم ”ناري سڀا“ جاري رکيائين. هيرآباد ۾ چتربائي جوت سنگهه طرفان عطيي طور ڏنل خانداني زمين تي قائم ليڊيز پارڪ جي زمين هڪ بلڊر طرفان ڦٻائڻ جي ڪوششن خلاف تحريڪ کي منظم ڪيو. اڻويهه سئو پنجاسي ۾ سنڌ اسيمبليءَ جي ميمبر بڻي. مٿس واحد الزام اسيمبليءَ ۾ اقليتي ميمبرن طرفان هي لڳو ته پنهنجي ڪوٽا جون اڪثر نوڪريون هندو نوجوانن بدران مسلمانن ۾ ورهائي ڇڏيون. ليلاوتي جو جواب هو مسلمانن ۾ بيروزگاري گهڻي آهي ۽ جڏهن عورتون پيرين اگهاڙي پنهنجي اولاد لاءِ نوڪريون گهرڻ اينديون ته مان ڪيئن انڪار ڪنديس. پڇاڙڪن سالن ۾ يادداشت ڪمزور ٿي وئي هئس، پر هارمونيم تي گرو ٽي ايل واسواڻي ۽ ڀٽائيءَ جو ڪلام روزانو ڳائڻ نه وسريس. تعليم جي شعبي ۾ وڌندڙ ڪرپشن کيس ڏکي ڪري وڌو. چوندي هئي؛ مان ته اڄ تائين پنهنجي پيءَ جي گهر ۾ رهان ٿي پر تعليم کاتي جي آفيسرن ۽ ماسترن راتو رات ڪئين محل اڏي ڇڏيا ۽ تعليم جون عمارتون ويهنديون پيون وڃن. بقول دادي ليلاوتي؛ ”دنيا ۾ دل جو مطلب پورو ٿيو ته ڇا ٿيو“. سٻاجهي نياڻيءَ کان محروم ٿي ويل سنڌ! گل مورو دادي سنڌوءَ جي اها سگهڙ سياڻي نوري نماڻي هئي جنهن ٻهراڙيءَ جي عورتن جي تعيلمي آبياري لاءِ پنهنجي سفر دوران سوين ڳوٺن ۾ پنڌ ڪيا ۽ ديس جي دردوندن جي درن تي وڃي حقيقي سماج واد بڻجي عورتن کي حقن جي آگاهي ڏني، کين شعور ڏنو ۽ فرسوده سماج جي انڌيري مان ڪڍڻ لاءِ وهمن ۽ وسوسن مان ٻاهر ڪڍڻ جي ڪوشش ڪئي. هن تعليم جي شعور سان گڏ هنرن جي به تربيت ڏني ته جيئن ٻهراڙيءَ جون عورتون معاشي طور تي پاڻ ڀريون ٿي سگهن، پنهنجي بکئي پيٽ کي ڀري سگهن ۽ ڪنهن جي آڏو هٿ نه ٽنگين ۽ کين شعوري تعليم ڏيڻ جو به اهو ئي مقصد هو ته نه رڳي پاڻ جهالت واري زندگيءَ کان جان آجي ڪن پر پنهنجي ايندڙ نسل معصوم نينگرن توڙي نينگرين کي علم جي ذريعي پنهنجي وطن، پنهنجي ڌرتي جي فڪري سوچ ڏئي سگهن ته جيئن سماج مان جاهلياڻين رسمن جو خاتمو اچي سگهي. انهيءَ علمي سوچ جي آبياريءَ لاءِ دادي ديس جي دردوندن، بکايلن ۽ ستايلن معصوم ٻارڙن جي جهڳين ۾ وڃي ڏاڏي وارو فرض نڀائيندي علمي آکاڻيون ٻڌايون، روح جون رهاڻيون رچايون. پنهنجي هڙان وڙان خرچ ڪري سنڌ جي وستين، واهڻن ۾ جڏهن پهچندي هئي ته سنڌ جون سٻاجهون نياڻيون دادي کي رحمت جو فرشتو سمجهنديون هيون. هن عورتن جي اهميت تعليم ۽ هنر بابت ڪيتريون ئي راڳڻيون ۽ لوريون تيار ڪرايون جنهن ۾ مارئي جي حب الوطن، سسئي جي جدوجهد ۽ نوريءَ جي نوڙت جون علامتون اڄ به موجود آهن. هيءَ ڏيهه جي ڏاهي دادي ليلان ئي هئي، جنهن تعليم کاتي ۾ ۵۸ سالن تائين پنهنجي فرض شناسيءَ سان نڀايو. انهيءَ عرصي دوران به تعليمي جاڳرتا لاءِ اهم ڪردار ادا ڪيائين ۽ مينڌري جي مومل بڻجي رڃ ۽ اڃ ۾ به راڻو راڻو ڪندي رهي. هن ڪڏهن به مذهبي متڀيد کي اهميت نه ڏني. هن جو هڪڙو ئي منشور ۽ دستور هو ته سنڌ جي اٻوجهه نياڻي علمي اڀياس حاصل ڪري، تڏهن ئي سماج ۾ تبديلي اچي سگهي ٿي. حقيقت ۾ ته هن اصلي سنڌ جو درشن ڏيهه جي ڏوٿيئڙن وٽ وڃي ڪيو. دادي جهالت جي خاتمي لاءِ يونيسيف جي تعاون سان سنڌ جي سوين ٻهراڙيءَ وارن ڳوٺن ۾ ڪميونٽي سينٽر قائم ڪرايا، جتي اڄ به نياڻين جا پرائمري، سيڪنڊري ۽ هاءِ اسڪول هلي رهيا آهن. جڏهن دادي ٽن ضلعن حيدرآباد، ٺٽي ۽ بدين جي ڊي اي او هوندي ايڊيشنل ڊائريڪٽر هئي ته ان عرصي دوران به هن مٿان ڪڏهن به ڪو ڪرپشن جو نشان ئي نه لڳو ڪيترن بيواهن مسڪين عورتن کي تعليم ڏياري روزگار ڏياريو، جيڪي آفيس توڙي سندس گهر اچي دعائون ڏينديون هيون. هيءَ اها دادي هئي جنهن ديس جي محبت ۾ ورهاڱي دوران اڪثر سنڌي هندن کي ڪڍيو پئي ويو ته هن وطن مان بي وطن ٿيڻ قبول نه ڪيو ۽ سنڌ ۾ ئي رهي. ڌرتيءَ جي نياڻين جي نيڻن مان نه رڳي نير اگهيو پر تعليمي شعور لاءِ عملي قدم کڻي سنڌ جي سونهن ۽ سڀيتا کي دانُ ۽ مانُ ڏيڻ لاءِ سندرو ٻڌي نڪري پئي ۽ جهانسي راڻي جيان عملي جهاد ۾ جنبجي وئي. هي راڳ کي روح جي غذا ۽ عبادت سمجهندي هئي. ڇو ته هن پنج سالن جي معصوم عمر ۾ ڀُڄن ڳائڻ شروع ڪيا هئا. هي اها دادي راڳ جي راڻي هئي جنهن گڏيل هندوستان واري وقت ۾ دهلي ۾ ۱۴ ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين ڳائڻ واري مقابلي ۾ حصو ورتو هو، انهيءَ راڳ واري مقابلي ۾ سندس عمر ۲۰ ورهين جي هئي. هن دادي ليلان ان وقت هي ميران ٻائي جو مشهور ڀُڄن ڳايو هو. ميرا تو گر ڌر گوپال دوسرا نه ڪوئي وي دادي اهو ڪلاسيڪل انداز ۾ ڳائي سڀني کي ميدان ماري پهريون نمبر حاصل ڪيو هو. دادي جي جيون تي حقيقت ۾ شاهه لطيف ۽ سنڌ توڙي هند جي سنت صوفين جي فڪر جو گهرو اثر هو. حالانڪه هن پنجن ورهين جي عمر ۾ ڳائڻ سکيو، ستن ورهين جي عمر ۾ پراٿنا جا گيت ڳائيندي رهي پر جڏهن سندس سنڌ جي عظيم صوفي شاهه لطيف جي شيدائي ساڌو ٽي ايل واسواڻي سان سٻنڌ ٿيو ته ان ڏينهن کان سندس مٿان شفقت ڀريو هٿ اهڙو ته ڪرشمو بڻجي پيو جو هن جو نصيب نيارو ٿي ويو. هن سنڌي نياڻين کي تعليمي خدمتن دوران شاهه، سچل، سامي، ٽي ايل واسواڻي، نوري، مرزا قليچ بيگ ۽ ٻين ڪيترن ئي اهم شاعرن جا ڪلام ياد ڪرائڻ سان گڏ کين سنڌي تعليم ۽ هنرن بابت پنهنجا ۽ پروفيسر ناگراڻي جا تيار ڪيل گيت پڻ سيکاريا ۽ نياڻين کي وطن دوستي، علم ۽ هنر جي اهميت وارا گيت ۽ نظم سيکاريا ۽ جڏهن ۱۹۴۰ ۾ ٽريننگ ڪاليج حيدرآباد جيڪو ديوان ڪوڙل مل چندن مل جي برصغير ۾ وڏي ۾ وڏي نياڻين جي يونيورسٽي ليکي ويندي هئي ته دادي کان نوڪري موسيقي جي استاد ٿيڻ لاءِ سائين جي ايم سيد، ميران محمد شاهه، ڊاڪٽر دائود پوٽي ۽ ٻين عالمن ستن ڏينهن تائين انٽرويو ورتو هو ۽ ان ۾ ڪامياب بڻي. نه رڳي اهو پر جڏهن هن ئي ٽريننگ ڪاليج ۾ ان وقت جي ممبئي جي گورنر مودي جي گهرواري سنڌ ياترا ڪرڻ آئي هئي ته خطاب ڪندي چيو هيائين ته دادي نه رڳي سنڌ جي پر پوري برصغير جي دادي آهي ۽ جيڪڏهن هي هند هلي اهو ئي علمي درس ڏئي ته اسين کيس سڄي هند ۾ سندس علمي درسگاهون کولي ڏيڻ ۾ ڪا به ڪسر نه ڇڏينداسين پر ڏٺو وڃي ته هتي تعليم جي فقدان هوندي به علمي اڀياس لاءِ جيڪي هن کان حاصل ڪرڻو هو، اهو نه رياست حاصل ڪري سگهي نه وري اسين ۽ نه وري ان جي واٽ وٺي سگهياسين. هونئن به ڪنهن ڪنهن ماڻهوءَ ۾ ڏات هوندي آهي پر دادي جي خاندان ۾ نه رڳي راڳ جي ڏات ۽ ڏانءُ هو پر علمي ۽ فڪري سوچ جي پختگي هئي جو سندس امڙ لال هندوري ۾ به لوريون ڏيندي هئي ۽ سندس پيءُ اسٽيج ڊرامن ۾ ڀڳتن جا ڀڄن پيش ڪري ديس جي دردوندن جون ڪهاڻيون سڻائيندو هو ۽ دادي انهيءَ روايت کي برقرار رکندي روح رهاڻيون رچايون. تڏهن سنڌ جون نوريون نماڻيون جهومي پونديون هيون. دادي ليلان سنڌ جي حقن لاءِ جاکوڙيندڙ فهميده جروار سماج سڌارڪ عورتن جي حقن ۽ تعليم لاءِ جاکوڙيندڙ سئو سالن کان مٿي جي ڄمار ماڻيندڙ دادي ليلان سنڌ ۾ عورتن جي حقن ۽ عورتن جي تعليم لاءِ اڄ به هو نوجوان نسل لاءِ اتساهه جو سبب بڻيل هئي، جڏهن ته هن پيرسني سبب سماجي پروگرامن ۾ پنهنجو اچڻ وڃڻ ڇڏي ڏنو هو، هوءَ پيرسني واري ڄمار جي باوجود روزاني پنهنجي صبح جي شروعات ڳائڻ سان ڪري ٿي، ڀڄن، شاهه لطيف، سچل سامي ۽ پنهنجي گرو ساڍو واسواڻي جي شاعري ڳائڻ هن جو روزاني جو معمول بڻيل آهي، پر ڪجهه عرصي کان عمر جي ضعيفي سبب هارمونيم وڄائڻ کان قاصر هئي، هوءَ هڪ ئي وقت ريڊيو اسٽيج تي ڳائڻ، نچڻ ڊراما ۽ اداڪاري ڪرڻ، ميوزڪ جون ڌنون جوڙڻ ۽ مختلف پروگرام ڪرڻ سان گڏوگڏ عورتن جي حقن ۽ تعليم جي حاصلات لاءِ جاکوڙيندر رهي هئي، جڏهن سنڌ جي بهراڙين جي ماڻهن ۾ اسڪولن ۾ پڙهڻ، خاص تي نياڻين جي پڙهائي جو رواج صفا گهٽ هو، ان وقت ٻهراڙي جي ماڻهن ۾ نياڻين کي تعليم ڏيارڻ جو مشن هٿ ۾ کڻن سبب پنهنجون ذاتي مصروفيتون ڳائڻ، وڄائڻ ۽ ريڊيو تي ثقافتي ۽ ٻيا پروگرام ڪرڻ پڻ گهٽائي ڇڏيائين ۽ پنهنجو سمورو وقت نياڻين کي تعليم ڏيارڻ ۾ لڳائي ڇڏيائين، جڏهن ته دادي ليلان جو جنم حيدرآباد جي مسونپل واري علائقي ۾ رهندڙ ڊاڪٽر هوتچند واڌواڻي جي گهر ۾ ۲۰ ڊسمبر ۱۹۱۶ع ۾ ٿيو، سندس والد هوتچند واڌواڻي ۱۹۲۲ع ۾ ميونسپل واري علائقي کي ڇڏي ان وقت جي حيدرآباد جي ٿڌي هوائن واري علائقي هيرآباد ۾ گهر وٺي رهڻ لڳو ۽ انهي هيرآباد واري گهر ۾ ۱۹۵۳ع ۾ ديهانت ڪري ويو، دادي ليلان پاڪستان کي اکين سان ٺهندي ڏنو ۽ ان جا سمورا لوڏا لمحا به پنهنجي اکين سان ڏٺا، ورهاڱي دوران سندس ۶ ڀائر ۽ هڪ ڀيڻ هندستان هليا ويا، پر سندس والد هوتچند واڌواڻي سنڌ ڌرتي جي سهڻي شهر حيدرآباد جي ٿڌين هوائن، سنڌو درياءَ جي مٺي پاڻي، اڻ ڳڻين دوستن ۽ هيرآباد واري گهر کي ڇڏي هندستان لڏي نه ويو، اهو ئي سبب هو جو دادي ليلان هندستان لڏي وڃڻ بدران پنهنجي والد ۽ سنڌ ڌرتي جي خدمت ڪرڻ کي پنهنجي لاءِ وڌيڪ اهم سمجهو، ايتري قدر جو هندستان کان مهاجر ٿي لڏي آيل ماڻهن جي گهر گهر وڃي نياڻين کي تعليم ڏيارڻ لاءِ سمجهائيندي ۽ انهن جي تعليم جي حوالي سان مالي مددد ڪندي هئي، دادي جڏهن به ڀائرن سان ملڻ لاءِ هندستان ويندي هئي ته اتي گهڻو عرصيو ان ڪري نه رهندي هئي ته متان سنڌ ڌرتي کان پري موت نه اچي وڃي، اهو ئي سبب آهي جو هوءَ آخري ڀيرو ۱۹۹۸ع ۾ ڀائرن سان ملڻ هندستان وئي، جنهن کانپوءِ ڀائرن سان نه ملي، جڏهن ته هيرآباد وارو گهر ۱۹۲۲ع کان اڄ ڏينهن تائين دادي ليلان جو گهر بڻيل آهي، جنهن ۾ دادي ليلان، ڊاڪٽر تلسيداس ميرچنداڻي سان ۱۸ اپريل ۱۹۵۴ع ۾ ڦيرا پائي وهانءُ رچايو، سندس گهر وارو ۵۵ سالن جي ڄمار ۾ ڊسٽرڪٽ هيلٿ آفيسر طور ۱۹۶۷ع ۾ رٽائرڊ ٿيو، دادي ليلان کي اولاد ۾ صرف هڪ پٽ ڊاڪٽر پرديپ ڪمار آهي، ڊاڪٽر پرديپ ڪمار پنهنجي ڪٽنب سميت دادي سان گڏ هيرآباد واري گهر ۾ رهي ٿو، جيڪو ايل ايم يو ۾ نوڪري ڪندڙ هو، جيڪو ٽن مهينن کان رٽائر آهي، گذريل ڏهن سالن کان هو پنهنجي امڙ دادي ليلان جي خدمت ۾ هر وقت حاضر رهندڙ آهي، دادي ليلان سئو سالن کان مٿي جي ڄمار هوندي به حيدرآباد جو هيرآباد جي اوج وارو دور اڄ به دل سان ياد ڪري ويٺل هئي، هوءَ اڄ جي ڳالهه وانگر ياد ٻڌائيندي ئي ٿي ته مارڪيٽ ٽاور کان جيل روڊ تائين صبح شام ۲ دفعا روڊ کي ڌوتو ويندو هو، هن وٽ حيدرآباد جي پراڻي دور کان وٺي اڄ جي دورن جون ڪئين يادون دل جي ڪاڳر تي لکيل آهن، انهيءَ عرصي تائين جيتوڻيڪ تبديل ٿي ويل قدر به هوءَ انتهائي گهرائي سان ڏسندي ۽ محسوس ڪندي رهي آهي پر هوءَ هڪ عملي سماجي ورڪر ۽ تعليمي ماهر هئڻ جي ناتي ڪنهن سان به ڪا شڪايت ڪرڻ بدران عملي طور تي فقط پنهنجو ڪم ڪرڻ ۾ کي دلچسپي وٺندي رهي آهي، هن چئن سالن جي ڄمار ۾ ڳائڻ شروع ڪيو ۽ ستن سالن جي ڄمار ۾ هارمونيم وڄائڻ سکي، هن جي ٽريننگ ڪاليج فار وومين جي پروگرام ۾ راڳ ٻڌائڻ کانپوءِ ان جي دور جي تعليم واري وزير سائين جي ايم سيد کيس ميوزڪ ٽيچر طور مقرر ڪيو، چون ٿا ته هن جي ميوزڪ ٽيچري واري نوڪري لاءِ سائين جي ايم سيد، ميران محمد شاهه، ڊاڪٽر عمر بن دائود پوٽي سميت ستن تعليمي ماهر ست ڏينهن ۾ مختلف تائين تي کائنس انٽرويو دوران ڳائڻ ٻڌو، جنهن تي  هوءِ پهرين ذهني تڪليف ۾ پڻ آئي پر پوءِ ان قسم جي سخت انٽرويو کي پنهنجي لاءِ بهتر سمجهائين، ۱۹۴۲ع ۾ هن کي ۳۵ رپيا ماهوار پگهار تي ميوزڪ جي ليڊي ٽيچر طور مقرر ڪيو ويو، راڳ ۽ ميوزڪ هن کي ورثي ۾ مليو هو، هن جي ماءُ پڻ ڀڄن گهر ۾ ڳائيندي هئي، جڏهن ته دادي جو ٻيو ڀاءُ سمجرام واڌواڻي ميوزڪ ڊائريڪٽر هو، ان ڪري دادي راڳ کان وٺي اسٽيج جي پروگرامن ۾ اڳڀرو رهندي آئي، هن اسٽيج جي پروگرامن کي سماج ۾ سماجي سجاڳي لاءِ ڀرپور استعمال ڪيو، هوءَ سنڌ جي راڳ جي راڻين جي جي زرينه بلوچ ۽ روبينه قريشي جي پڻ استاد هئي، هن ٻنهي کي نه رڳو راڳ جي سکيا ڏني پر ان دورجي ريڊيو ڊائريڪٽر کي چئي ٻنهي راڳ جي راڻين کي ريڊيو تي راڳ لاءِ ٽائيم پڻ وٺي ڏنائين، هن ماسٽر چندر ۽ پريتم داس سان گڏ ڳايو هو جڏهن ته ڀڳت ڪنور رام جي ڀڳتين ۾ ويهڻ جو هن کي موقعو مليو هو، ساڳيئ ريت هن ٻنهي راڳ جي راڻين جي گهر ڀاتين کي پڻ ريڊيو تي ڳائڻ لاءِ موڪل پڻ وٺي ڏنائين، ورهاڱي کانپوءِ ليڊي ٽيچرس جي وڏي کوٽ پيدا ٿي ته تعليم کاتي پاران دادي ليلان کي ميوزڪ ٽيچر جي بدران تعليمي شعبي ۾ شامل ٿيڻ جو چيو ويو، دادي ان ڪم کي پڻ چئلينج سمجهي ڪيو، هن ان لاءِ ايم اي پڻ ڪئي، هوءَ جڏهن تعليم کاتي ۾ٽيچر ٿي ته هن وڏو عرصو ميرپورخاص جي هاءِ اسڪول ۾ پڙهائڻ ۾ گذاريو، هوءَ جڏهن انهي اسڪول ۾ وئي ته فقط چند ڇوڪريون گرلس اسڪول ۾ ايندڙ هيون پر دادي ان لاءِ ماڻهن جي گهر گهر وڃي سندن نياڻين کي اسڪول موڪلڻ لاءِ آماده ڪيو، اهو ئي سبب هو جو جڏهن ڪجهه سالن کانپوءِ هن جي پوسٽنگ هيرآباد جي ميران هاءِ اسڪول ۾ ٿي ته ان وقت  انهي اسڪول ۾ پنج سئو شاگردياڻيون پڙهي رهيون هيون، هن ۱۹۷۵ع ۾ ڊائريڪٽر تعليم تان رٽائرڊ ٿي، ان کانپوءِ هو ريٽائرڊ ٿي گهر ۾ نه وٺي پر ان کانپوءِ ۱۹۸۱ع کان ۱۹۹۱ع تائين يونيسيف ۽ سينٽرز وارا اسڪول قائم ڪرڻ واري ڪم ۾ شريڪ ٿي هن انهي ڪم کي پڻ چئلينج سمجهي هٿ وڌو، هوءَ شهري خاتون هئڻ جي باوجود سنڌ جي ٿر ڪاڇي، ڪوهستان ۾ پهچي اهڙا ڪم ڪيا، هن جي چواڻي مون اصل سنڌ انهي ڪم دوران ڏٺي هوءَ اهڙن ڳوٺن ۾ اٺن، گڏهه گاڏي، ڍڳي گاڏين تي چڙهي هئي، ڳوٺ ڏسي اسڪول قائم ڪرايا، ساڳي ريت هن انهن اسڪولن لاءِ نياڻيون پڙهائڻ لاءِ ڳوٺن ۾ مائٽن کي منٿيون ڪيون ۽ ماسترياڻين لاءِ پڻ انهن جي مائٽن سان ملي نوڪري لاءِ آماده ڪيو، ۽ اسڪول کي ڪامياب بڻايو، هن سنڌ جي نياڻين جي پڙهائي بابت  پنهنجي تجربي تي مبني ٽي ڪتاب لکيا آهن، جيڪي پڻ ڇپجي نه سگهيا آهن، هن جا ريڊيو پاڪستان ڪراچي تي ۶ ڪلام پڻ رڪارڊ ٿيا، پر اهي قديم رڪارڊ ڪيل ڪلامن جو سندن ڪٽنب وٽ ڪو به رڪارڊ موجود ناهي، دادي ليلا پهرين هندو پارليامينٽرين هئي ۱۹۸۵ع ۾ هو ايم پي اي پڻ بڻجي، جنهن دوران هن نه رڳو تعليم جي واڌاري جون رٿائون پاس ڪرايون پر هن غريب ۽ ذهني نوجوانن کي نوڪريون پڻ ڏياريون، جن ۾ هن ۵۰ اهڙين ذهين نوجوانن کي نوڪرين ان دور ۾ ڏياريون، جن ۾ ۶ هندو نوجوان پڻ شامل هئا، هوءَ هندو پنچائت جي ڪمن ۾ پڻ وڏي دلچسپي وٺندي هئي، بمبئي بيڪري جي مالڪ سرگواسي ڪمار ٿڌاڻي جي ڏنل فنڊ تي سماجي اڳواڻ ۽ وڪيل ايم پرڪاش ۽ هن گڏجي نياڻين جي پڙهائي ۽ غريب نياڻين کي ڏاج ڏيڻ وارو ڪم پڻ خوش اصلوبي سان هلايو، هوءَ اڄ به سنڌجي عورت جدوجهد لاءِ وڏي اتساهه جو سبب بڻيل آهي، هوءَ هڪ ئي وقت ميوزيڪ ٽيچر کان وٺي سنڌ جي ڳوٺن تائين اسڪول کولرائڻ تائين وارو ڪم وڏي شوق ۽ سنڌ جي ڳوٺاڻي عورتن کي اڳتي آڻڻ ۾ پنهنجو ڀرپور ڪردار ادا ڪندي رهي هئي، اهو ئي سبب آهي جو هوءَ اڄ به سنڌ ۾ عورتن جي جدوجهد جي علامت بڻيل آهي. نوٽ: هي مضمون ڪجهه وقت اڳ روزاني سنڌ ۾ شايع ڪيو ويو هو، داداي ليلان جي ديهانت بعد ٻيهر شايع ڪيو پيو وڃي.

تاجل بيوس بحيثيت شاعر محمد سليمان وساڻ خيرپور جي ڪچي ۾ ڳوٺ پير حيات شاهه ۾ تاج محمد سمون ۲۲ سيپٽمبر ۱۹۳۸ع ۾ جنم ورتو. ڪنهن کي به اها خبر نه هئي ته هي ننڍڙو ٻار وڏو ٿي تاجل بيوس بڻبو ۽ سندس ڪلام؛ ”سنڌ منهنجي امان! سونهن تنهنجيءَ مٿان، ڇا لکي ڇا لکان!“ سندس سڃاڻ بڻجي ويندو. سندس والد مرحوم محمد جعفر ڪو وڏو ماڻهو ته ڪونه هو پر ان باوجود هن پنهنجي پٽ کي سٺي تعليم ڏياري. تاجل بيوس ايم اي ته معاشيات ۾ ڪئي، پر هن جي اندر ۾ ننڍپڻ کان وٺي هڪ ڏات ڌڻي لڪل هو، جيڪو گيت تخليق ڪندو رهندو هو. اهو ئي سبب هو جو تاج محمد ادب جي دنيا ۾ تاجل بيوس ٿيڻ کي پسند ڪيو. سندس سنڌ لاء ڳايل شاعري جيڪا سنڌ جي تراني طور ڳائي ويندي آهي. سنڌ منهنجي امان! سونهن تنهنجيءَ مٿان، ڇا لکي ڇا لکان يا ذوالفقار علي ڀٽي جي شهادت تي چيل تون ته ملندو رهندين خوابن ۾، ڪو ڪيئن ٿو چوي، ڪو ڪيئن ٿو چوي. يا وري ”منهنجي لاء مارو هو رنا ڪيئن نه هوندا، پَلوَ پاند تن جا، دامن تنين جا يار ڀنا ڪيئن نه هوندا“ جهڙا لازوال ڪلام تخليق ڪيا. تاجل بيوس جي وڏي ڳاله اها آهي ته هن سنڌ جي وستين ، واهڻن ، ڪوهستان ، ٿر، بر، ڪاڇي، اتر ، سري ، وچولي ، ڪچي ۾ رهندڙن جي درد کي ئي نه ڏٺو، پر هو جڏهن ۷۰ع واري ڏهاڪي ۾ ڪراچيءَ ۾ لڏي آيو ته هن ڪراچي جي ڀوائتي صورتحال تي به قلم کي وهايو ڪراچي کي ڪير؟ واڳن جيئن ويڙهي ويا وجهي وات وڻن ۾، چمڙن جيئن چوڦير گهاتو، پڄو گهير، ٿيا سڏ ساڻيهه جا سنڌ جي سونهن کي ڳائن جو سندس انداز سندس ڪلام جتي ليار پيرون پٽن تي پچن ٿا اتان منهنجا مارو، ميارون مڪن ٿا مان چٽو پيو نظر اچي جيتوڻيڪ هو وڏن سرڪاري عهدن رجسٽرار آف ڪمپنيز ۽ ناڻي کاتي ۾ وفاقي جوائنٽ سيڪريٽريءَ جهڙن اهم عهدن تي به رهيو، پر پوءِ به اهي نوڪريون کيس “بيوروڪريٽڪ ڪلچر” جو حصو بڻائي نه سگهيون ۽ سندس سڄي زندگي شاعراڻي سادگيءَ ۾ گذري . شاهه عبداللطيف يونيورسٽي جي وائيس چانسلر جو هڪ سال تائين صلاحڪار پڻ رهيو. معيشت جي ماهر هجڻ ڪري تاجل بيوس هڪ اسٽاڪ ڪميشن جو چيف ايگزيڪيوٽو به رهي چڪو، پر ان باوجود هن سنڌي ادب، خاص ڪري شاعري ڪرڻ، ڪتاب ڇپرائڻ، پروگرامن ۾ وڃڻ واري ڪرت جاري رکي. تاجل سنڌيء سان گڏ اردو حلقي ۾ مشهور هيو. پاڻ شاعريء سان گڏ نثر ۾ به بهترين ڪم ڪيو اٿن تاجل بيوس جا ڇپيل ڪتاب (۱) جڏهن ڀونءِ بڻي (شاعري) ۱۹۸۲ع، (۲) انبن جهليو ٻور (شاعري) ۱۹۸۳ع، (۳) سرجيندڙ ساڻيهه جا (شاعري) ۱۹۸۵ع، (۴) سنڌ منهنجي امان (شاعري) ۱۹۸۹ع، (۵) ڪاڇي مٿان ڪونج (شاعري) ۱۹۹۰ع، (۶) ڪنڌيءَ ڪونئر ترن (شاعري) ۱۹۹۱ع، (۷) ڪنڌيءَ اڪ ڦلاريا (شاعري) ۱۹۹۲ع، (۸) ڏور به اوڏا سپرين (هند جو سفرنامو) ۱۹۹۲ع، (۹) سرخ گلابون ڪئ موسم مين (اردو شاعري) ۱۹۹۴ع، (۱۰)صحرا ستر جن (شاعري) ۱۹۹۵ع، (۱۱) تنهنجا نيڻ غزل (شاعري) ۱۹۹۶ع، (۱۲) وڏا وڻ وڻڪار جا (شيخ اياز سان گڏ شاعري) ۱۹۹۷ع، (۱۳) انداز بيان اور (اردو شاعري) ۱۹۹۷ع، (۱۴) ڏوريان ڏوريان مَ لهان (شاعري: ۹ مجموعا گڏ) ۱۹۹۷ع، (۱۵) آريجن کان الهاس نگر (هند ۽ سنڌ جي اديبن جا خط) ۱۹۹۷ع، (۱۶) اديون ڙي اوهان ڇا ڏٺو! (هند جو سفرنامو)۲۰۰۲ع، (۱۷) ڏک سکن جي سونهن (آتم ڪٿا:ڀاڱو پهريون) ۲۰۰۳ع، (۱۸) ڏک سکن جي سونهن (آتم ڪٿا:ڀاڱو ٻيو) ۲۰۰۳ع، (۱۹) ڏک سکن جي سونهن (آتم ڪٿا:ڀاڱو ٽيون) ۲۰۰۳ع، (۲۰) چپ انجيل جي حاشين جهڙا (شاعري) ۲۰۰۳ع، (۲۱)جهڄان پسي جهوڪ (ڪهاڻيون) ۲۰۰۷ع، (۲۲) سج چنڊ تارا ڪتيون (شخصيتن جا خاڪا) ۲۰۰۴ع، (۲۳) سامي سودو پريم جو (ساميءَ جي بيتن جي واين ۾ تبديلي) ۲۰۰۳ع، (۲۴) انگريزي شاعريءَ جي مختصر تاريخ ۲۰۰۴ع، (۲۵) پکي ساڳي پار جا (شاعري) ۲۰۰۴ع، (۲۶) سون سريکا چار سين (شخصيات) ۲۰۰۴ع، (۲۷) گل ڇنو گرنار جو (ڪافيون) ۲۰۰۶ع، (۲۸) تاجل بيوس جو رسالو (شاعري) ۲۰۰۶ع، (۲۹) ملير جي مارئي (شهيد بينظير ڀٽو کي منظوم خراج) ۲۰۰۸ع انکانسواء سندس ڪيترا ئي ڪتاب ڇپائيء هيٺ آهن تاجل بيوس سنڌي ادب سان گڏ اردو ادب تي به ڪم ڪيو. تاجل بيوس رڳو سنڌ نه پر هند ۾ رهندڙ سنڌي ڪميونٽي ۽ اديبن ۾ چڱي سڃاڻپ رکندڙ هو، جنهن ڪري هندستان جي سنڌي اديبن کيس ڪيترن ئي اهم ايوارڊن سان پڻ نوازيو. کيس ۱۹۹۶ع ۾ نارائڻ شيام گولڊ ميڊل مليو. سنڌي ادبي سڀا پاران کيس فرسٽ ڪلاس ايوارڊ، پروفيسر رام پنجواڻي گولڊ ميڊل کانسواءِ ۲۹ سيپٽمبر ۲۰۰۱ع ۾ کيس ڀارت ۾ مارئي ايوارڊ دهلي پڻ ڏنو ويو. تاجل بيوس لڳ ڀڳ ۱۲ اهم ايوارڊ، گولڊ ميڊل حاصل ڪيا. ايتري قدر جو کيس سهيوگ فائونڊيشن ممبئي وارن ۱۹۹۹ع ٻيو ڀيرو نارائڻ شيام ايوارڊ ڏنو. تاجل بيوس سنڌي شاعريء جي سڀني صنفن تي طبغ آزمائي ڪئي آهي جن ۾ سندس گهڻو ڪم وائي ۽ ڪافي وارو آهي. تترن جون ٻوليون، بانسري جي دل موهيندڙ آواز، عورت جي مظلومي، غلامي، ارتقا، انتظار، ڪارونجهر جي ڪور کان وٺي هن هر موضوع تي بيت ، گيت ، غزل ۽ نثري نظم ، چئو سٽا ، ٽه سٽا ۽ طويل نظم گهڻو مشهور آهن. جيتوڻيڪ هن جي اها معصوم خواهش رهي، ته سنڌ ۾ کيس اياز کان پوءِ سڀ کان وڏو شاعر تسليم ڪيو وڃي، جنهن جي رد عمل ۾ مٿس تنقيد به ٿي ته کيس حد کان وڌيڪ نظر انداز به ڪيو ويو، پر ان کان ڪنهن به ريت انڪار ممڪن نه آهي ته هو اياز کان پوءِ ڳڻجندڙ شاعرن جي مالها جو هڪ نظر ايندڙ ۽ محسوس ٿيندڙ گُل آهي. مان نثري نظم جو کيس اياز کان به وڏو شاعر تسليم ڪندو آهيان. سندس ڪتاب “انبن جهليو ٻور “ ان جو مثال آهي. سندس بيتن مان ڪجه چونڊ بيت هيٺ ڏجن ٿا : هَلُ ڪڪوريل ڪاڪ تي، جتي نيهنن نظامُ آهي ننڊ حرام، جاڳڻ سوڀ سرير جي * ڇڻندا سڱر سوڪ، ڇڻ، ڇڻ ڪري ڇڻ تي مارُن وٽان موڪ، صبح اينديون سوکڙيون * آيا اُتر پار کان، ڪڪر ڪاريءَ رُوءَ وَٺا مينهن مندائتا، جرڪي پيئي جُوءِ کاهڙ جي خوشبوءِ، ڄڻ ڪا اوت عنبير جي * ڪنڌيءَ ڪنايو، آيا سانوڻ ڏينهڙا اِجهو ڪو آيو، کڻي ڪرس ڪٺار تي * سَرجي نڪتا “سنڌ” مان، ملير ۽ مارُون ڪيون جن ڪَتيءَ ۾، اُٺي اُڪارُون جَڙيل آهن جن سان، تن، من جون تارُون تڙ، تڙ تنوارُون، سُڻان تان سرَهي ٿيان * آڇيو حُور اياز کي، جنت وارو جام اوري لڌائين عشق مان، شاهه، سچل ۽ شيام ڪيائين ڪلتار کي، صبح جو سلام پٺيان مريدڻ جت هو، اڳيان ڄام نظام سمن جو سردار ۽، ڄامن سندو ڄام ڪيائين ڪلام، سنڌيءَ ۾ سلطان سان تاجل بيوس پنهنجي تخليق ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي جو پوئلڳ رهيو. اهو سبب هو، جو تاجل بيوس آخري ايامن ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي جي رسالي جيان پنهنجو “تاجل جو رسالو” پڻ لکي مارڪيٽ ۾ آندو. تنقيد ته هر اديب تي ٿيندي رهندي آهي ۽ تاجل بيوس به ان تنقيد جو ٿورو گهڻو ضرور نشانو بڻيو، پر هن ۾ اها مايوسي نه هئي، جيڪا اڪثر ڪري تخليقڪارن کي مايوس ڪري ڇڏيندي آهي. ڪراچي ۾ زندگي جو وڏو عرصو گذاريندڙ تاجل بيوس “تاجل جو رسالو” پنهنجي پيءُ، ماءُ ۽ ان گهر واريءَ نالي ڪيو، جنهن کي هو مٺڻ سڏيندو هو. ۴ ڊسمبر ۲۰۰۸ تي نصير سومرو جي ڪتاب “جل تي ڪنول جيئن “ جي مهورتي تقريب اڪيڊمي آف ادبيات ڪراچيء جي آفيس ۾ ٿي رهي هئي. شام جو ساڍي چئين بجي تاجل کي تقرير لاء سڏيو ويو ۽ تاجل پنهنجي کيسي مان لکيل ڪاغذ ڪڍي ڳالهائڻ شروع ڪيو ته بجلي هلي وئي ۽ تاجل موبائل جي ٽارچ جي روشنيء ۾ پنهنجي تقرير پڙهي پوري ڪئي ء کيس مٿي ۾ سور پئجي ويو ۽ هو اتي ئي بيهوش ٿي ويو. جتان کيس جناح اسپتال نيو ويو ٻن ڏينهن کانپوء ٻڌايو ويو ته کيس فالج جو حملو ٿيو آهي پوء کيس اتان لياقت اسپتال نيو ويو پر تاجل ٻيهر هوش ۾ ڪونه آيو ۽ ۱۳ ڊسمبر تي پاڻ اسان کان موڪلائي ويو. تاجل بيوس چوڪنڊيءَ جي ان تاريخي قبرستان ۾ آرامي ٿيو، جنهن ۾ دفن ڪرڻ جي به هن پاڻ وصيت ڪئي هئي. تاجل بيوس جديد ڪلاسڪيل شاعر رکيل مورائي اڄ سنڌ جي ثقافتي سونهن جي شاعر تاجل بيوس جي ڄمڻ جو ڏينهن آهي، تاجل بيوس سنڌي شاعريءَ ۾ پنهنجي هڪ الڳ سڃاڻپ رکندڙ شاعر هُئو. اڄ جي جديد شاعريءَ ۾ هُن سنڌ جون اصلي صنفون بيت، وائي ۽ ڪافيءَ کي نئين زندگي ۽ تازگي ڏني، هڪ اهڙي تازگي جنهن کان مٿيون صنفون گهڻو عرصو وانجهيل هيون. تاجل بيوس بنيادي طور صوفي مزاج رکندڙ هڪ اهڙو شخص هو، جنهن کي شهري ڳوٺاڻو روح عطا ٿيل هئو ۽ سندس خمير ۾ سچل سرمست جي مٽيءَ جي خوشبو هئي، جنهن ڪري هو پنهنجي شاعريءَ ۾ سدائين سچل سائينءَ کي ويجهو رهيو. ان جا ڪيترا ئي سبب آهن، هڪ ته هو سچل جي نگريءَ ڀرسان سوڀي ديري لڳ جنهن ڳوٺ ۾ ڄائو، نپنو ۽ وڌيو ويجهيو، ان ۾ هڪ درگاهه پير حيات شاهه جيلاني هئي، جنهن تي راڳ ويراڳ مسلسل هلندو رهندو هو، جنهن ۾ تاجل سائين ننڍي عمر ۾ ئي ويندو رهندو هو. ان کان اڳ سندس امڙ پڻ صوفي مزاج رکندڙ خاتون هئي، اڳتي هلي جنهن شخص سان سندس پهريون تعلق جڙيو، اهو استاد الهندو جتوئي، پڻ صوفي مزاج رکندڙ، شاهه لطيف، سچل سرمست ۽ غالب وغيره جي شاعريءَ کان واقف هو، شعوري عمر ۾ سندس تعلق ڊاڪٽر تنوير عباسيءَ جهڙي شاعر سان جڙيو، جنهن کانپوءِ شمشير الحيدريءَ سان سندس ويجهڙائي ٿي. ايئن هو شعوري ۽ ادبي طور اڳتي آيو، پر جيئن ته ننڍپڻ ئي راڳ ويراڳ جي محفلن ۾ سندس وڃڻ ٿيندو هو. ان ڪري موسيقي سندس روح ۾ رچي ويئي هئي. جنهن ڪري هو پهرين عمر ۾ اهڙي ئي شاعري ڪندو هو، جنهن کي آسانيءَ سان ڳايو وڃي. سندس ان عمل سندس شاعريءَ کي چار چنڊ لڳائي ڇڏيا. هُن جي شاعري سنڌيءَ جي لڳ ڀڳ سڀني وڏن راڳين بيحد سهڻي نموني ڳائي آهي. اڄ به سندس ڳايل شاعري ٻڌجي ٿي ته سڄي سنڌ جو صوفياڻو مزاج ۽ واڌو سنڌ ٻوليءَ ۽ ثقافت جي سونهن اکين اڳيان تري ايندي آهي، جڏهن سندس تعلق ڊاڪٽر تنوير سان جڙيو ته هو ادب ڏانهن لڙي آيو. ايئن سندس شاعريءَ ۾ اهم تبديلي آئي ۽ هو هڪ سنڌي فڪر رکندڙ جديد شاعر ٿي اڀريو. جيتوڻيڪ هُن پنهنجي شاعريءَ لاءِ صنف توڙي ٻوليءَ جي چونڊ ۾ ڪلاسيڪل صنف ۽ ٻوليءَ کي وڌيڪ پسند ڪيو. ائين هُن انهيءَ ٻوليءَ کي نئين سونهن ڏني. سنڌي ادب ۾ هو هڪ نهايت سنڌپرست ليکڪ طورآخري گهڙي تائين رهيو. هو سنڌ جو اهڙو عاشق شاعر هو، جنهن ۾ سموري سنڌ جي سونهن نظر ايندي هئي. سندس پهريون ڪتاب “جڏهن ڀونءِ بڻي” جڏهن ڇپيو ته ادبي حلقن ۾ ان جي چڱي آجيان ڪئي وئي، جنهن کيس اتساهه ڏنو ۽ هن نهايت تيزيءَ سان لکڻ شروع ڪيو. ساڳئي وقت سندس ڪتاب پڻ تيزي سان ڇپجڻ لڳا، ڏسندي ڏسندي سندس ٻن درجنن کان وڌيڪ ڪتاب شايع ٿيا. شاعريءَ کانسواءِ هن نثر ۾ لکڻ شروع ڪيو، جنهن جا پڻ اڌ درجن ڪتاب سنڌي ادب جو حصو بڻيا. تاجل سائين هونئن ته دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن ڏانهن سفر ڪيا، پر هُن فقط انڊيا جي سفرن جا سفرناما لکيا، جن جو انگ چار آهي. آخري ڏينهن ۾ هن چئين جلدن ۾ پنهنجي آتم ڪٿا پڻ لکڻ شروع ڪئي، جنهن جا ٽي جلد سندس زندگيءَ ۾ شايع ٿيا. ايئن سندس جيئري توڙي وفات کانپوءِ کيس بابت به چڱو ئي لکيو ويو آهي، خاص طور انڊيا جي اديبن ڊاڪٽر جڳديش جو لکيل اهم ڪتاب “ڏور به اوڏا سپرين” آهي جيڪو شاهه لطيف، اياز ۽ تاجل سائين بابت آهي. تازو ئي هند جي هڪ ٻئي اديب هولا رام هنس “عظيم شاعر تاجل بيوس” نالي ڪتاب لکيو آهي، جيڪو ڊسمبر ۾ ئي سندس ورسيءَ جي پروگرام ۾ پڌرو ڪيو ويندو. تاجل سائين پنهنجي زندگيءَ جي آخري گهڙيءَ تائين لکندو رهيو ۽ سنڌ سان عشق ڪندو رهيو.پر هو ادبي طور اسان سان پنهنجي ڪتابن وسيلي گڏ آهي، جيڪو ڪڏهن به جدا ٿيڻو نه آهي. اڄ اسان کيس سندس جنم ڏينهن تي ياد ڪري ڄڻ سنڌي ادب جي روشن مستقبل ڏانهن واجهائي رهيا آهيون، سنڌ کي ۽ سنڌي ادب کي سندس جنم ڏينهن مبارڪ! تاجل بيوس هميشه زندهه رهڻو آ... اسد چنو سائين منهنجا شاعري اندر جي اظهار جو اعلي،پر اثر ذريعو آهي سنڌ ڌرتي پنهنجي ڪک مان اهڙا ڪيترا ئي هيرا لعل ۽ گوهر ڄڻيا آهن جن پنهنجي ڏات جي ڏانءَ سان سنڌ جي سينڌ سجائي آهي، ٻولي جي ادب جي خدمت ڪئي، سنڌ جي سور ۽ سنڌ واسين جي پيڙائن جي پنهنجي شاعري ذريعي ترجماني ڪئي، آهي سائين منهنجا سنڌ سان پنهنجي محبت۽عقيدت جو اظهارلڳ ڀڳ مڙني قلمڪارن پنهنجي تخليقن ۾ ڪيو آهي هر ڪنهن پنهنجي ڏات پنهنجي وت ،۽ وس آهر سنڌ جي حسناڪين کي بيان ڪرڻ جي پوري ڪوشش ڪئي آهي هر ڏات ڌڻي جو انداز نرالو ۽ وڻندڙ آهي، سنڌي جديد شاعري ۾ اسان کي ڪيترا ئي وڏا نالا ملن ٿا جن سنڌي ٻولي ۽ ادب جي ميدان ۾ شاعري جي هر صنف تي طبع آزمائي ڪندي پاڻ خوب ملهايو آهي، جديد سنڌي ساعري جي افق تي ترقي پسند خيال جا ٻه وڏا نالا  شيخ اياز ۽ استاد بخاري پنهنجي ڏات سان ڀرپور چمڪندي نظر اچن ٿا،پر مان جيڪڏهن انهن ٻن نالن سان گڏ هڪ ٻيوسنڌي شاعري جو نالو ڳنڍيان ته غلط نه ٿيندو جيڪو  شيخ اياز، ۽ استاد بخاري جو هم عصر هجڻ سان گڏوگڏ، سنڌ جي مڙني حسناڪين جو پنهنجو مٽ پاڻ شاعر آهي، مان ڳالهھ ڪيان پيو سنڌ ڌرتي جي ٻهڳڻي، مصور شاعر تاجل بيوس جي جنهن جي شاعري ۾ اسان کي سنڌ جي مٽيءَ جي سڳنڌ مهڪندي ملي ٿي،ته سنڌو جي ڇولين جو شور به ملي ٿو، سندس شاعري جي گيتن، بيتن، نظمن، واين ۾ سنڌ سان بي انتها پيار جو اظهار ملي ٿو. مان جيڪڏهن ائين چوان ته غلط نه ٿيندو تاجل بيوس جي شاعري سنڌ ڌرتي جو سينگار آهي، تاجل بيوس جي شاعري ۾ اسان کي سنڌ سان اڻ ٽٽ پيار جي انيڪ رنگن جو وسيع ڦهلاءُ ملندو آهي، سندس شاعري جي ٻولي، اسلوب، استعمال ڪيل اصطلاح، محاورا، ۽ سندس شاعري جا ڪردار سڀ ڪمال جي درجي جا آهن، تاجل بيوس جي شاعري ۾ استعمال ٻولي ڏاڍي سادي سلوڻي، عام فهم، آهي سندس شاعري ۾ فطرتي منظرحقيقت جي بلڪل ويجهو آهن جيڪي سندس شاعري جي سونهن سوڀيا کي وڌائين ٿا، سنڌ سان محبت جو ثبوت پنهنجن گيتن، بيتن، واين هر شاعر ڏنو اهي پر جهڙي طرح تاجل بيوس پنهنجي شاعري ۾ سنڌ ڌرتي  سان پنهنجي محبت،عقيدت، سڪ جو اظهار ڪندي جنهن خوبصورت، انداز سان  ڀيٽا پيش ڪئي آهي اهرو انداز ڪنهن به ٻئي شاعر وٽ ڪونه ثو ملي سندس مشهور معروف نظم جيڪو سائڻ عابده پروين ڳايو آهي،جيڪو هر سنڌ واسي جي دل جي ترجماني ڪري ٿو سنڌ منهنجي امان سونهن تنهجيءَ مٿان ڇالکي ڇالکان،ڇا لکي ڇا لکان هڪ قلم هڪڙو مان ڪيئن پورو پوان ڇا لکي ڇا لکان،  ڇا لکي ڇا لکان مان سمجهان ٿو تاجل بيوس پنهنجي مٿان سنڌ امڙ جي ٿڃجو قرض لاهي ويوسندس شاعري ۾ ڪيڏيون نه دل کي ڇهندڙ، تشبيهون تلميحون ڏنل آهن جو پڙهندڙ جا لڱ ڪانڊارجي وڃن ٿا، سندس ٻولي ايتري ته سادي۽  ڳوٺاڻي انداز واري آهي ،۽ اهي نج پج سنڌي ڳوٺاڻي سماج جي صبح جا خوبصورت منظر پنهنجي سڀني حسناڪين سان پڙهندڙ جي دل ۽ دماغ تي ڇانئجي وڃن ٿا پڙهندڙ يا ٻڌندڙ جا مٿان هڪ جادوئي سحر تاري ٿي وڃي ٿو هوءَ جا بيوس بکن تي مڙهي منڊ ٿي اڄ به جوٽي اسر جو اٿي جنڊٿي جا گرم کير ۾ پئي گڏي کنڊ ٿي ان سهاڳڻ کي مان ڪئين نه سجدو ڪيان تاجل بيوس پنهنجي شاعري ۾ جيڪي لفظن جي موتين سان منظرن جا خوبصورت محل جوڙيا آهن اهي ڪڏهن به نه وسرڻ جهڙا آهن، شيخ اياز تاجل بيوس کي مصور شاعر سڏيندي لکيو ته: تاجل بيت ۽ وائي جو پنهنجي ٽهي ۾ وڏي ۾ وڏو شاعر آهي،سنڌي ٻولي جي وڏي شاعر نارائيڻ شيام تاجل جي لاءِ لکيو ته؛ شاھ لطيف کان پوءِ تاجل جي شاعري ۾ ڳوٺاڻو ھڳاءُ،شيخ اياز کان به وڌيڪ آهي. ڊاڪٽر تنوير عباسي هڪ جاءِ تي تاجل بيوس لاءِ لکيو ته؛ تاجل بيوس سنڌ جي ٻهراڙي جو شاعر آهي سندس تشبيهون، تلميحون ۽ ٻولي سنڌ جي ماحول جون عڪاسي آهن. تاجل بيوس جي شاعري کي پڙهڻ سان بخوبي ان ڳالھه جو اندازو ٿئي ٿو ته هو ٻين مڙني خوبين سان گڏ مشاهداتي شاعر پڻ هو. سندس شاعري ۾ سنڌ جا کيت، بر، بحر، پهاڙ، مالوند مارو، ڏوٿي، سنڌو جون لهرون، پکا، جنڊ جوٽيندڙ گهر ڌياڻي جا عڪس، چٽا نظرايندا، تاجل بيوس شاعري جي هر صنف تي طبع آزما.ئي ڪئي سندس بيت، گيت، ڪافيون، قطعا، لوڪ گيت، غزل، نظم، آزاد نظم پنهنجي جاءِ تي شاعراڻي تخليق جي مٿاهين سطح تي آهن تاجل نه صرف سنڌ جي سونهن تي لکيو پر سنڌ جي سياسي، سماجي، توڙي معاشي حالتن کي به پنهنجي شاعري ذريعي منظرعام تي آندو تاجل بيوس پنهنجي بيتن ۾ وڏي واڪي سنڌ جي دشمن کي للڪاري ٿو ۽ اعلان ڪري ٿو؛ کولي ڪن ٻڌي ڇڏ آيل سنڌ ۾ رهندا سنڌ جا ڄايل خوشحال سنڌ جا مالڪ سنڌي ماروئڙا جڏهن پنهنجي ديس ۾ ئي معاشي بدحالي جي ور چڙهيل رهن ٿا ۽ پيٽ بکايل رهن ٿا ته تاجل بيوس انهن جي انهن اهنجن، تڪليفن جو اظهار به ڪيو آهي انهن مارئوڙن جي جذبن جي عڪاسي ڪندي تاجل بيوس جو هي شعر سواليه نشان آهي ديس وارا دم ڏين ٿا ڇا ڪجي. پيٽ سان پاهڻ ٻڌن ٿا ڇا ڪجي. تاجل بيوس جي شاعري جو محور ۽ مرڪز سنڌ ڌرتي، سنڌ واسي انهن جا ڏک، درد، تڪليفون، اهنج، ۽ انهن سان ساڻس بي لوث پيار آهي. ۽ تاجل بيوس پنهنجي شاعري ۾ هميشه ان الڪي ۾ رهندي محسوس ٿئي ٿو ته جيڪو ناتو سنڌ سان سنڌ واسين سان آهي اهو تعلق شال مان نڀائي سگهان ڪينجهر ۽ ڪارونجهر جا، سنڌوءَ کي سور سڻايان مٺڙي تنهنجو کير پياريل، مرڪي شال ملهايان سنڌڙي منهنجي سائنڻ تو سان ناتو شال نڀايان تاجل بيوس جو سنڌ سان اهڙو ته ناتو جڙيل آهي جيڪو ڪڏهن به نه ختم ٿيندڙ آهي تاجل سنڌ جي چيڪي مٽيءَ مان ٺهيل سنڌ جو سچو عاشق هو، جنهنجي سنڌ سان عشق جي ڪا حد مقرر نه آهي. تاجل بيوس جو اصل نالو ته تاج محمد سمون ولد جعفر سمون آهي سندس جنم ۲۲ سيپٽمبر۱۹۳۸ع، تعلقي سوڀي ديري جي ڳوٺ پير حيات شاھ ۾ ٿيو تاجل سندس ادبي نالو ۽ (بيوس) تخلص آهي تاجل بيوس بنيادي تعليم پنهنجي ڳوٺ مان حاصل ڪندي مال به چاريو، تاجل بيوس اڪنامڪس ۾ ماسٽرس ڪئي ۽ مختلف سرڪاري نوڪريون ڪندي رجسٽرار آف ڪمپنيز جي عهدي تان ۱۹۹۸ع۾ رٽائر ٿيو، جنهن کان پوءِ پاڻ شاھ لطيف يونيورسٽي خيرپور جي وائيس چانسلر جو صلاحڪار جي حيثيت سان خدمتون سر انجام ڏيندو رهيو تاجل بيوس کي شاعري جو شوق استاد حڪيم الله آندي جتوئي سان صحبت جي ڪري ٿيو سندس شاعري جا ۽ نثر جا ڪيترا ئي ڪتاب ڇپيل آهن تاجل نه صرف سنڌي ۾ بلڪ اردو ٻولي کي به پنهنجي اظهار جو ذريعو بڻايو سندس اردو شاعري جو ڪتاب ”انداز بيان اور“ جي نالي سان ڇپيل آهي جنهن جو مهاڳ اردو زبان جي تمام وڏي نالي واري شاعر محسن ڀوپالي جو لکيل آهي، هڪ ٻيو اردو ڪتاب ”سرخ گلابون ڪي موسم ۾“ پڻ ڇپيل آهي،تاجل بيوس جي شاعري ڪلاسيڪيت۽جديديت جو بهترين سنگم آهي تاجل بيوس ۱۳ ڊسمبر ۲۰۰۸ع تي هميشه جي لاءِ سنڌ امڙ جي هنج ۾ ابدي آرامي ٿيو سندس آخري آرام گاھ سنڌ جي گاديءَ واري شهر ڪراچي جي قديمي قبرستان چوکنڊي قبرستان ۾آهي نه ڪي پارس نه ڪي سون چاندي مان سنڌ جي مٽيءَ منجهان جڙيل آهيان مان تاجل هميشه زنده رهڻو آ پنهنجن گيتن ۾ ، سنڌ جي هوائن ۾ سنڏو جي لهرن ۾ سنڌ جي مٽيءَ جي خوشبوءَ ۾ تون ته ملندو رهندين خوابن ۾. تاجل بيوس سنڌ جي ڀلوڙ شاعر جي يادگيري ابراهيم لاشاري سنڌ جو هي خوبصورت شاعر، اديب تاجل بيوس خميس ڏينهن ۲۲ سيپٽمبر ۱۹۳۸ع ڌاري پنهنجي زندگي جو سفر محمد جعفر سمون جي گهر ڳوٺ پير حيات شاهه تعلقي سوڀيديرو ضلعي خيرپور ميرس کان ڪئي. سندس تعليم جي ابتدا والد صاحب ڦرهي هٿ ۾ ڏئي نورپور پرائمري اسڪول ۾ داخل ڪرايو ٿوري عرصي بعد ڀونڀٽ پور جي پرائمري اسڪول ۾ ٻيو درجو پڙهي رهيو ته سندس زندگي جو سهارو ۽ زندگي جي ڇپر ڇانءَ يعني والد جو وڇوڙي زندگي جا سمورا سک کسي ورتا. والد جي وڇوڙي کانپوءِ ترت تعليم پرائڻ کان به هٿ ڪڍي، ڪلهي تي لٺ کڻي مينهن جو ڌنار واري ڪرت سان سلهاڙجي ويو مسلسل زندگي جا ٽي سال  جهنگ جو منهن ڪري مينهن جو ڌنار بڻجي مينهن کي هون مان هون مان جا ٻول پيو ڪاٽيندو هو. نيٺ سال ۱۹۴۹ع ڌاري مينهن جي ڌنارئپ پنهنجي مٺڙي امڙ پناهه خاتون جي چوڻ تي  ڇڏي پڙهائي جو وري شوق من ۾ جاڳي پيس، ثانوي تعليم گمبٽ هاءِ اسڪول منجهان پاس ڪيائين ۽ گريجوئيشن جي سند سنڌ يونيورسٽي منجهان پڻ حاصل ڪيائين، هن تعليم منجهان هٿ نه ڪڍيو وڌيڪ تعليم پوسٽ گريجوئيٽ (اقتصاديات) به سنڌ يونيورسٽي مان ڊگري ورتائين، پوءِ تاجل بيوس صاحب ترت ٻاهرين ملڪن آمريڪا، جپان، ٿائيلنڊ منجهان به تعليم جا ڪافي ڪورس ڪري پوءِ پنهنجي ملڪ پياري پاڪستان واپس موٽي اچي پڙهڻ پڙهائڻ واري ڪرت سان سلهاڙجي ويو. تعليم کاتي منجهه سيڪنڊري استاد جي حيثيت سان سرڪاري ملازمت ۱۹۶۰ع ڌاري  اختيار ڪيائين . تاجل بيوس صاحب مسلسل ۸سالن تائين درس تدريس جي شعبي ۾ وڏي محنت سان پنهنجا فرض سر انجام ڏيندو رهيو، سال ۱۹۶۸ع ڌاري پيغمبري پيشي کي ڇڏي تاجل بيوس صاحب هڪ نئين نوڪري ايڪسپورٽ پروموشن بيورو ۾ (اي سي او) جي عهدي انويسٽيگيٽر  تي ڪم ڪندو رهيو اهڙي طرح تاجل بيوس کي انهي زماني ۾ گڏيل قومن (اقوام متحده) پاران (فيلوشپ) منظور ٿيڻ کان پوءِ جپان جي شهر (ٽوڪيو) ويو جتان واپس موٽي اچي سال ۱۹۷۳ع ڌاري (فيڊرل پبلڪ سروس ڪميشن) جي امتحان ۾ ڪامياب ٿيڻ يعني ٻيهر چونڊجي وڃڻ بعد حڪومت پاڪستان جي خزاني جي وزارت منجهه (ڪارپوريٽ لا اٿارٽي جي اسسٽنٽ چيف) جو عهدو ماڻيائين اهڙي طرح تاجل بيوس وقت به وقت سرڪاري مختلف عهدن تي پنهنجا فرض سرانجام ڏيند ي ڏيندي سندس سرڪاري عمر جي حد پوري ٿيڻ، بعد ۲۱سيبٽمبر سال ۱۹۹۸ع تي رٽائرمينٽ ورتائين، تنهن بعد سنڌ جي هي ڀلوڙ شاعر، اديب شاهه عبداللطيف يونيورسٽي خيرپور منجهه ڪجهه ٽائيم لاءِ وائيس چانسلر جو (صلاحڪار) مقرر ٿيو. تاجل بيوس کي اهو به اعزاز حاصل آهي ته هو سنڌي لئنگئيج اٿارٽي جي بورڊ آف گورنرس جو ميمبر پڻ رهيو. تاجل بيوس سنڌ ڌرتي جو خوبصورت شاعر کي اهو به اعزاز حاصل آهي ته هن جي شاعري ڇپي گهٽ آهي ۽ ڳائي زيادهه وئي آهي، همعصرن شاعرن منجهان شيخ اياز ۽ سونهن جي پوڄاري شاعر استاد بخاري کان پوءِ تاجل بيوس جو درجو شاعرن جي ٽئين نمبر تي پڻ آهي، شاعري جي چڻنگ مال چاريندي  ٻاراڻي طبيت کائين محسوس ڪيائين سندس شاعري ڪرڻ جا سڀ گر حڪيم استاد  فقير الهندي جتوئي جي صحبت ۾ رهندي حاصل ٿي، تاجل بيوس کي علمي، ادبي، ثقافتي ڪچهرين ۾ رهندي صوفياڻي شاعري ۽ عارفاڻا ڪلام ٻڌندي، شاعري ڪرڻ جو وڌيڪ شوق جاڳيو، پوءِ ٿورڙي ئي عرصي منجهه پنهنجو شاعري ۾ تخلص (بيوس) اختيار ڪري ادبي دنيا ۾ نالو نروار ڪرايائين. سندس شاعري کي سنڌ جي  ڪيترن ئي فنڪارن ريڊيوپاڪستان ۽ ٽيليويزن تي ڳايو ويو ۽ زبردست موٽ پڻ ملي. تاجل بيوس هڪ لاجواب شاعر جنهن جي شاعري منجهان جديد توڙي قديم سڀني صنفن جا رنگ نروار آهن، هن شاعري جي مڙني صنفن۾ پاڻ ملهايو جهڙوڪ وايون، بيت، قطعا، گيت، لوڪ گيت، ڪافيون، غزل، آزاد نظم ۽ نثري نظم تي طبع آزمائي ڪري آساني سان ۽ عوامي انداز سان شاعري ادبي دنيا آڏو پيش ڪئي ۽ وڏي مڃتا ماڻيائين، سنڌ جي مهان شاعر شيخ اياز کيس (مصور شاعر) جي خطاب سان نوازيو  تاجل بيوس پنهنجي شاعري وسيلي الله تعالي جي ثنا ۽ سنڌ ڌرتي لاءِ دعاڳو آهي ۽ پنهنجي من اندر لڪيل آواز عام ماڻهن جي آڏو هن طرح پيش ڪري ٿو اول عالم جو ڌڻي، خالق  خلقڻهار، ملي ڪايا ڪين کي، جڏهن ڀونءِ  بڻي، اڳي جي احسان جي، هئي گهرج گهڻي، بيوس جڏهن ڀونءِ تي، ڦيري رب ڦڻي، ماڻهون ملڪ ملير جا، ٿڪا کوڙ کڻي، واحد جا وڻي، سا سونهن ڏنائين سنڌ کي. تاجل بيوس سنڌ جي عظمتن جو شاعر ادل سولنگي ميرن واري خيرپور جي ڪچي واري علائقي جي ڳوٺ حيات شاهه ۾ ۲۲ آڪٽوبر ۱۹۳۸ع تي محمد جعفر سمي جي گهر ۾ جنم وٺندڙ تاجل (تاج محمد سمون) بيوس بڻجي، شاعريءَ جي ميدان ۾ ڏات جا ڪيترا ئي ڏيئا روشن ڪري ڌرتيءَ مٿان ڇائنجندڙ اونداهه کي ڌڪارڻ لاءِ پنهنجي شاعراڻي هنر/ ڏات، ڏانو، مهارت ۽ علم جون ڪيتريون ئي مشعلون ٻاري ڇڏيون. جنهن جي روشنيءَ ۾ سنڌ پنهنجي سمورين حسناڪين سان ڏسڻ ۾ اچي ٿي. جڏهن ”ڀونءَ بڻي“ ڪتاب، ۾ ڏنل شاعريءَ مان هن آدم- حوا، سان گڏ، پاڻي، ماني، پورهيت ۽ کيت ڏيکاريا آهن. سنڌ منهنجي امان! سونهن تنهنجيءَ مٿان، ڇا لکي ڇا لکان، ڇا لکي ڇا لکان. هڪ قلم هڪڙو مان، ڪيئن پورو پوان، ڇا لکي ڇا لکان، ڇا لکي ڇا لکان. هن ڪنڌيءَ تي ڪڏيو جو اڀم ٻار آ، ڪنهن ته جيجل جو جاني اکين _ ٺار آ، هي جو ٻالڪ سڀاڻي جو معمار آ، اِن جي ٻوليءَ ۽ لوليءَ تان صدقي وڃان. تنهنجي ماڻهن کي سيني ۾ سانڍيو وتان، تنهنجي لاڻن لَون کي به چند ن چوان، شال تنهنجي ئي ڪُک مان پيو هرهر ڄمان، کير تنهنجو پيان، وَير تنهنجو وٺان. هوءَ منڇر کُٽي ڪيئن جا کٽڻي نه آ، هوءَ ڪينجهر رُسي ڪيئن جا رُسڻي نه آ، هوءَ سنڌو سُڪي ڪيئن جا سُڪڻي نه آ، ڪَرُ کڻي ڪالهه آئي جا ڪيلاش کان. ٿر جي ٿوهر مٿان، جهنگ جهر تي لکان، مينهن جي بوند تي، سائي سَرَ تي لکان، ڏاٽي، ڪوڏر، کُرئي، گهوٻي هر تي لکان، تنهنجو نالو وٺي تو تي لکندو رهان. هوءَ جا ”بيوس“ بُکن تي مڙهي منڊ ٿي، اڄ به جوٽي اسر جو اُٿي جنڊ ٿي، جا گرم کير ۾ پئي گڏي کنڊ ٿي ، اُن سهاڳڻ کي مان ڪيئن نه سجدو ڪيان.  سنڌ منهنجي امان، سونهن تنهنجيءَ مٿان ڇا لکي ڇا لکان.. ڇا لکي ڇا لکان، جهڙا نظم لکندڙ سنڌ جو عاشق تاجل بيوس جيڪو پنهنجي ٻالڪپڻي کان وٺي جوانيءَ تائين راڳ- ويراڳ، علم، ادب، تهذيب، ثقافت، قديم، ماڳن، مڪانن کان جديد دنيا جي جديد، شهرن تائين، سفر ڪري اندر جي اڃ اجهائڻ لاءِ سدائين لوچ پوڇ ۾ رهندڙ روح جو رولاڪ ۽ راڻو هئو، اهڙو راڻو جنهن شاعراڻي ڪاڪ محل ۾ پنهنجي منزل جي مومل ماڻڻ لاءِ راتين جا اوجاڳا ڪري منڌ جي مهرين تي چڙهي، مومل ماڻڻ جا جتن ڪيا. تاجل بيوس جنهن ڀٽ ڌڻي جي ڀر ۾ ويهي سندس تند جي تنوار کي نه رڳو ڪنايو پر پنهنجي هانوَ سان هنڊايو. هن شاهه سائين جي تنبوري کي پنهنجي ڏات ۽ ڏانو جو محور ۽ محرڪ بڻايو، جنهن جي آڌار تي تاجل بيوس سنڌ ڌرتيءَ مٿان پنهنجي فن ۽ فڪر جي ڇانيل گهاٽن ڪڪرن مان محبتن ۽ عظمتن جا مينهن وسايا. جڏهن هن جي شاعريءَ جي ”انبن ٻور جهليو“ هو تڏهن هن جي من ۾ سرهائي محسوس ٿي هئي. هن پنهنجي شاعريءَ ۾ پورهيتن کي گهڻو مان ڏنو، جنهن اهڙو اظهار ڪندي ٻڌايو ته پورهيت ئي ”سرجيندڙ ساڻيهه جا“ آهن، جن جي هٿن کي مان ۽ مرتبو ڏنو وڃي، هن ڌرتي جي قديم تاريخ واري زماني کان سِرجندڙ شاعريءَ جي مٽن کي پنهنجي اندر ۾ اوتيندي، ڌرتيءَ جي عظمتن جا گيت لکندي، چيو ته ”سنڌ منهنجي امان“ ۽ هن پنهنجي سمورين سچائين سان سنڌ کي علم، ادب ۽ شاعريءَ جي ميراث ارپي ڇڏي. هن پنهنجي شاعريءَ کي پکين جهڙي اڏار ڏيندي ”ڪاڇي مٿان ڪونج“ جو مشاهدو ڪرايو، هن جو مشاهدو هن جي شاعريءَ مان ليئا پائيندو نظر ايندو رهيو آهي، ”ڪنڌيءَ ڪونئرترن“ کان ”ڪنڌيءَ اڪ ڦلاريا“ تائين، تاجل مسلسل مشاهدو ماڻيندي اڳتي وڌندو رهيو، جڏهن هو هند جي سفر تي ويو ته محسوس ڪيائين ته ”ڏور به اوڏا سُپرين“، ورهاڱي جا وڍ سهندڙ سنڌي اديبن، شاعرن جي روح رچندين جو پيرائتو احوال ڏيندي، انتهائي سرهائي محسوس ڪندو رهيو. تاجل بيوس روايتي سماج جو غير روايتي انسان هيو، جنهن پنهنجي ڳوٺاڻي سڀاءَ سان شهر جي ماحول ۾ ڳوٺاڻي خوشبوءِ پکيڙي هئي. هن جو گهر سنڌ جي اديبن لاءِ ڪنهن اجهي ۽ پناهه کان گهٽ نه هيو، هي سنڌ جو سدا ملوڪ شاعر نهايت ئي ٻاجهه ڀريو، خوش اخلاق ۽ آئي کي آڌر ڏيندڙ، اهڙو شخص هيو، جنهن جي ڪشادي دسترخوان تي ڪيترن ئي مهمانن جي ميزباني ڪئي ويندي هئي، ننڍپڻ ۾ يتيم ٻار جي زندگي گذاريندڙ، تاجل جڏهن پنهنجيءَ سمجهيءَ وارو ٿيو، تڏهن هن پنهنجي وڏي عيال/ آڪهه کي انتهائي پيار مان، اميرن جهڙي زندگي گذارڻ واريون سموريون سهولتون ڏنيون. تاجل پنهنجي غريبي، مسڪين، لاچاريءَ ۽ اڻ هوند جا قصا به فخر وچان ٻڌائيندو هيو، ان حوالي سان ”ڏک سکن جي سونهن“ جي سري سان پنهنجي آتم ڪهاڻي لکي پاڻ کي سڄي دنيا آڏو ظاهر، نروار ۽ چٽو ڪيو. هي ”سُرخ گلابن جي موسم جهڙو“ پيارو ۽ خوبصورت انسان پنهنجي اندر اور ۾ به ايترو ئي خوبصورت ۽ پيارو، انساني قدرن جو رکپال ۽ لفظن جو لجپال شاعر ۽ اديب هيو، جنهن وٽ سهپ، رواداري، سنگت ساٿ، سان توڙ نڀائڻ وارا گڻ موجود هيا، سندس ئي زماني ۾ ڪيترائي ٻيا تخليقڪار، شاعر ۽ اديب وڏي مان مرتبي ۽ سماجي حيثيت وارا به هوندا هئا پر اُهي تاجل وانگيان نه ڳوٺاڻا هئا، نه عوامي هئا، ۽ نه وري هن جهڙا سادا هئا، هي فقيرمنش پنهنجي زندگيءَ جي حاصلاتن کي پنهنجي ذاتي ٽجوڙي ۾ بند ڪرڻ وارن ٻين ”بيوروڪريٽ اديبن“ جيان نه هيو، جن پنهنجي ”بيوروڪريٽ ادبي“ لڏي کان سواءِ ٻئي ڪنهن به اديب ۽ شاعر کي پنهنجي ويجهو اچڻ ئي نه ڏنو. هن جڏهن ٿر جي زندگيءَ جو مشاهدو ڪيو، تڏهن هن جي اندر مان ”صحرا سَترجن“ جهڙا آلاپ سِرجي، سنڌ جي واهڻ ۽ وسندين ۾ اُڏارون ڪندي محسوس ٿيا. هو ڄام تماچيءَ جو پونيئر هيو. جنهن جي اندر ۾ عشق جون اُهي مشعلون به ٻرنديون رهنديون هيون. هن جڏهن به خوبصورت ۽ گهائيندڙ نيڻ ڏٺا، تڏهن بي اختيار چئي ڏنائين ته ”تنهن جا نيڻ غزل“ جنهن ۾ هن انهن غزل جهڙن نيڻن جو ذڪر ڪندي اندر جي آنڌ مانڌ کي آٿت بخشيو، ۽ انهن اکين جو تخليقي ۽ تخيلاتي اظهار ڪيو. تاجل بيوس جنهن زماني ۽ جنهن دور جو شاعر ۽ اديب هيو، ان زماني ۾ ادب جو کيرٿر بڻيل ته مهاڪوي شيخ اياز نظر اچي رهيو هيو. تڏهن هن چيو ته ”سينو سير سمونڊ جي، ڪُلها ڪارونجهر“ ۽ هي ڪارونجهر جهڙو سگهارو ڏات ڌڻي نه رڳو اياز سان دوستي ڪندي نظر آيو پر هن سان ”پنهنجو شاعراڻو بر ميچيندي“ به نظر آيو، جنهن جو پيار ۽ پنهنجائپ وارو اظهار، هن ”وڏا وڻ وڻڪار جا“ جي سري سان شاعريءَ واري ڪتاب وسيلي ڪيو ۽ سنڌي ادب ۾ مڃتا ۽ قبوليت ڏانهن تڪڙيون وکون کڻندي نظر آيو. اهو پيار جو سندس ”انداز بيان اور“ هيو، جنهن اڳتي هلي ”ڏوريان ڏوريان مَ لهان“ واري منزل ماڻي. هن جي ”شاعريءَ جو محور سنڌ، سنڌ ۽ فقط سنڌ هئي“، جنهن تان هن پاڻ واريندي ڌرتيءَ جي ڏکن، سورن، اهنجن، ايذائن، پيڙائن، پڇاڻن، پڇتائن، قدامتن، عظمتن، مزاحمتن ۽ حسناڪين، سورمن، سورمين، ڏاتارن ۽ متارن کي پنهنجي شاعريءَ ۾ اهم موضوعاتي حيثيت ڏني. هن پنهنجي پر انهين پار، سرحد جي هن پار واري سنگتين سان پنهنجو قلمي ۽ علمي ساٿ ڪڏهن به نه ڇنو، هن جي اندر ۾ جيڪا انهن جي لاءِ اُڪير هئي، سڪ هئي، يا انهن کي جيڪا هن لاءِ اُڪير هئي، سِڪ هئي، ان جي شاهديءَ لاءِ هن ”آريجن کان اُلهاس نگر تائين“، جو قلمي سفر ڪيو. تاجل پنهنجي هند جي ٻئي سفر جو اظهار هن لفظن ۾ اظهار ڪيو ته ”اديون ڙي اوهان ڇا ڏٺو“ جنهن لطيف سائين جي سٽن کي کڻي، پنهنجي جذبن جو اظهار انتهائي احساساتي نموني ڪندي، ورجايو ته ”جيڪي ڏٺو سو مون“، جڳ جهان جون تتيون ٿڌيون سَهندڙ، انساني احساسن جي پوئترتا ۽ ڪوملتا بيان ڪندي، بي اختيار چئي، ويٺو ته ”چپ اِنجيل جي حاشين جهڙا“ انساني خوبصورتيءَ جو هيءُ شاعراڻو اظهار ئي تاجل جي حاصلات رهيو آهي. هن پنهنجي اوسي پاسي ۾ ٿيندڙ آمراڻين ڪارروائين جو تمثيلي انداز ۾ اظهار ڪيو ته ”جهڄان پسي جهوڪ“ ڪنهن زماني ۾ شاهه سائين اهڙي ماحول ۾ چيو هيو ته: نه سي وونئڻ وڻن ۾ نه سي ڪاتياريون، پسيو بازاريون، هينئڙو مون لوڻ ٿئي. تاجل پنهنجي دور پنهنجي زماني جي سموري سياسي، سماجي، ادبي اٿل پٿل جو شاهد ۽ مشاهدو ماڻيندڙ اهڙو اديب ۽ شاعر هيو، جنهن پنهنجي اوسي پاسي رهندڙ اُنهن املهه ڪردارن کي پنهنجي لکڻين جو موضوع بڻايو ۽ انهن کي امرتا بخشيندي کين ”سج، چنڊ، تارا، ڪتيون“ ڪوٺيندي پنهنجي لکڻين وسيلي نه رڳو ياد ڪيو پر انهن کي مڃتا ڏني ۽ ايندڙ نسلن لاءِ کين ڪتابي شڪل ۾ آڻيندي هڪ دستاويزي حيثيت ڏني، تاجل، شاهه، سچل ۽ ساميءَ جي سوچ، فڪر، ڏات ۽ ڏانو کان نهايت ئي متاثر رهيو. جنهن جي ڪري سندس مزاج ۽ لکڻين ۾ اسان جي انهن ڪلاسيڪي ادب جي معمارن جو گهڻو تڻو اثر نظر ايندو رهيو آهي. تاجل، ساميءَ جي شاعري کي نئين نرالي لکت وسيلي عام ڪيو ۽ چيو ته ”سامي سودو پريم جو“ پيار، پريم  ۽ پنهنجائپ وارو ماحول رچيندڙ تاجل، عالمي ادب ۽ شاعريءَ جي حوالي سان به پنهنجو ڪردار ادا ڪندي نظر اچي ٿو، جنهن انگريزي شاعري جي مختصر تاريخ لکي انگريزي شاعريءَ کي به سنڌي ادب جي جهول ۾ وڌو، جنهن مان ڪيترن ئي نوجوان اديبن، شاعرن، ڪاليج ۽ يونيورسٽين جي شاگردن کي تمام گهڻو لاڀ پلئه پيو آهي. شاعريءَ جي سفر ۾ تاجل جو نهايت ڊگهو، اڻانگو ۽ مسلسل سفر رهيو، هن لوڪ شاعريءَ کان ويندي جديد شاعريءَ جو نه رڳو گهرو مطالعو ڪيو، پر ان کي پنهنجي شاعريءَ لاءِ فڪري ۽ فني محرڪ، محور، سگهه ۽ سونهن طور ڪتب به آندو. تڏهن هن چيو هيو ته ”پکي ساڳي پار جا“ واقعي به هيءُ ان ڏات واري ڏيهه ۽ پرينءَ جي پار جي پکين جي سڃاڻ رکندڙ سپورنج شاعر ۽ اديب هيو، جنهن ڪافيءَ جهڙي قديم صنف کي نئون ۽ موڙ نئين شڪل، شبيهه ڏيندي سِرو ڏنائين ته ”گل ڇنو گرنار جو“. تاجل مختلف ادبي، سماجي، سياسي، شخصيتن بابت ڪيترا ئي سُر لکيا، جنهن ۾ شهيد بينظير ڀٽو، بخش علي لاکو، استاد جمن ۽ ٻيا کوڙ سارا اهڙا ڪردار هن پنهنجي شاعريءَ ۾ آندا آهن، جن کي تاريخ سدائين ياد رکندي. ملير جي مارئي هجي يا ڪراچي سنڌ جي مارئي هجي، ڪلاچيءَ جو ڪن هجي يا ڪلاچيءَ ڪن ۾ رهندڙ مانگر مڇ تاجل پنهنجي شاعريءَ ۾ انهن کي خوب چٽيو آهي، هن شاهه سائين جي نه رڳو ادبي روايتن جي پاسداري ڪئي پر ان روايت جي تسلسل ۾ ”تاجل جو رسالو“ به تخليق ڪيو. تاجل ڪيڏو وڏو اديب، شاعر ۽ وڏو ماڻهو هيو، اهو سندس رهڻي ڪهڻي، اٿي ويٺي، ڳالهه ٻولهه ۽ ادبي وهنوار مان چٽي ٿي سامهون اچي ٿي، اهو هيو اسان جو تاجل جنهن کي اڄ ياد ڪيون ٿا. سنڌي، اردو ۽ انگريز ٻولين ۾ ادب تخليق ڪندڙ، جيڪو سٺو کاڌو کائيندڙ، سٺو ڪپڙو پهريندڙ، سٺي گهر ۾ رهندڙ، سٺو پاڻي پيئندڙ، نازڪ ۽ نفيس، يار ويس، مهمان نواز، گفتي جو گوهر، ڪچهرين جو ڪوڏيو، محفلون مچائيندڙ، مست الست ٿي گيتن، لاڏن ۽ جمالن تي وجد ۾ اچي هٿ کڻندڙ، ڳائيندڙن ۽ سازيندڙن مٿان گهورون گهوريندڙ تاجل بيوس، جيڪو وفاق ۽ سنڌ سرڪار ۾ اعليٰ عهدي وارو آفيسر رهيو. هن جي ڪنڌ ۾ ڪڏهن به بيورو ڪريسيءَ واري ڪلي لڳل نظر ڪا نه ايندي هئي. هن جي اندر ۾ انساني احساسن جو سمنڊ ڇوليون هڻندڙ هيو، جنهن پنهنجي سموري زندگي اعليٰ انساني قدرن جي رکوالي ڪندي گذاري، هي ڏات جي ڏيهه جو ڏاتار،  پنهنجي لفظن جون مالهائون ڌرتيءَ کي ارپي پاڻ ڌرتي ماءُ جي هنج ۾ وڃي آرامي ٿيو، اڄ اسان هند ۽ سنڌ واسي کيس ياد ڪريون ٿا، مٿس لفظن جي گلابن جي ورکا ڪيون ٿا ۽ پنهنجي نسلن ڏانهن، هي قومي ورثو منتقل ڪريون ٿا، ان اميد سان ته اسان جو پويون نسل سنڌ جي عظيم روايتن جي پاسداري ڪندي، پنهنجي هيروز، عالمن، اڪابرن، ڏاهن، ڏات ڌڻين، شاعرن ۽ اديبن کي مڃتا واري موٽ ڏئي کين سدائين ياد ڪندو رهندو. تاجل بيوس جنهن کي اُڀن شاهه جي ٽڪريءَ تي قومي مزاحمتي شاعريءَ پڙهڻ تي سائين جي ايم سيد ڀاڪر ڀري ڳراٽڙي پائي شاباس ڏني هئي، سچ ته تاجل بيوس پنهنجي سموري ڄمار ۾ سائين جي ايم سيد جي پاتل ان ڀاڪر مان ٻاهر نه نڪري سگهيو. هن گيت، غزل، نظم، آزاد نظم، نثري نظم، ڪافيون، وايون، ترائيل، ڪهاڻيون، سفرناما، خط، اڀياس، مهاڳ، پروفائيل، خاڪا، فلمي اسڪرپٽ لکي سنڌي ٻولي ۽ ادب لاءِ لفظن جا واهڙ وهائي ڇڏيا، اسان جو تاجل بيوس وس واري سماجي حيثيت ۾ هجڻ باوجود پاڻ کي بيوس سڏائي جيڪو مان ۽ مريادا ماڻي آهي، اسان کي اهڙي حاصلات تي نهايت ئي سرهائي رهي آهي، ۽ سدائين رهندي. تاجل چوٿين ڊسمبر ۲۰۰۸ع ۾ نصير سومري جي ڪتاب ”جلتي ڪنول جئين جي مهورتي تقريب ۾ ڳالهائيندي، فالج جي حملي جو شڪار ٿي پيو کيس ترت ئي جناح اسپتال  آندو ويو پر کيس ڪو به فائدو ڪو نه ٿيو ان کانپوءِ کيس لياقت نيشنل اسپتال ۾ داخل ڪيو ويو، جتي آئون رکيل مورائي گڏجي کانئس طبيعت پڇڻ لاءِ ويا هئاسين، کيس ڏٺو هو ۽ سندس هٿن تي هٿ رکيا هئا، ۱۳ ڊسمبر تي هن جي لاڏاڻي جي خبر آئي، چپيل سن سٽي ڀرسان واري گهر تي سندس تڏي تي پهچي سندس آخري سفر ۾ ڪلهي ڪانڌي ٿي، چوڪنڊي قبرستان ۾ کيس مٽيءَ ماءُ حوالي ڪري آياسين، جنهن جاءِ تي کيس لحد ۾ لاٿو ويو، اها جاءِ مهينو کن اڳ تاجل دوستن کي ڏيکاري آيو هئو. سڀاڻي ڌرتيءَ جي شاعر تاجل بيوس جي اٺين ورسي ملهائي ويندي. ديس جي بيروزگار ماڻھوءَ جو درد ڊاڪٽر عزيز ٽالپر ڏاڍو شوق هئم ته ڪو وڏو ڪامورو ٿيان. ڪو ايس پي يا ڊي سي ٿيان. منهنجي اڳيان پٺيان پوليس جون موبائلون هجن. پر نصيب اهڙو ڦٽل، جو پٽيوالي به ڪانه ملي. وري دعا گهريم ته ڪنهن وڏي ماڻهوءَ جي گهران شادي ٿئي ته ڏاج ۾ ڪا ڊگهي ڪار ۽ وڏو بنگلو ملي. کوٽ ٽوٽ ۾ زال کي موڪليان ته پڻس کان ٻه ٽي لک ڦري اچي. فليٽ، بنگلا ۽ پراپرٽيون ملن. پر نصيب خراب! بُکين ۾ شادي ٿي. ماسيءَ ناٿيءَ نانگڻ جي ڇتي ڌيءَ طوطن ماءُ اهڙي مٿي ۾ لڳي، جو اصل جنم ٽيپ اچي وئي. اباڻي ملڪيت ۾ به نه ڪو باغ مليو، نه ٻني، نه هوٽل، نه دڪان، نه ٽريڪٽر، نه ٿريشر، نه پلنگ، نه پينگهو. ملڪيت اها ملي جو هڪ ڪکائون ڀونگو، منڊڙي گڏهه، ڦلي ڪڪڙ، ڀونڪڻي ڪتي گلرن سميت، مَٽ، دِلو، دانگي، ديڳڙي ۽ ٻيا ابا جا کنيل سيٺين جا قرض ورثي ۾ مليا. هل ڙي نصيب تنهنجون ڦٽاڻيون! ٻيو ته ڪجهه ڪونه مليو، باقي الله جي مهربانيءَ سان مونکي عقل جام مليو. دماغ جي دٻليءَ ۾ عقل جون اهڙيون ويرون پيون لهن چڙهن، جو ڄڻ ته ڪينجهر ٿي اٿلي. مون سي اين جي گئس جي سلينڊر وانگر دماغ جي دٻليءَ تي ميٽر هڻائي ڇڏيو، جيئن ٿورو ٿورو ڪري کپايان. باقي عقل جا ڀريل ڀانڊا ڏکئي وقت لاءِ بچائي رکان. مٿان اليڪشن جو اعلان ٿيو. اسانجو ڳوٺ کورواهه جي ڀرسان اهڙي هنڌ هو، جتي بدين، سجاول ۽ ٽنڊي محمد خان جون حدون اچي ٿي مليون. منهنجو ڀونگو ضلعي بدين ۾ ٿي آيو. مون تپيدار تنون تپاڻي سان ڏي وٺ ڪرائي ضلعي بدين جو شناختي ڪارڊ ٺهرائي ورتو. وري ڀونگو پٽي، سجاول جي حد ۾ هڻي، سجاول مان ٻيو شناختي ڪارڊ ٺهرايم. وري اتان ڀونگو پٽي ٽنڊي محمد خان جي حد ۾ هڻي ٽيون شناختي ڪارڊ ٺهرايم ۽ ٽنهي ضلعن جي ووٽر لسٽن ۾ پنهنجو ۽ طوطن ماءُ جو نالو درج ڪرائي ڇڏيم. اليڪشن ويجهي آئي ته ڀوتار ميدان ۾ لهي ويا. چئو طرف اٽي، لٽي ۽ اجهي جا اعلان هجن. نعرن جي ڌم لڳي پئي هجي. ووٽ وٺڻ لاءِ ايلاز، هٿ جوڙ ۽ منٿ ميڙ جا ٺڪاءُ هجن. مون کڻي بوسڪيءَ جو پٽڪو ٻڌو ۽ مڇون وٽيون. منهنجي ائين پئي لانگ لڳي، جهڙوڪر ڪي ٻه ٽي هزار ووٽ منهنجي کيسي ۾ پيا هجن. جڏهن ته اها پڪ هيم ته شل طوطن ماءُ به منهنجي چوڻ تي ووٽ ڏي. هڪڙي ڀوتار مون کي ڳراٽڙي پائي چيو ته تو واري برادريءَ جا ووٽ مونکي ڏيار ته توکي ڀانڊو ڪڻڪ جو ڀري ڏيان، ست کوڙيون سارين جون اڱڻ تي راڳائي ڏيان، سئو تاڪيا زناني ۽ مرداني ڪپڙي جا وٺي ڏيان ۽ ستن ڪمرن وارو پڪو گهر ٺهرائي ڏيان. معنيٰ ته مڪمل اٽو، لٽو ۽ اجهو. ٻئي ڀوتار وري مختيارڪار جي نوڪريءَ جو آسرو ڏنو. ٽئي ڀوتار وري طوطن ماءُ لاءِ انڪم سپورٽ جو ڪارڊ ۽ پوليو جا ڦڙا پيارڻ واري نوڪري ڏيارڻ جو پڪو واعدو ڪيو. آئون به ليکي تي لڳي ويس. اليڪشن واري ڏينهن بديڻن واري ڀوتار ٽوٽي خان کي صبح ساڻ ووٽ ڏنم، منجهند جو سجاول واري ڀوتار سونٽي خان کي ووٽ ڏنم ۽ شام جو ٽنڊي محمد خان واري ڀوتار کوٽي خان کي ووٽ ڏيئي، سندن بنگلن تي حاضري ڀري، مارڪون ٺاهي آيس. اليڪشن کانپوءِ ٽيئي ڀوتار ائين روپوش ٿي ويا، جهڙو ڪنهن خون ۽ ڌاڙي جا جوابدار هجن. منهنجا انهن جي بنگلن تي پنڌ هجن، ڀوتار ملن ئي نه. قصو ڪوتاهه، مونکي نه اٽو مليو، نه لٽو، نه اجهو، نه انڪم سپورٽ ڪارڊ، نه ڪا نوڪري. ڏک ۾ منهنجو منهن اهڙو ٿي ويو، جهڙو ڪنيءَ ۾ رڌل ڪو بِهه هجي. بيروزگاري جي ڪري گهر ۾ عزت ٽڪي جي به ڪانه رهي. طوطن ماءُ صفا هوش مان نڪري ويئي. ڏنئورن تي ڏوئي، ٽڪڻ تي ٽڦڻي ۽ سٿرن تي سئونٽي روز جو معمول بنجي ويئي. حالتون اهڙيون خراب ٿي ويون، جو پاڻ واري گورنر وانگي رات ڏينهن وينٽيليٽر تي پيو هئس. پوءِ مون پنهنجي دماغ جي دٻليءَ جو ميٽر فُل کولي ڇڏيو. پنهنجي ڏک، پيڙاءُ ۽  محروميءَ کي ڪاوڙ ۽ جوش ۾ تبديل ڪري ڇڏيو. مون ڀوتارن خلاف شاعرين جا دفتر ڀري ڇڏيا. جتي به جنهنجو به ڪو سيمينار، ڪو ميڙاڪو، ڪا شام، ڪا مهورت، ڪا ڪانفرنس يا ڪو جلسو ڏسان ته وڃيو ڪڙڪو ڪريان. وي آءِ پي گنج ۽ ڍڳي جيڏيون اکيون ڏيکاريندڙ نائين نمبر جي عينڪ جي ڪري همراهه مونکي ڪو عالم، اسڪالر، اڪابر سمجهيو کڻيو اسٽيج تي ويهارين ۽ تقرير ڪرائين. تقرير ڪرڻ کان اڳ آئون فل ڪاوڙ ۽ جوش ۾ اچي، مڇون ڦڙڪايان. تتر وانگر رڦان ۽ تپي اهڙو ڳاڙهو ٿيو وڃان، جهڙو سرهاڙيءَ جي سانڊي کي ڇوڪرن پٿر هنيا هجن. ڀوتارن جي خلاف اهڙي جوشيلي ۽ دونهيدار تقرير ڪريان جو ايڪو سائونڊ وارا لائوڊ ٻه اڌ ۽ ڊائيس مڪن سان چار ٽڪر ٿيو وڃي. هڪ دفعي خبر پئي ته ڀوتارن جو سردار بديڻن ۾ ٿو اچي. سو صبح سوير ڍوڍو ۽ بصر جي ڳنڍ ٻڌي آئون وڃي بديڻن پهتس. شاهنواز چوڪ تي مون اچي گوڙ ڪيو. چيم ته آئون ۱۹۷۱ع کان وٺي اهڙو بدنصيب جيالو آهيان، جنهن کي نه اٽو مليو، نه لٽو مليو، نه اجهو مليو، نه نوڪري ملي. ٻيو ته ٺهيو طوطن ماءُ کي به نه انڪم سپورٽ ڪارڊ مليو، نه پوليو جا ڦڙا پيارڻ واري نوڪري! ابا منهنجي گوڙ تي صاحب سڌو مون ڏانهن هليو آيو ۽ منهنجي آواز بند ڪرڻ لاءِ منهنجي منهن ۾ هٿ وڌائين. هڪ پاسي آڱوٺو، ٻئي پاسي چار آڱريون، اهڙي چپ ڏنائين جو زبان ٻاهر نڪري آئي ۽ اکين جا دوڏا نڪري آيا. ذري گهٽ ساهه ٿي نڪتم. منهنجي وات مان گڦ وهڻ لڳي ته اهڙي زور سان جهٽڪو ڏيئي هٿ ڪڍيائين جو منهنجي مڻڪي مان ٺڪاءُ نڪتا. پوءِ چيائين: ”گوڙ نه ڪر! ڊسٽرب نه ڪر! ڪراچي اچ ته توکي نوڪري ٿا ڏيون.“ اهو ٻڌي آئون ٺري پيس، مون صبر سان سڀني ڀوتارن جون ٿرڊ ڪلاس تقريرون ٻڌي فرسٽ ڪلاس تاڙيون وڄايون. ورندي ڏينهن مون پنهنجا ٻه ٽي ڀلوڙ گلر اڌ موڙيءَ ۾ وڪڻي، ڀاڙو هٿ ڪيو ۽ وڃي ڪراچي پهتس. دل ۾ خوش ته ڄاڻ مختيارڪار ٿي ٿو موٽان ۽ ماڻهن جي زمين جي کاتن ۾ ٿو ٽاڪوڙا وجهان. پر ادا نصيب ڦٽل! خبر پئي ته صاحب اسلام آباد ويل آهي. مون وٺي گوڙ ڪيو. صاحب جو صلاحڪار ڪو ڪانگ ماڻهو، تنهن ڏٺو ته طوطن پيءَ هاڻي ماڳهين اڳڙي ٿو کڻي. سو مونکي ڳراٽڙي پائي، آفيس ۾ وٺي ويو. کير پتي چانهه، نان خطايون ۽ کارا بسڪيٽ کارائي اسلام آباد لاءِ جهاز جو ٽڪيٽ، فائيو اسٽار هوٽل ۾ رهائش جو ليٽر ۽ پنج هزار خرچ جا کيسي مان ڏيئي روانو ڪيائين. آئون پنهنجي هڙ ڪلهي تي رکي ايئرپورٽ آيس. جهاز ۾ ڪجهه ليٽ هئي، سو لائونج ۾ ويهي رهيس، اتي پيل اخبارون پڙهيم ته ڇرڪ ڀري اٿيس. لکيل هو ته اسان واري ايئر لائين وارن ٻن انجڻ واري جهازن جي هڪ انجڻ خراب هوندي آهي ته هڪ انجڻ تي جهاز اڏاريندا آهن. جنهن جو گيئر باڪس به اهڙو خراب هوندو آهي، جو ٽاپ گيئر هڻبو آهي ته ريورس گيئر لڳي ويندو آهي، جيستائين انجڻ هلي، جتي به انجڻ خراب ٿئي ته اتي جهاز وڃيو ڦهڪو ڪري. باهه جا شعلا! هڙ مسافر چٽ! اهو پڙهي مون سوچيو ته مون وارو جهاز به جي ڪري ٿو ته آئون جيئرو سڙي ويندس. سو مون جهاز جي سفر تان ئي هٿ کنيو. ٽڪيٽ اڌ قيمت ۾ وڪڻي، آئون چنگچي ڪرائي تي ڪري آيس اسلام آباد. چاليهين ڏينهن پهتس. اسلام آباد ۾ خبر پئي ته صاحب واپس ڪراچي هليو ويو آهي. شام ٿي وئي. آئون پڇائون ڪري وڃي بڪنگ واري فائيو اسٽار هوٽل تي پهتس. مئنيجر صاحب ڪونه هو، سو آئون لائونج ۾ ويهي اخبار پڙهڻ لڳس. اهو پڙهي منهنجا وار اڀا ٿي ويا ته وڏين هوٽلن ۾ نه باهه وسائڻ جو انتظام آهي، نه ڀڄي ساهه بچائڻ لاءِ ڪو ايمرجنسي گيٽ آهي. ڪراچيءَ جي هڪ وڏي هوٽل ۾ به باهه لڳڻ ڪري پنج سينئر ڊاڪٽر، ٻه نرسون ۽ ڪئين ماڻهو سڙي ڪوئلو ٿي ويا. اهو پڙهي مون هوٽل جي ڪمري ۾ رهڻ تان هٿ کنيو. هيٺ لان ۾ پاڻي جي ٽانڪيءَ مٿان، جُتي سيرانديءَ ڏيئي، هڙ مان رلي ڪڍي، اوڍي سمهي رهيس. وڏي فجر جو مونکي محسوس ٿيو ته ڪو جيئرو وجود منهنجي رليءَ ۾ گهڙي آيو آهي، ننڊ ۾ مون ڀانيو ته آئون پنهنجي گهر ۾ ستل آهيان ۽ طوطن ماءُ، طوطن کي سمهاري، اچي ستي آهي. نيٺ صبح ٿيو، سج نڪتو، مونکي محسوس ٿيو ته ڪير منهنجو منهن پيو چٽي. آئون جاڳي پيس، ڏسان کڻي ته مون سان گڏ طوطن ماءُ نه پر هڪ گلر ستو پيو آهي. مون کيس سيءَ کان بچايو هو، ان ڪري پيار مان، مونکي پنهنجي ماءُ سمجهي منهن پيو چٽي. سامهون ڏسان ته اسان ٻنهي تي ڪئين ڪئميرائون فوڪس ٿيون پيون آهن. خبر پئي ته انهيءَ هوٽل ۾ اڄ جانورن جي حقن جي باري ۾ انٽرنيشنل ڪانفرنس ٿيڻ واري آهي. ان ڪري سڄي دنيا جا اسڪالر لٿل آهن، ان جي ڪوريج لاءِ نيشنل ۽ انٽرنيشنل ميڊيا به پهتل آهي. تن صبح ساڻ گلر جهڙي مسڪين جانور جي زندگي بچائڻ لاءِ اسانجو منظر ڏٺو ته اهڙو فلمايائون، جو سڄي دنيا جي ٽيوين ۽ فيس بڪ تي آئون ڇانيل هجان. ڪانفرنس جا منتظمين اهڙا متاثر ٿيا جو مونکي ڪانفرنس جي خاص مهمان جي دعوت ڏيئي ويا. پنهنجي اهڙي لئه ڏسي دل ۾ چيم ته چڱو ٿيو، جو مونکي جاڳ ڪانه ٿي، نه ته هن گلر کي آئون لٺيون هڻي ڊوڙائي ڪڍان ها ۽ پوءِ مون واري، اڄوڪي لئه ڌوڙ ٿي وڃي ها. پوءِ ته آئون به گلر کي سچ پچ ڀانئڻ لڳس، کيس کير پياريم، چڪن تڪا، پيزا، ٻوٽي ڪباب ۽ گلاب جامن کارايم. گلر به ڪو ڏينهن کان بکايل هو، سو هڙ چٽ ڪري ويو. خوشي ۾ پڇ پيو لوڏي. نيٺ گلر سميت وڃي ڪانفرنس هال ۾ پهتس. تاڙيون وڄائي منهنجو شاندار استقبال ڪيو ويو. سڄي دنيا جي اسڪالرن جانورن جي حقن جي باري ۾ ڳالهايو. آخر ۾ آئون تقرير لاءِ اٿيس ته سڄو پنڊال اٿي بيٺو ۽ تاڙيون وڄائڻ لڳو. مون تقرير شروع ڪئي. چيم: آئون بيروزگار ماڻهو آهيان ۽ درد وندي ديس سنڌ مان آيو آهيان. سڄي دنيا جي ملڪن ۾ جييترا جانورن کي حق مليل آهن، ايترا منهنجي ديس جي ماڻهن کي مليل ناهن. منهنجي ديس ۾ محمد راهمون جهڙا بزرگ کنڀيا وڃن ٿا ۽ نذير بگٽي جهڙا جوان ڪٺا وڃن ٿا، منهنجي ديس ۾ فضيلائون هميشه لاءِ اغوا ٿي وڃن ٿيون، منهنجي ديس ۾ سنڌو، ڪائنات ۽ درشنا بجير جهڙيون نياڻيون لڄالٽ جو شڪار ٿين ٿيون. منهنجي ديس ۾ تيرهن چوڏهن سالن جون نياڻيون پئسن عيوض وڪرو ڪري ستر اسي سالن جي پوڙهن سان پرڻايون وڃن ٿيون. منهنجي ديس ۾ مينهن جي قيمت ٻه لک روپيا آهي پر منهنجين گلاب جي گلن جهڙين نياڻين، حوا جي ڌيئرن جو ملهه چاليهه هزار روپيا آهي. اهو چئي آئون وڌيڪ ڳالهائي نه سگهيس، زارو قطار ڍڍڪيون ڏيئي روئڻ لڳس ۽ روئندو روئندو هال مان ٻاهر نڪري آيس. جڏهن پنهنجي ديس پهتس ته نئين اليڪشن جون سرگرميون شروع هيون. ڀوتارن اٽي، لٽي ۽ اجهي جا آسمان ڏاريندڙ اعلان پئي ڪيا. مون پنهنجن ٻنهي ڪنن ۾ ڪپهه وجهي ڇڏي، ان ڪري جو اهي سکڻا اعلان ۽ ڪوڙا ڏٽا گذريل ۴۵ سالن کان ٻڌندو پيو اچان. تاجل بيوس تاج محمد سمون- هڪ مقبولِ عام عوامي شاعر احمد علي صابر چانڊيو هڪ غريب محمد جعفر سمون جي گهر ۾ جڏهن تاج محمد سمون ڄائو اها شام ۲۲ سيپٽمبر ۱۹۳۸ع جي گرم شام هئي. محمد جعفر لاءِ پٽ جي آمد تي سرهائي ته هئي پر سڀ ڏک اچي ڄڻ گڏ ٿيا هئس، لبڙن تي مرڪ ۽ اکين ۾ وري لڙڪ هئا، انگريز سرڪار جو ڪٺور دؤر هئو. هڪ طرف هيمون ڪالاڻي ٻئي طرف ڀڳت سنگهه آزاديءَ جا ورلاپ ورائي رهيا هئا. ڪي غدار ۽ غاصب وري سامراجيت جا ڀرجهلا هئا. ڌرتيءَ تي آزاديءَ جي گهڻگهرن کي قيد ڪيو ٿي ويو. افراتفريءَ جو عالم هئو، گهر ۾ چار داڻا به ڪين هئا جو کڻي ڇٺيءَ تي مائٽن ۾ ورهائجن. تاج محمد سمون (تاجل بيوس) ڄڻ غريب والدين جي الجهن جو سبب بنيل هئو. امان پناهه خاتون، ٻالڪ جي مٿي تي هٿ ڦيري چوندي هئي ته هي اسان جي سکن جو ڪارڻ بڻجندو، هن ڪري مان سنڌ ڌرتيءَ تي سڃاتي ويندس. پير حيات شاهه جو ڳوٺ سوڀوديري ضلعي خيرپور ۾ هئو، جتي تاجل بيوس جا وڏڙا ڪرت ڪري پيٽ جو پورائو ڪندا هئا. تاجل ٻالڪپڻي کان وٺي هوشيار هئو، هن ۾ قدرت ڪا خاص مڻيا ڀري هئي. هڪ طرف ڌرتيءَ جو سھڻو شاعر هئو، ٻئي طرف اقتصاديات ۾ ماسٽر ڪيائين ۽ ٽئين طرف جڏهن کيس سنڌ جي ناميارن فنڪارن جو ڳايو ته تاجل جو نانءٌ ڪنجهي جي ٿانءَ وانگر وڄڻ لڳو هئو. ”سنڌ منھنجي امان تنھنجي سونھن مٿان ڇا لکي ڇا لکان.“ جڏهن سنڌ ڌرتيءَ جي ٻھڳڻي فنڪاره عابده پروين جي آواز ۽ مور فقير جي آواز ۾ گونجيو ته ڌرتيءَ تي تاجل جي نانءَ جي هٻڪار ڦھلجي وئي. امان پناهه خاتون پنھنجي سھيلين جي وچ ۾ ويھي تاج جي واکاڻ ڪندي هئي ته تاجل هاڻي انگريزي ماستر بنجي ويو اٿم ڏک سور لھي ويا، سک هاڻي اچي ڀيڙا ٿيا آهن. وقت کيس هٿ ۾ ٻٻر جي لٺ ڏئي مال چارايو پر الله جي مھر سان منھنجو تاجل هڪ وڏو شاعر بنجي ويو آهي. مايون جڏهن مونکي ڏسن ٿيون ته چون ٿيون تاجل جي امڙ ٿي وڃي! جڏهن تاجل اڃان اٺن نون سالن جو  مس ٿيو هئو ته سندس جو والد لاڏاڻو ڪري ويو هئو. هڪ طرف گهرو اخراجات ٻئي طرف يتيميءَ وارو دؤر، ٽئين طرف تعليمي ويچار، هنن غريبن جون وايون ئي منجهي ويون هيون. اهڙين حالتن ۾ تاجل بيوس ڪيئن پڙهيو هوندو. ملازمت ڪيئن حاصل ڪئي هوندي، ڀائرن ۽ ڀينرن سان يا مٽن مائٽن سان ڪھڙيءَ ريت نڀايو هوندو. ۽ جڏهن ان غريب گهراڻي جو فرد ملازمت ٿو ماڻي ته واقعي ان جي ماتا مرڪي اٿي هوندي. تاجل بيوس کي ”مٽيءَ جو ماڻھو“ به سڏيو ويندو هئو ۽ کيس مِٽيءَ جو رنگ به بيحد پسند هوس. گيت ته مٽيءَ لاءِ لکيائين. امان پناهه خاتون ۵۵ سال تائين پٽ جي مھر مروت جو پاڇولو بني. تاجل بيوس، مون وانگر غريب گهراڻي ۾ جنم ورتو ۽ دنيا جو سئر ڪيو، ڪڏهن جاپان ته ڪڏهن هانگ ڪانگ، ڪڏهن ٿائيلينڊ ته ڪڏهن آمريڪا ۽ جرمني ٿي واسيائين. ڀارت جا پڻ چڪر ڪاٽي آيو هئو. ترقي مٿي ترقي ماڻيائين، رجسٽرار آف ڪمپنيز تائين پھتو. ان دوران منھنجي ملاقات اسلام آباد ۾ ٿي هئي. هڪ حادثي ۾ کيس ڄنگهه ۾ ڌڪ لڳو هئس جو لنڱائي ٿي هليو. مان پنھنجي پھرين ڪتاب جو تحفو کيس ڏنو. ايتري ته پيار سان مليوجو مان پاڻ کي هڪ لڱا ته گهڻو ڀاڳ ڀليرو ڀائڻ لڳو هوس، ايڏي نالي واري انسان مونکي دوست ڪوٺيو هئو. شھدادڪوٽ سان کيس گهڻو پيار هئو. سندس دوستي منھنجي مائٽن سان هوندي هئي. مونکي ڏاڍو ڀائڻ لڳو هئو. ۲۰۰۷ع جي سرد راتين ۾ استاد پيرل جي ورسيءَ تي مونکي ايوارڊ به ڏنائين ۽ چيائين ته ايندڙ ڪتاب ”ڪاڪَ ڪڪوريءَ آءُ“ جي مھورت ۾ مان پاڻ ايندس. پر افسوس جو کيس ۲۴ تاريخ کان اڳ ۾ ئي هن فاني دنيا کي ڇڏڻو پيس. تاجل بيوس کي سنڌ ڌرتيءَ سان پيار هئو ۽ ڌرتي ڌڻي به هن سان پيار ڪندا هئا. تاجل بيوس کي سنڌ گريجوئيٽس ايسوسيئيشن پاران ۱۹۸۳ع ۾ گولڊ ميڊل، پاڪستان رائيٽرز گلڊ طرفان فرسٽ پرائيز به ان ئي سال مليو. جڏهن ته نارائڻ شيام ايوارڊ “Award of Great Poet” ۱۹۹۴ع ۾ مليو، نه صرف ايترو بلڪ کيس ڪينجهر ايوارڊ، سلور جوبلي جشن ۾ سگا طرفان ۱۹۹۷ع ۾ گولڊ ميڊل به مليو. تاجل بيوس تي لطيفي رنگ چڙهيل هئو. هن وٽ ڏات جا خزانا هئا. تاجل بيوس جو نالو سنڌ ۽ هند جي سنڌين لاءِ ڪو نئون ۽ اوپرو ڪينھي، تاجل بيوس هڪ مڻيادار ۽ محبتي انسان هئو. سندس جا ڪيترائي مجموعه لئبريرين جي سونھن بڻيا پر هڪ بھترين ڪتاب ”ڏوريان، ڏوريان مَ لھان“ جيڪو سندس جي ۹-مجموعن کي گڏائي ترتيب ڏئي سنڌي ادبي سنگت سنڌ جي سھڪار سان تاجل بيوس اڪيڊمي ڇپرايو جنھن ۾ ۱۹۸۳ع کان ۱۹۹۷ع تائين جي ڪيل شاعري شامل ڪئي وئي آهي تن ڪتابن کي گڏائي ”ڏوريان ڏوريان مَ لھان“ جي صورت ڏني وئي تن ڪتابن ۾ ”صحرا ستر جن“، ”تنھنجا نيڻ غزل“، ”ڪنڌيءَ اڪ ڦلھاريا“، ”ڪنڌيءَ ڪونئر ترن“، ”ڪاڇي مٿان ڪونج“، ”جڏهن ڀون بڻي“، ”سرجيندڙ ساڻيھه جا“، ”سنڌ منھنجي امان“ ۽ ”انبن جهليو ٻُورُ“ شامل آهن. تاجل جا ٻيا به ڪيترا ئي ڪتاب اچڻ جي انتظار ۾ آهن جن ۾ ”شاهه جي ٿر جي تاريخ“، ”ليمان انب انجير“، ”ڀرين کان ڀوپال“، ”شاهه جي شاعريءَ جو تاريخي پسمنظر“، ”چاسر کان چوراسي تائين“، ”مائي مرادان (ڪھاڻيون)“، ”چپ انجيل جي حاشين جھڙا (ترائيل)“، سونھن نگر جا سرجڻھار (مھاڳ) ۽ آريجن کان الھاس نگر (خط) وغيره. تاجل، لطيف جي لطافت جو ڄاڻو هئو، هند ۽ سنڌجي اديبن جو دلدار ٻھڳڻو شاعر هو، اکيون لال ڪنواريون ڏٺيون ڪنھن نه هونديون، اوهان جي اولاريون ڏٺيون ڪنھن نه هونديون. انعام شيخ، کيس لفطنجو لڄپال شاعر ڪوٺيو آهي. واقعي تاجل بيوس اکرن ۽ لفظن کي ساهه بخشيو آهي. تاجل بيوس جي شاعري ڪا عام رواجي ٻولي ڪانھي، هن جي ٻولي مٿئين طبقي جي سوچ جا پيرا کڻندڙ ٻولي آهي. لطيف، سامي، سچل، استاد ۽ اياز کان پوءِ بيوس ئي آهي جو ان صف ۾ بيھي ٿو. تاجل هڪ مٺڙو انسان، سٻاجهڙو ۽ مروت جھڙو ماڻھو هئو، هن تي سنڌ فخر ڪندي. تاجل کي سندس جي الفاظن جي درسني ۾ پرکڻ گهرجي؛ ڦٽن گاهه پيا ڦوڳ ڦولارجن وڄون ڪَنِ جي وسڪا ته ڀونگا ڀِڄن، بنا انگ اوڇڻ ڊَڀن جي مٿان، ڪري ٻانھه ٻيڻي سڀاڳيون سمھن. تاجل بيوس، شاهه، سچل، سامي، استاد، اياز وانگر ڌرتيءَ تي مرتبو ماڻي چڪو آهي. سنڌ ڌرتيءَ جي قدآور شخصيت طور سامھون آيو آهي. فن ۽ فڪر جي ماٿر تي مڃتا ماڻي چڪو آهي. تاجل ۶۹ سالن ۾ ۸ سال ٻالڪپڻيءَ ۾ گهاريا، ۸ سال نڌڻڪائپ ۽ يتيميءَ ۾ گهاريا. ۱۲ سال تعليمي جھاد لاءِ ارپيا ۽ باقي گذريل زندگي پيار ۽ پاٻوهه ۾ گهاري. تاجل ڌرتي ۽ انسان سان پيار ڪندڙ هئو. تاجل جو قد ڏات جي ڏيھه ۾ تمام اوچو آهي، صديون گذرنديون پر تاجل جي مڃتا کي زنگ ڪين لڳندو. هو پرکنا ماٿر جو شاهوڪار سرجڻھار ۽ مانائتو فلسفي قرار پائيندو رهندو، هن زندگيءَ جي وهڪري ۾ هزارين ڏک ڏٺا پر سڀ جا سڀ سور وساري پيار ورهائڻ لڳندو هئو. سندس چھري تي هر وقت تبسم جي لھر ڊُڪ ۽ ڊوڙ پائيندي رهندي هئي. مان کيس ٻه لڙڪ اکين ۾ تڏهن ڏٺا جڏهن سندس جي جگر جو ٽڪر ٻالڪپڻيءَ ۾ هن کان موڪلايو هئو ۽ جڏهن سنڌين جي وسندي ڌارين هٿان ڊاٿي وئي هئي. تاجل بيوس کي ڌرتيءَ جو جهوراڻو ته هيو پر ڌرتيءَ جي مٿان بدتھذيبي ۽ ڏوجهرا کيس گهاوَ ڏيندڙ هئا. هن کي ماءُ ۽ پٽ جو وڇوڙو به ڏاڍو ستائيندو هئو. هن جو مقصد ڌرتيءَ ۽ انسانيت سان پيار ڪرڻ هئو، هو ڌرتيءَ تي انسان کي ڌوڪيبازن جو غلام ڏسڻ پسند ڪين ڪندو هئو. هن کي ظلم ۽ ڏاڍ کان نفرت هوندي هئي، هو محبتي انسان هئو ۽ اهڙي طرح تاجل بيوس، بيوسيءَ جي لوئي لاهي امرتا جو لباس اوڙهي ڇڏيو. ديس ڌڻيءَ کي جيءُ جيءُ هردم، دشمن سِرَ تي ڀالو رکجانءِ، مان جوڙ جُڳن ۾ رهندس سائين مون لئه نيڻ نه آلو رکجانءِ، ڀل ته گذرن صديون صابر پنھنجو يار حوالو رکجانءِ. تاجل بيوس سنڌ جي سونهن جا گيت لکندڙ جي ورسي اسد رڏ سنڌ ثقافتي تنظيم سنڌ پاران خيرپور جي ڳوٺ مٺڙي ۾، ناليواري اديب، شاعر تاجل بيوس جي اٺين ورسي ملهائي وئي. جنهن صحافين سميت زندگي جي مختلف شعبن سان تعلق رکندڙ شخصيتن وڏي تعداد ۾ شرڪت ڪئي، انهي موقعي تي تاجل بيوس جي ڪتاب ”سنڌ جي تاريخ جو ڪيڏارو“ جي مهورت پڻ ڪئي وئي. ورسي تقريب جي صدارت ريڊيو پاڪستان خيرپور اسٽيشن جي ڊائريڪٽر سيد اڪبر شاهه ڪئي، جڏهن پروفيسر ساجد سومرو، پروفيسر شاهه محمد لهراڻي ۽ اختر درگاهي مهمان خاص هئا، انهي موقعي تي سنڌ ثقافتي تنظيم سنڌ جي چيرمين ممتاز علي رڏ خطاب ڪندي چيو ته تاجل بيوس سنڌ جو انمول هيرو هيو، هو جيڏو ڀلو شاعر هئو، اوترو ئي ڀلوڙ شخص به هئو، هن جو ڪتاب ”سنڌ جي تاريخ جو ڪيڏارو“ ايندڙ نسلن ۽ تاريخ جي شاگردن لاءَ سنڌي دردناڪ تاريخ بابت رهنمائي ڪندو. تاجل جي قول ۽ فعل ۾ ڪو فرق نه هوندو هو، تاجل وائي ۽ ڪافيءَجو وڏو شاعر هو، تاجل پنهنجي زندگي جو پهريو شعر بزم صوفياءِ سنڌ، سائين جي ايم سيد جي تنظيم جي پهرئين اجلاس ۾ پڙهيو هو، اهو اجلاس ڪوٽڏيجي ۾ واقع اڀن شاهه جي درگاهه جي احاطي ۾ ٿيو هو، جنهن ۾  شيخ اياز، تنوير عباسي، اميد خيرپوري ۽ ٻين اديين شرڪت ڪئي هئي، سيد اڪبر شاهه پنهنجي خطاب ۾ چيو ته تاجل بيوس سنڌي قومي شاعريءَ جي گلدستي جو اهو گل آهي، جنهن جي سدا بهار خوشبوءَ سنڌي قوم جي قومي شعور حاصل ڪرڻ ۽ پنهنجي حقن جي حاصلات لاءَ جهدوجهد جو درس ڏنو، سنڌ جي هن جديد فڪرجي صوفي شاعر جي شخصيت  هڪ همه گير شخصيت آهي، هن جي ادبي پورهئي کانسواءَ سنڌ جي تاريخ اڻ پوري آهي، پورفيسر ساجد سومري پنهنجي خطاب م چيو ته تاجل بيوس عام لوڪن جي دردن سان سلهاڙيل هو، هن جي هر لکڻي سنڌي عام ماڻهن جي اهنجن سورن جو آواز آهي، پروفيسر شاهه محمد خطاب ڪندي چيو ته اسان جو ادبي سخصيتون اسان جو سرمايو آهن، انهن جي ڏنل فڪر ۾ سنڌ جو آجپو آهي. حبدار جاگيراڻيءَ چيو ته تاجل جي زندگي هميشه سنڌي قوم جي لاءِ جاکوڙيندي گذري، هن جو علمي ادبي پورهيو، شاعري توڙي نثر باڪمال آهي، تقريب کي اختر درگاهي، سيد شيراز شاهه، مير صوبيدار سعيد، ذوالفقار بڙدي، مير ساجد رڏ، امجد مهيسر، شازيه سمون ۽ ٻين خطاب ڪيو ۽ آخر ۾ راڳ رنگ جي محفل ٿي گذري. تاجل بيوس سنڌيءَ جو ٻهڳڻو شاعر رکيل مورائي ڪن ڪن شخصن سان پنهنجي ويجهن رشتن جيان جذباتي لڳاءُ ٿيندو آهي، پڪ سان اهڙو ئي جذباتي لڳاءُ منهنجو سائين تاجل بيوس سان هئو، تڏهن کان جڏهن سندس پهريون شاعراڻو ڪتاب ”جڏهن ڀونءِ بڻي“ ڇپجي مارڪيٽ ۾ آيو هُئو ۽ مون پيار سان پڙهيو هُئو. ان کانپوءِ سندس ڪيترائي شاعراڻا ڪتاب آيا، ساڳئي وقت سندس ڪيترا ئي نثراڻا ڪتاب پڻ الڳ الڳ وقتن تي شايع ٿيندا رهيا، جن ۾ سندس چار ڪتاب سفر نامن تي ٻڌل آهن، جيتوڻيڪ سائين تاجل بيوس پنهنجي عُمر ۾ ڪيترائي ٻاهرين ملڪن جا سفر ڪيا پر هن سفر ناما صرف انهن چئين سفرن جا لکيا جيڪي هن هند جي الڳ الڳ شهرن جا ڪيا، جن مان سندس ٻن سفرن ۾ منهنجي پڻ ساڻس شراڪت رهي. ياد رهي ته سندس پهريون سفر ۱۹۹۰ع ۾ مها ڪوي شيخ اياز سان گڏ ٿيو هئو، جيڪو فقط ممبيءَ جي دائري ۾ هئو، جنهن سفر کي هُن”ڏور به اڏوا سپرين“ جي سري هيٺ لکيو ۽ سنڌيڪا اڪيڊميءَ ان کي ڇاپيو. جيئن ته هيءُ سندس پهريون سفر نامو هُئو ان ڪري فطري طور هن ۾ جذبي کان وڌيڪ جذبات جو عمل دخل هُئو، اڄ جڏهن مان انهن سفر نامن بابت ڪجهه لکي رهيو آهيان جن جي ٻن سفرن ۾ مان پاڻ به شامل هوس، ڪوشش ڪندس ته لکڻ جو جذبو سلامت هجي پر جذبات کان پاسي هجان ڇاڪاڻ ته ادب تي لکڻ وقت جذبات جو ڪو به عمل ادب لاءِ ٺيڪ نه آهي. ورهاڱي وقت سنڌي ادب، سنڌي ٻولي ۽ سنڌي جاتيءَ جو ٻن حصن ۾ ورهائجي وڃڻ هڪ سانحو ته هُئو، پر ادبي دائري ۾ اسان ٻنهي پاسي جي لکندڙن ان سانحي بابت لکڻ وقت ڪجهه جذبات کان ڪم به ورتو آهي، ايئن محسوسڻ کان وڌيڪ اسان ٻوليءَ کان ڪم ورتو آهي ۽ ٻوليءَ جي لفظن ۾ آيل سمورو ڏک اسان انهن لکڻين ۾ اوتيو آهي ۽ هر مسئلي يا معاملي کي پهريون ۽ آخري ڀيرو سمجهي ٽريٽ ڪيو آهي ۽ ايئن هنن سفر نامن ۾ به آهي. خاص طور پهرئين سفر نامي ”ڏور به اوڏا سپرين“ ۾. اهو فطري ان ڪري به آهي يا لڳي ٿو جو سائين تاجل جو اهو هند جو پهريون ڀيرو سفر هُئو ۽ ڪنهن به شخص جو اهڙو سفر جذباتي ئي ٿئي ٿو. ٻيو سبب اهو آهي ته تيستائين هو هند جي تخليقي ادب سان ايترو روشناس پڻ ڪو نه هُئو، هيءُ پهريون ڀيرو هُئو جو سندس ناتو هند جي اديبن سان جڙيو ۽ اتان جو ادب سندس مطالعي هيٺ آيو، نتيجو اهو نڪتو جو ان سفر نامي ”ڏور به اوڏا سپرين“ ۾ ان وقت جي هنڌ جي سنڌي ادب جي گهڻي معلومات نه آهي جنهن ڪري اهو سفر نامو جذبات سان پُر هوندي به گهڻي ادبي ڄاڻ ڏيڻ کان رهجي ويو آهي. هي سفر نامو اهڙو آهي، جنهن سائين تاجل جو هند ۾ هڪ شاعر طور واڌو نثر نيوس طور حلقو ويڪرو ڪيو، خاص طور انهن اديبن/شاعرن ۾ جيڪي جذباتي طور سنڌي ادب کان وڌيڪ سنڌ وطن ڏانهن صادق جذبو رکندڙ هُئا، ۽ واڌو سنڌين جو اهو حصو جن جي سنڌي موسيقيءَ سان دلچسپي هئي، ٻيءَ طرح هيءَ ئي موقعو هُئو جڏهن هند جي لکندڙن جي هڪ چڱي موچاري حصي شخصي سڀاءَ ۽ تعلق کي پڻ گهڻي اهميت ڏني ۽ هر سطح تي انهن جي جذبن جو خيال اسانجي هن سٻاجهي سرجڻهار رکيو، لکڻ ۾ يا عمل ۾. سائين تاجل بيوس جي هن سفر منجهس جيڪا تبديلي آندي اها هيءَ هئي ته هن ادب پڙهڻ ڏانهن وڌيڪ ڌيان ڏنو ۽ خاص طور نثر لکڻ لاءِ منجهس اتساهه پيدا ٿيو. جنهن بعد هن شاعريءَ سان گڏ نثر ڪجهه وڌيڪ لکيو ۽ ان نثر جا ڪتاب پڻ ڇا پيا ويا. ڪيئن به سندس زندگيءَ ۾ هن سفر ۽ ان بابت لکيل سفر نامي گهڻو لاڙو آندو اهو سچ آهي. ائين هند جي هر ياتراتي هن هڪ سفر نامو لکيو. جنهن سان ادبي طور اهو فائدو ٿيو ته سندس ٻئي نمبر سفرنامي ”اديون ڙي اوهان ڇا ڏٺو“ ۾ ڪجهه وڌيڪ ريئلٽي آئي، جنهن مان محسوس ٿيو ته هن ڪجهه وڌيڪ کليل اکين سان ڏٺو ۽ ڪجهه گهٽ جذبات سان محسوس ڪيو، ساڳئي وقت لکڻ ۾ پڻ هن گهڻو احتياط ڪيو ۽ لڳاتار پنهنجي پوين ٻن سفر نامن ”اديون ڙي اوهان ڇا ڏٺو“ ۽”مورتين جو ديس هندستان“ ۾ هو وڌيڪ کان وڌيڪ سنجيده ٿيندو ويو، جنهن سنجيدگيءَ ۾ سندس هند جي ڪتابن پڙهڻ جو به عمل دخل هُئو، ڇاڪاڻ ته انهن جي وڏي حصي ۾ ويچار وڌيڪ، جذبات گهٽ هُئي. پوءِ به مان پنهنجي يقين سان چوان ٿو ته سندس پسند جو ادب/ اديب اهو هُئو جنهن پنهنجي لکڻ/ عمل ۾ سنڌ سان جذباتي لڳاءُ ٿي ڏيکاريو، گنوسامتاڻي، هريش واسواڻي، آنند کيماڻي، لعل پشپ يا پرم اڀيچنداڻي جهڙا ذهين اديب سندس پسندگيءَ کان ٻاهر هُئا جنهن جو  اهم سبب ”سنڌ“ لفظ هُئو جيڪو ان ديس جو نالو هُئو جنهن جي هر نسبت کيس عزيز هئي، ان بابت ويچارڻ جي گنجائڻ بنهه گهٽ هُئي، انهيءَ چوڻ/ لکڻ جي شاهديءَ ۾ اهي سڀ شعر آڻي سگهجن ٿا جيڪي هُن پنهنجي هند ۾ رهندڙ علمي، ادبي دوستن بابت لکيا آهن. اها ٻي ڳالهه آهي ته انهن مان ڪجهه جو سنڌي تخليقي/ تحقيقي توڻي تنقيدي ادب ۾ ڪو خاص حصو نه آهي پر جئين ته اهي سنڌي آهن ۽ سنڌ جا ڄاوا آهن ان ڪري ساڻن پيار يا همدردي اوس جاڳي ٿي. جيڪا سنڌ جي هر اديب/ شاعر کي هند ۾ رهندڙ هر اديب/ شاعر لاءِ آهي. تاجل سائين جي سفر نامن ۾ حيرت جي حد تائين ڪنهن به شخص لاءِ نگيٽو / نفي راءِ نه آهي، جيتوڻيڪ جن سفرن ۾ مان ساڻس گڏ هوس انهن ۾ پڻ چڱيون ئي اڻ وڻندڙ ڳالهيون ٿيون جن تي اسان پاڻ ۾ گفتگو ته ڪندا هئاسين پر هُن ڀلمانس لکيڪ مڙني واقعن يا عملن مان ڪو به نفي واقعو / عمل لکت ۾ نه آندو آهي، جن واقعن/عملن کي اڄ به ياد ڪري ذهني تڪليف ٿيندي آهي. اڄ جڏهن انهن واقعن ۽ عملن تي ٻيهر سوچيان ٿو ته باوجود ذهني اذيت جي تاجل بيوس صاحب مونکي شاهه سائينءَ جي هيٺين سٽ جو هڪ هزار پرسينٽ پوئلڳ ٿو لڳي ته: پريان سندي پار جي، مڙئي مٺائي ڪانهي ڪڙائي، چکين جي چيت ڪري ۽ جڏهن ان ويچار سان سندس سفرنامن جو جائزو وٺجي ٿو ته يقين ٿئي ٿو ته هو شخصي طور به وڏو ماڻهو هُئو ۽ ليکڪ طور به وڏو ليکڪ هُئو، ان ڳالهه ۾ ڪنهن به قسم جو شڪ ڪرڻ گناهه آهي، مان پنهنجي لاءِ ائين سمجهان ٿو. ڪيئن به تاجل سائينءَ جا سفر ناما ور-ور ڪري جذباتي ڪيفيتن سان ڀريل آهن، جنهن کان کيس ڪجهه پاسيرو هئڻ گهربو هُئو پر جيئن مون مٿي چيو آهي ته هو ”سنڌ“ ۽ ”سنڌي“ لفظن تان قربان ويندڙ ليکڪ/ شخص هُئو. پر ادب، خاص ڪري سفر نامي جون ٻيون به ڪجهه گهرجون آهن، جن جو پوراءُ ڪرڻ گهرجي ها! ۽ هاڻ هنن سفر نامن کانپوءِ جڏهن اسانجو ڪو به اديب/ شخص هند گهمڻ ويندو ۽ جذبات کان آجو ٿي سفر نامو لکندو ته گهڻو ڪجهه مختلف نظر ايندو. وڏو سچ دنيا جو اهو به آهي ته دربدري جذبات کي گهٽائيندي آهي ته ائيندي به آهي ڇو ته اها حالتن جي آمهون سامهون هوندي آهي، حالتون اڪثر ڪڙاڻ ئي اندر ۾ اوتينديون آهن، اهو تجربو انهن جو وڌيڪ هوندو جن دربدري ڀوڳي آهي. هند جي سنڌين دربدري ڀوڳي آهي ان ڪري هو جذبات کان وڌيڪ سچ جي ويجهو آهن. اسان دربدري ڀوڳي نه آهي ان ڪري جذبات جي ويجهو آهيون اهو منهنجو مشاهدو آهي. تاجل بيوس ھڪ مصور شاعر ابراھيم لاشاري سنڌ جو خوبصورت شاعر ۽ اديب تاجل بيوس جو پروفائل انتهائي منفرد آهي. هن ۲۲ سيپٽمبر ۱۹۳۸ع ڌاري محمد جعفر سمون جي گهر، ڳوٺ پير حيات شاهه تعلقي سوڀيديرو ۾ جنم ورتو، اڃان ٻئي درجي ۾ ئي هو ته سندس والد وفات ڪري ويو ۽ والد جي وڇوڙي کانپوءِ ترت تعليم مان هٿ ڪڍي، ڪلهي تي لٺ کڻي مينهون چارڻ واري ڪرت سان سلهاڙجي ويو. نيٺ سال ۱۹۴۹ع ڌاري پنهنجي ماءُ پناهه خاتون جي چوڻ تي ڌنار واري ڪرت ڇڏي پڙهائي شروع ڪيائين ۽ پوسٽ گريجوئيٽ (اقتصاديات) سنڌ يونيورسٽي مان ڪيائين، پوءِ ترت ٻاهرين ملڪن آمريڪا، جاپان، ٿائيلنڊ مان تعليم جا ڪافي ڪورس ڪري واپس ڏيهه اچي پڙهائڻ واري ڪرت سان سلهاڙجي ويو. تاجل بيوس مسلسل ۸ سالن تائين درس تدريس جي شعبي ۾ وڏي محنت سان پنهنجا فرض سر انجام ڏيندو رهيو، سال ۱۹۶۸ع ڌاري هن هڪ نئين نوڪري ايڪسپورٽ پروموشن بيورو ۾ (اي سي او) جي عهدي انويسٽيگيٽر تي ڪم ڪندو شروع ڪيو. اهڙي ريت، تاجل بيوس کي ان زماني ۾ گڏيل قومن پاران فيلوشپ ملي ۽ هو ٽوڪيو ويو جتان واپس اچي سال ۱۹۷۳ع ڌاري هن فيڊرل پبلڪ سروس ڪميشن جو امتحان پاس ڪري ناڻي وزارت ۾ ڪارپوريٽ لا اٿارٽي جو اسسٽنٽ چيف بڻجي ويو. ايئن مختلف عهدن تي رهڻ بعد ۲۱ سيپٽمبر سال ۱۹۹۸ع تي رٽائرمينٽ ورتائين. تنهن بعد ڪجهه وقت لاءِ شاهه عبداللطيف يونيورسٽي خيرپور ۾ وي سي جو صلاحڪار رهيو، جڏهن ته سنڌي لئنگئيج اٿارٽي جي بورڊ آف گورنرس جو ميمبر به رهيو. سنڌ ڌرتي جي هن خوبصورت شاعر کي اهو به اعزاز حاصل آهي ته هن جي شاعري ڇپي گهٽ آهي ۽ ڳائي وڌيڪ وئي آهي، همعصرن شاعرن منجهان شيخ اياز ۽ استاد بخاري کان پوءِ تاجل بيوس جو درجو ٽئين نمبر تي پڻ آهي. کيس شاعري ڪرڻ جو شوق مال چاريندي ئي ٻاراڻي وهي ۾ ٿيو، شاعري جا گر حڪيم استاد فقير الهندي جتوئي جي صحبت ۾ رهندي سکيا، تاجل بيوس علمي، ادبي، ثقافتي ڪچهرين ۾ رهندي صوفياڻي شاعري ۽ عارفاڻا ڪلام ٻڌندي کيس، شاعري ڪرڻ جو شوق جاڳيو، پوءِ ٿورڙي ئي عرصي شاعري جي افق تي تاجل “بيوس” جو نالو اڀري سامهون آيو. سندس شاعري سنڌ جي ڪيترن ئي فنڪارن ڳائي آهي. تاجل بيوس جي شاعري ۾ جديد توڙي قديم صنفن جا رنگ نروار آهن. هن شاعري جي سڀني صنفن ۾ پاڻ ملهايو، جهڙوڪ وايون، بيت، قطعا، گيت، لوڪ گيت، ڪافيون، غزل، آزاد نظم ۽ نثري نظم وغيره. سنڌ جي مهان شاعر شيخ اياز کيس مصور شاعر جي خطاب سان نوازيو هو. تاجل بيوس ڀلوڙ شاعر سان گڏ هڪ مڻيادار ماڻهو، بهترين انسان به هو. سنڌي اديبن ۽ شاعرن جي فهرست ۾ نالو سندس انتهائي احترام سان ورتو ويندو آهي. شاعري کانسواءِ هن نثر ۾ به پاڻ ملهايو. سندس ادبي پورهي تي نظر وجهبي ته هن سنڌي ادب جي جهول ۾ ۴۴ کان به مٿي ڪتاب ڏنا آهن. سندس ادبي ۽ تخليقي پورهئي مان ۳۴ ڪتاب ڇپجي مارڪيٽ ۾ پهتا آهن. تاجل بيوس سنڌي زبان کانسواءِ اردو ۽ انگريزي زبان ۾ پڻ لکيو آهي. کيس شهرت جي آسمان تي پهچائڻ جو وڏو سبب هڪ لکيل گيت “سنڌ منهنجي امان، سونهن تنهنجي مٿان ڇا لکي ڇا لکان” آهي، جيڪو ڪلاسيڪل فنڪاره عابده پروين ڳايو آهي. سندس شاعري جو پهريون مجموعو “جڏهن ڀونءِ بڻي” سال ۱۹۸۲ع ڌاري ڇپجي پڌرو ٿيو. ان کانسواءِ سندس اردو شاعري جو مجموعو “انداز بيان اور” به ڇپيل آهي. ان ڪتاب جو مهاڳ اردو زبان جي بهترين شاعر ۽ ادب جو پارکو محسن ڀوپالي لکيو آهي. ان کانسواءِ انبن جهليو ٻور (شاعري)، سرجيندڙ ساڻيهه جا (شاعري)، ڪنڌيءَ ڪنئور ترن (شاعري)، ڪنڌيءَ اڪ ڦلاريا (شاعري)، تاجل جو رسالو (شاعري)، سرخ گلابون ڪي موسم (شاعري)، ڏوريان ڏوريان م لهان (۹ شعري مجموعا گڏ)، تنهنجا نيڻ غزل (هڪ سئو غزل)، چپ انجيل جي حاشين جهڙا (هڪ سئو غزل)، ڪاڇي مٿان ڪونج (نثري نظم)، ڏور به اوڏا سپرين (سفرنامو)، آريجن کان الهاس نگر، پکي ساڳئي پار جا، سون سريکا چارسن، صحرا ستر جن، ڏک سکن جي سونهن، سج چنڊ ڪتيون تارا ۽ ان کان سواءِ هڪ ڪتاب انگريزي شاعري جي مختصر تاريخ نالي به ڇپيل اٿس . پنهنجي ادبي پورهي عيوض کان مٿي مڃتا طور ايوارڊن سان نوازيو ويندڙ سنڌ جو هي حساس ۽ ڪومل طبيعت جو شاعر ۴ ڊسمبر جي تي فالج جي حملي ۾ سخت بيمار ٿي پيو ۽ ۱۳ ڊسمبر ۲۰۰۸ع تي دماغ جي رڳ ڦاٽڻ سبب ۷۰ سالن جي ڄمار ۾ لاڏاڻو ڪري ويو. تاجل بيوس جو آخري آرامگاهه ڪراچي جي چوڪنڊي مقام ۾ آهي. اڄ سندس ۱۱ ورسي ملهائي پئي وڃي. هتي تاجل بيوس کي اسين سندس ئي سٽن جي ڀيٽا پيش ڪريون ٿا. سنڌ منهنجي امان. سونهن تنهنجي مٿان ڇا لکي ڇا لکان، ڇا لکي ڇا لکان هڪ قلم هڪڙو مان، ڪيئن پورو پوان ڇا لکي ڇا لکان، ڇا لکي ڇا لکان تاجل بيوس سنڌ جي ثقافتي سونهن جو شاعر رکيل مورائي اڄ سنڌ جي ثقافتي سونهن جي شاعر تاجل بيوس جي وڇڙڻ جو ڏينهن آهي، تاجل بيوس جو وڇڙڻ سنڌي شاعريءَ لاءِ هڪ اپسوڻ آهي، هُن جي هلئي وڃڻ سان سنڌ جي ڪلاسيقي شاعراڻي ٻوليءَ جو هڪ جديد شاعر سنڌ کان ۽ سنڌي شاعريءَ کان موڪلائي ويو. ساڳئي وقت سنڌي ڪلاسيقي صنف، بيت ۽ وائي جو هڪ بيمثال تخليقڪار اسان وٽان هليو ويو. تاجل بيوس سنڌي شاعريءَ ۾ پنهنجي هڪ الڳ سڃاڻپ رکندڙ شاعر هُئو. اڄ جي جديد شاعريءَ ۾ هُن سنڌ جون اصلي صنفون بيت، وائي ۽ ڪافيءَ کي نئين زندگي ۽ تازگي ڏني، هڪ اهڙي تازگي جنهن کان مٿيون صنفون گهڻو عرصو وانجهيل هيون. تاجل بيوس بنيادي طور صوفي مزاج رکندڙ هڪ اهڙو شخص هو، جنهن کي شهري ڳوٺاڻو روح عطا ٿيل هئو ۽ سندس خمير ۾ سچل سرمست جي مٽيءَ جي خوشبوءِ هئي، جنهن ڪري هو پنهنجي شاعريءَ ۾ سدائين سچل سائينءَ کي ويجهو رهيو. ان جا ڪيترا ئي سبب آهن، هڪ ته هو سچل جي نگريءَ ڀرسان سوڀي ديري لڳ جنهن ڳوٺ ۾ ڄائو، نپنو ۽ وڌيو ويجهيو، ان ۾ هڪ درگاهه پير حيات شاهه جيلاني هئي، جنهن تي راڳ ويراڳ مسلسل هلندو رهندو هو، جنهن ۾ تاجل سائين ننڍي عمر ۾ ئي ويندو رهندو هو. ان کان اڳ سندس امڙ پڻ صوفي مزاج رکندڙ خاتون هئي، اڳتي هلي جنهن شخص سان سندس پهريون تعلق جڙيو، اهو استاد الهندو جتوئي، پڻ صوفي مزاج رکندڙ، شاهه لطيف، سچل سرمست ۽ غالب وغيره جي شاعريءَ کان واقف هو، شعوري عمر ۾ سندس تعلق ڊاڪٽر تنوير عباسيءَ جهڙي شاعر سان جڙيو، جنهن کانپوءِ شمشير الحيدريءَ سان سندس ويجهڙائي ٿي. ايئن هو شعوري ۽ ادبي طور اڳتي آيو، پر جيئن ته ننڍپڻ ئي راڳ ويراڳ جي محفلن ۾ سندس وڃڻ ٿيندو هو. ان ڪري موسيقي سندس روح ۾ رچي ويئي هئي. جنهن ڪري هو پهرين عمر ۾ اهڙي ئي شاعري ڪندو هو، جنهن کي آسانيءَ سان ڳايو وڃي. سندس ان عمل سندس شاعريءَ کي چار چنڊ لڳائي ڇڏيا. هُن جي شاعري سنڌيءَ جي لڳ ڀڳ سڀني وڏن راڳين بيحد سهڻي نموني ڳائي آهي. اڄ به سندس ڳايل شاعري ٻڌجي ٿي ته سڄي سنڌ جو صوفياڻو مزاج ۽ واڌو سنڌ ٻوليءَ ۽ ثقافت جي سونهن اکين اڳيان تري ايندي آهي، جڏهن سندس تعلق ڊاڪٽر تنوير سان جڙيو ته هو ادب ڏانهن لڙي آيو. ايئن سندس شاعريءَ ۾ اهم تبديلي آئي ۽ هو هڪ سنڌي فڪر رکندڙ جديد شاعر ٿي اڀريو. جيتوڻيڪ هُن پنهنجي شاعريءَ لاءِ صنف توڙي ٻوليءَ جي چونڊ ۾ ڪلاسيڪل صنف ۽ ٻوليءَ کي وڌيڪ پسند ڪيو. ائين هُن انهيءَ ٻوليءَ کي نئين سونهن ڏني. سنڌي ادب ۾ هو هڪ نهايت سنڌپرست ليکڪ طورآخري گهڙي تائين رهيو. هو سنڌ جو اهڙو عاشق شاعر هو، جنهن ۾ سموري سنڌ جي سونهن نظر ايندي هئي. سندس پهريون ڪتاب “جڏهن ڀونءِ بڻي” جڏهن ڇپيو ته ادبي حلقن ۾ ان جي چڱي آجيان ڪئي وئي، جنهن کيس اتساهه ڏنو ۽ هن نهايت تيزيءَ سان لکڻ شروع ڪيو. ساڳئي وقت سندس ڪتاب پڻ تيزي سان ڇپجڻ لڳا، ڏسندي ڏسندي سندس ٻن درجنن کان وڌيڪ ڪتاب شايع ٿيا. شاعريءَ کانسواءِ هن نثر ۾ به لکڻ شروع ڪيو، جنهن جا پڻ درجن کن ڪتاب سنڌي ادب جو حصو بڻيا. تاجل سائين هونئن ته دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن ڏانهن سفر ڪيا، پر هُن فقط انڊيا جي سفرن جا سفرناما لکيا، جن جو انگ چار آهي. آخري ڏينهن ۾ هن چئين جلدن ۾ پنهنجي آتم ڪٿا پڻ لکڻ شروع ڪئي، جنهن جا ٽي جلد سندس زندگيءَ ۾ شايع ٿيا. ايئن سندس جيئري توڙي وفات کانپوءِ کيس بابت به چڱو ئي لکيو ويو آهي، خاص طور انڊيا جي اديبن ڊاڪٽر جڳديش جو لکيل اهم ڪتاب “ڏور به اوڏا سپرين” آهي جيڪو شاهه لطيف، اياز ۽ تاجل سائين بابت آهي. تازو ئي هند جي هڪ ٻئي اديب هولا رام هنس “عظيم شاعر تاجل بيوس” نالي ڪتاب لکيو آهي، جيڪو نئون نياپو اڪيڊمي ڪراچيءَ پاران شايع ڪيو ويو آهي. تاجل سائين پنهنجي زندگيءَ جي آخري گهڙيءَ تائين لکندو رهيو ۽ سنڌ سان عشق ڪندو رهيو. اڄ سندس ورسيءَ جو ڏينهن آهي، پر هو ادبي طور اسان سان پنهنجي ڪتابن وسيلي گڏ آهي، جيڪو ڪڏهن به جدا ٿيڻو نه آهي.   (ڏھاڙي عوامي آواز،  ۱۳ ڊسمبر ۲۰۱۹ع)   تاجل بيوس ھڪ مصور شاعر ابراھيم لاشاري سنڌ جو خوبصورت شاعر ۽ اديب تاجل بيوس جو پروفائل انتهائي منفرد آهي. هن ۲۲ سيپٽمبر ۱۹۳۸ع ڌاري محمد جعفر سمون جي گهر، ڳوٺ پير حيات شاهه تعلقي سوڀيديرو ۾ جنم ورتو، اڃان ٻئي درجي ۾ ئي هو ته سندس والد وفات ڪري ويو ۽ والد جي وڇوڙي کانپوءِ ترت تعليم مان هٿ ڪڍي، ڪلهي تي لٺ کڻي مينهون چارڻ واري ڪرت سان سلهاڙجي ويو. نيٺ سال ۱۹۴۹ع ڌاري پنهنجي ماءُ پناهه خاتون جي چوڻ تي ڌنار واري ڪرت ڇڏي پڙهائي شروع ڪيائين ۽ پوسٽ گريجوئيٽ (اقتصاديات) سنڌ يونيورسٽي مان ڪيائين، پوءِ ترت ٻاهرين ملڪن آمريڪا، جاپان، ٿائيلنڊ مان تعليم جا ڪافي ڪورس ڪري واپس ڏيهه اچي پڙهائڻ واري ڪرت سان سلهاڙجي ويو. تاجل بيوس مسلسل ۸ سالن تائين درس تدريس جي شعبي ۾ وڏي محنت سان پنهنجا فرض سر انجام ڏيندو رهيو، سال ۱۹۶۸ع ڌاري هن هڪ نئين نوڪري ايڪسپورٽ پروموشن بيورو ۾ (اي سي او) جي عهدي انويسٽيگيٽر تي ڪم ڪندو شروع ڪيو. اهڙي ريت، تاجل بيوس کي ان زماني ۾ گڏيل قومن پاران فيلوشپ ملي ۽ هو ٽوڪيو ويو جتان واپس اچي سال ۱۹۷۳ع ڌاري هن فيڊرل پبلڪ سروس ڪميشن جو امتحان پاس ڪري ناڻي وزارت ۾ ڪارپوريٽ لا اٿارٽي جو اسسٽنٽ چيف بڻجي ويو. ايئن مختلف عهدن تي رهڻ بعد ۲۱ سيپٽمبر سال ۱۹۹۸ع تي رٽائرمينٽ ورتائين. تنهن بعد ڪجهه وقت لاءِ شاهه عبداللطيف يونيورسٽي خيرپور ۾ وي سي جو صلاحڪار رهيو، جڏهن ته سنڌي لئنگئيج اٿارٽي جي بورڊ آف گورنرس جو ميمبر به رهيو. سنڌ ڌرتي جي هن خوبصورت شاعر کي اهو به اعزاز حاصل آهي ته هن جي شاعري ڇپي گهٽ آهي ۽ ڳائي وڌيڪ وئي آهي، همعصرن شاعرن منجهان شيخ اياز ۽ استاد بخاري کان پوءِ تاجل بيوس جو درجو ٽئين نمبر تي پڻ آهي. کيس شاعري ڪرڻ جو شوق مال چاريندي ئي ٻاراڻي وهي ۾ ٿيو، شاعري جا گر حڪيم استاد فقير الهندي جتوئي جي صحبت ۾ رهندي سکيا، تاجل بيوس علمي، ادبي، ثقافتي ڪچهرين ۾ رهندي صوفياڻي شاعري ۽ عارفاڻا ڪلام ٻڌندي کيس، شاعري ڪرڻ جو شوق جاڳيو، پوءِ ٿورڙي ئي عرصي شاعري جي افق تي تاجل “بيوس” جو نالو اڀري سامهون آيو. سندس شاعري سنڌ جي ڪيترن ئي فنڪارن ڳائي آهي. تاجل بيوس جي شاعري ۾ جديد توڙي قديم صنفن جا رنگ نروار آهن. هن شاعري جي سڀني صنفن ۾ پاڻ ملهايو، جهڙوڪ وايون، بيت، قطعا، گيت، لوڪ گيت، ڪافيون، غزل، آزاد نظم ۽ نثري نظم وغيره. سنڌ جي مهان شاعر شيخ اياز کيس مصور شاعر جي خطاب سان نوازيو هو. تاجل بيوس ڀلوڙ شاعر سان گڏ هڪ مڻيادار ماڻهو، بهترين انسان به هو. سنڌي اديبن ۽ شاعرن جي فهرست ۾ نالو سندس انتهائي احترام سان ورتو ويندو آهي. شاعري کانسواءِ هن نثر ۾ به پاڻ ملهايو. سندس ادبي پورهي تي نظر وجهبي ته هن سنڌي ادب جي جهول ۾ ۴۴ کان به مٿي ڪتاب ڏنا آهن. سندس ادبي ۽ تخليقي پورهئي مان ۳۴ ڪتاب ڇپجي مارڪيٽ ۾ پهتا آهن. تاجل بيوس سنڌي زبان کانسواءِ اردو ۽ انگريزي زبان ۾ پڻ لکيو آهي. کيس شهرت جي آسمان تي پهچائڻ جو وڏو سبب هڪ لکيل گيت “سنڌ منهنجي امان، سونهن تنهنجي مٿان ڇا لکي ڇا لکان” آهي، جيڪو ڪلاسيڪل فنڪاره عابده پروين ڳايو آهي. سندس شاعري جو پهريون مجموعو “جڏهن ڀونءِ بڻي” سال ۱۹۸۲ع ڌاري ڇپجي پڌرو ٿيو. ان کانسواءِ سندس اردو شاعري جو مجموعو “انداز بيان اور “ به ڇپيل آهي. ان ڪتاب جو مهاڳ اردو زبان جي بهترين شاعر ۽ ادب جو پارکو محسن ڀوپالي لکيو آهي. ان کانسواءِ انبن جهليو ٻور (شاعري)، سرجيندڙ ساڻيهه جا (شاعري)، ڪنڌيءَ ڪنئور ترن (شاعري)، ڪنڌيءَ اڪ ڦلاريا (شاعري)، تاجل جو رسالو (شاعري)، سرخ گلابون ڪي موسم (شاعري)، ڏوريان ڏوريان م لهان (۹ شعري مجموعا گڏ)، تنهنجا نيڻ غزل (هڪ سئو غزل)، چپ انجيل جي حاشين جهڙا (هڪ سئو غزل)، ڪاڇي مٿان ڪونج (نثري نظم)، ڏور به اوڏا سپرين (سفرنامو)، آريجن کان الهاس نگر، پکي ساڳئي پار جا، سون سريکا چارسن، صحرا ستر جن، ڏک سکن جي سونهن، سج چنڊ ڪتيون تارا ۽ ان کان سواءِ هڪ ڪتاب انگريزي شاعري جي مختصر تاريخ نالي به ڇپيل اٿس. پنهنجي ادبي پورهي عيوض کان مٿي مڃتا طور ايوارڊن سان نوازيو ويندڙ سنڌ جو هي حساس ۽ ڪومل طبيعت جو شاعر ۴ ڊسمبر جي تي فالج جي حملي ۾ سخت بيمار ٿي پيو ۽ ۱۳ ڊسمبر ۲۰۰۸ع تي دماغ جي رڳ ڦاٽڻ سبب ۷۰ سالن جي ڄمار ۾ لاڏاڻو ڪري ويو. تاجل بيوس جو آخري آرامگاهه ڪراچي جي چوڪنڊي مقام ۾ آهي. اڄ سندس ۱۱ ورسي ملهائي پئي وڃي. هتي تاجل بيوس کي اسين سندس ئي سٽن جي ڀيٽا پيش ڪريون ٿا. سنڌ منهنجي امان. سونهن تنهنجي مٿان ڇا لکي ڇا لکان، ڇا لکي ڇا لکان هڪ قلم هڪڙو مان، ڪيئن پورو پوان ڇا لکي ڇا لکان، ڇا لکي ڇا لکان تاجل بيوس بحيثيت شاعر ۱۳ ڊسمبر ۲۰۲۰ع خيرپور جي ڪچي ۾ ڳوٺ پير حيات شاهه ۾ تاج محمد سمون ۲۲ سيپٽمبر ۱۹۳۸ع ۾ جنم ورتو. ڪنهن کي به اها خبر نه هئي ته هي ننڍڙو ٻار وڏو ٿي تاجل بيوس بڻبو ۽ سندس ڪلام؛ “سنڌ منهنجي امان! سونهن تنهنجيءِ مٿان، ڇا لکي ڇا لکان!” سندس سڃاڻ بڻجي ويندو. سندس والد مرحوم محمد جعفر ڪو وڏو ماڻهو ته ڪونه هو پر ان باوجود هن پنهنجي پٽ کي سٺي تعليم ڏياري. تاجل بيوس ايم اي ته معاشيات ۾ ڪئي، پر هن جي اندر ۾ ننڍپڻ کان وٺي هڪ ڏات ڌڻي لڪل هو، جيڪو گيت تخليق ڪندو رهندو هو. اهو ئي سبب هو جو تاج محمد ادب جي دنيا ۾ تاجل بيوس ٿيڻ کي پسند ڪيو. سندس سنڌ لاءِ ڳايل شاعري جيڪا سنڌ جي تراني طور ڳائي ويندي آهي.سنڌ منهنجي امان! سونهن تنهنجيءِ مٿان، ڇا لکي ڇا لکان يا ذوالفقار علي ڀٽي جي شهادت تي چيل تون ته ملندو رهندين خوابن ۾، ڪو ڪيئن ٿو چوي، ڪو ڪيئن ٿو چوي. يا وري”منهنجي لاءِ مارو هو رنا ڪيئن نه هوندا، پَلوَ پاند تن جا، دامن تنين جا يار ڀنا ڪيئن نه هوندا” جهڙا لازوال ڪلام تخليق ڪيا. تاجل بيوس جي وڏي ڳالهه اها آهي ته هن سنڌ جي وستين، واهڻن، ڪوهستان، ٿر، بر، ڪاڇي، اتر، سري، وچولي، ڪچي ۾ رهندڙن جي درد کي ئي نه ڏٺو، پر هو جڏهن ۷۰ع واري ڏهاڪي ۾ ڪراچيءِ ۾ لڏي آيو ته هن ڪراچي جي ڀوائتي صورتحال تي به قلم کي وهايو ڪراچي کي ڪير؟ واڳن جيئن ويڙهي ويا وجهي وات وڻن ۾، چمڙن جيئن چوڦير گهاتو، پڄو گهير، ٿيا سڏ ساڻيهه جا سنڌ جي سونهن کي ڳائن جو سندس انداز سندس ڪلام جتي ليار پيرون پٽن تي پچن ٿا اتان منهنجا مارو، ميارون مڪن ٿا مان چٽو پيو نظر اچي جيتوڻيڪ هو وڏن سرڪاري عهدن رجسٽرار آف ڪمپنيز ۽ ناڻي کاتي ۾ وفاقي جوائنٽ سيڪريٽريءِ جهڙن اهم عهدن تي به رهيو، پر پوءِ به اهي نوڪريون کيس “بيوروڪريٽڪ ڪلچر” جو حصو بڻائي نه سگهيون ۽ سندس سڄي زندگي شاعراڻي سادگيءِ ۾ گذري. شاهه عبداللطيف يونيورسٽي جي وائيس چانسلر جو هڪ سال تائين صلاحڪار پڻ رهيو. معيشت جي ماهر هجڻ ڪري تاجل بيوس هڪ اسٽاڪ ڪميشن جو چيف ايگزيڪيوٽو به رهي چڪو، پر ان باوجود هن سنڌي ادب، خاص ڪري شاعري ڪرڻ، ڪتاب ڇپرائڻ، پروگرامن ۾ وڃڻ واري ڪرت جاري رکي. تاجل سنڌيءِ سان گڏ اردو حلقي ۾ مشهور هيو. پاڻ شاعريءِ سان گڏ نثر ۾ به بهترين ڪم ڪيو اٿن.تاجل بيوس سنڌي ادب سان گڏ اردو ادب تي به ڪم ڪيو. تاجل بيوس رڳو سنڌ نه پر هند ۾ رهندڙ سنڌي ڪميونٽي ۽ اديبن ۾ چڱي سڃاڻپ رکندڙ هو، جنهن ڪري هندستان جي سنڌي اديبن کيس ڪيترن ئي اهم ايوارڊن سان پڻ نوازيو. کيس ۱۹۹۶ع ۾ نارائڻ شيام گولڊ ميڊل مليو. سنڌي ادبي سڀا پاران کيس فرسٽ ڪلاس ايوارڊ، پروفيسر رام پنجواڻي گولڊ ميڊل کانسواءِ ۲۹ سيپٽمبر ۲۰۰۱ع ۾ کيس ڀارت ۾ مارئي ايوارڊ دهلي پڻ ڏنو ويو. تاجل بيوس لڳ ڀڳ ۱۲ اهم ايوارڊ، گولڊ ميڊل حاصل ڪيا. ايتري قدر جو کيس سهيوگ فائونڊيشن ممبئي وارن ۱۹۹۹ع ٻيو ڀيرو نارائڻ شيام ايوارڊ ڏنو.تاجل بيوس، سنڌي شاعري جي سڀني صنفن تي طبغ آزمائي ڪئي آهي جن ۾ سندس گهڻو ڪم وائي ۽ ڪافي وارو آهي. تترن جون ٻوليون، بانسري جي دل موهيندڙ آواز، عورت جي مظلومي، غلامي، ارتقا، انتظار، ڪارونجهر جي ڪور کان وٺي هن هر موضوع تي بيت، گيت، غزل ۽ نثري نظم، چئو سٽا، ٽه سٽا ۽ طويل نظم گهڻو مشهور آهن. جيتوڻيڪ هن جي اها معصوم خواهش رهي، ته سنڌ ۾ کيس اياز کان پوءِ سڀ کان وڏو شاعر تسليم ڪيو وڃي، جنهن جي رد عمل ۾ مٿس تنقيد به ٿي ته کيس حد کان وڌيڪ نظر انداز به ڪيو ويو، پر ان کان ڪنهن به ريت انڪار ممڪن نه آهي ته هو اياز کان پوءِ ڳڻجندڙ شاعرن جي مالها جو هڪ نظر ايندڙ ۽ محسوس ٿيندڙ گُل آهي. مان نثري نظم جو کيس اياز کان به وڏو شاعر تسليم ڪندو آهيان.تاجل بيوس پنهنجي تخليق ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي جو پوئلڳ رهيو. اهو سبب هو، جو تاجل بيوس آخري ايامن ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي جي رسالي جيان پنهنجو “تاجل جو رسالو” پڻ لکي مارڪيٽ ۾ آندو. تنقيد ته هر اديب تي ٿيندي رهندي آهي ۽ تاجل بيوس به ان تنقيد جو ٿورو گهڻو ضرور نشانو بڻيو، پر هن ۾ اها مايوسي نه هئي، جيڪا اڪثر ڪري تخليقڪارن کي مايوس ڪري ڇڏيندي آهي. ڪراچي ۾ زندگي جو وڏو عرصو گذاريندڙ تاجل بيوس “تاجل جو رسالو” پنهنجي پيءِ، ماءِ ۽ ان گهر واريءِ نالي ڪيو، جنهن کي هو مٺڻ سڏيندو هو.۴ ڊسمبر ۲۰۰۸ تي نصير سومرو جي ڪتاب “جل تي ڪنول جيئن “ جي مهورتي تقريب اڪيڊمي آف ادبيات ڪراچيءَ جي آفيس ۾ ٿي رهي هئي. شام جو ساڍي چئين بجي تاجل کي تقرير لاءِ سڏيو ويو ۽ تاجل پنهنجي کيسي مان لکيل ڪاغذ ڪڍي ڳالهائڻ شروع ڪيو ته بجلي هلي وئي ۽ تاجل موبائل جي ٽارچ جي روشنيءَ ۾ پنهنجي تقرير پڙهي پوري ڪئي ته کيس مٿي ۾ سور پئجي ويو ۽ هو اتي ئي بيهوش ٿي ويو. جتان کيس جناح اسپتال نيو ويو ٻن ڏينهن کانپوءِ ٻڌايو ويو ته کيس فالج جو حملو ٿيو آهي پوءِ کيس اتان لياقت اسپتال نيو ويو پر تاجل ٻيهر هوش ۾ ڪونه آيو ۽ ۱۳ ڊسمبر تي پاڻ اسان کان موڪلائي ويو. تاجل بيوس چوڪنڊيءِ جي ان تاريخي قبرستان ۾ آرامي ٿيو، جنهن ۾ دفن ڪرڻ جي به هن پاڻ وصيت ڪئي هئي.   (ڏھاڙي عوامي آواز ڪراچي ۾، ۱۳ ڊسمبر ۲۰۲۰ع تي ڇپيل) تاجل بيوس سنڌي ٻوليءَ جي جھولي ڀريندڙ شاعر رضوان گل جيئن هر گل جي الڳ الڳ خوشبو هجي ٿي تيئن هر انسان ۾ به پنهنجو پنهنجو سڳنڌ هوندو آهي، سنڌ جي زرخيز مٽيءَ تي ڪيترائي اهڙا مهَا پُرش جنميا جن پيار، امن، ڀائيچاري ۽ محبت واري روَيي ۽ روشن سان ماڻهن جي دلين ۾ جايون جوڙيون آهن، اهڙن پيارن، مانوارن ڏاهن ۽ ڏات ڌڻين ۾ تاجل بيوس جو شمار پڻ ٿئي ٿو جنهن سموري ڄمار محبت، پيار، امن ۽ ايڪتا جا گيت لکيا. تاجل بيوس جو اصل نالو تاج محمد سمون هو، جيڪو خيرپور جي ڳوٺ پير حيات شاهه ۾ ۲۲ آڪٽوبر ۱۹۳۸ع تي محمد جعفر جي گھر ۾ پيدا ٿيو. سندس تعلق غريب گھراڻي سان هو پر سندس والد کيس سٺي تعليم ڏياري، تاجل بيوس ايم اي معاشيات ۾ ڪئي، پر سندس شوق ۽ ذوق شروع کان ئي ادب سان هو، کيس ادبي ڪتابن پڙهڻ سان ڪافي دلچسپي هئي خاص طور شاعريءَ جا ڪتاب سندس ڪمزوري هئا، شاعريءَ ۾ نالو تاجل تخلص ”بيوس“ استعمال ڪيائين، هو هڪ سنڌ پرست شاعر هو جنهن جي هر سٽَ ڌرتيءَ سان محبت ۽ عقيدت ۾ ٽمٽار هئي، سنڌ جي مختلف علائقن جي ٻولي ۽ استعارا سندس شاعريءَ ۾ تمام خوبصورتيءَ سان استعمال ٿيل آهن. سنڌ جي ڪيترن ئي گلوڪارن سندس شاعري ڳائي آهي، جڏهن عابده پروين سندس سٽون آلاپي ٿي ته منَ ۾ جل ترنگ وڄڻ لڳن ٿا پنهنجي ڌرتيءَ سان محبت جي حوالي سان لکيل سندس هي سٽون ڏسو: سنڌ منهنجي امان، سونهن تنهنجي مٿان، ڇا لکي ڇا لکان. هڪ قلم هڪڙو مان ، ڪيئن پورو پوان،  ڇا لکي ڇا لکان. تاجل بيوس ٻهراڙي جي ماحول ۾ به رهيو هو پاڪستان جي گادي واري شهر اسلام آباد ۾ به رهيو، ته سنڌ جي گاديءَ واري شهر ڪراچيءَ جي شهري ماحول ۾ پڻ، ۱۹۷۰ع واري ڏهاڪي ۾ هو مستقل طور ڪراچي لڏي آيو جتي کيس ڪراچيءَ جي صورت حال ڏسي پريشاني به ٿي جو اهو دؤر ڪراچيءَ جي حالتن خراب ٿيڻ وارو ابتدائي دور هو، هن ڪراچيءَ جي اهڙين حالتن جي حوالي سان به ڪيتريون ئي سٽون لکيون جيڪي ڪراچيءَ ۾ ٿيندڙ ظلمن، زيادتين ۽ ناانصافين جي منظوم تاريخ پڻ آهن، شاعر وٽ مختلف ڪيفيتون ٿين ٿيون جن جو اظهار هو مختلف وقتن تي ڪندو رهي ٿو، جڏهن تاجل بيوس پنهنجي ڌرتيءَ واسين کي ڌڪا کائيندي ۽ ڌارين جي داداگيرين کي پنهنجي اکين سان ڏسي ٿو ته سندس منَ اندر ۾ هن قسم جا جذبا جنم وٺن ٿا: ڪراچي کي ڪير؟ واڳن جيئن ويڙهي ويا، وجهي وات وڻن ۾، چمڙن جيئن چوڦير، گهاتو، پڄو گهير، ٿيا سڏ ساڻيهه جا. شاعر جھڙيءَ ريت ڪوري ڪاڳر تي پنهنجي دور جي تاريخ پينٽ ڪن ٿا سا ايندڙ نسلن لاءِ سچ جي سج وانگر هجي ٿي، سرڪاري ۽ درٻاري تاريخن کان بلڪل مختلف هوندي آهي ڪنهن به شاعر يا ڪهاڻيڪار جي ڪابه لکڻي! ڇا لاءِ ته ڪوبه سچو قلم ڪار هميشه پنهنجي ضمير جو آواز ئي ٻڌندو آهي ۽ ان تي ئي آخر تائين اٽل رهندو آهي، دنيا جي تاريخ ان ڳالهه جي شاهد آهي ته دنيا ۾ جيڪي به انقلاب آيا آهن انهن ۾ شاعرن ۽ اديبن جو تمام وڏو ۽ اهم ڪردار رهيو آهي. تاجل بيوس به اهڙو ئي ڪردار نڀايو جنهن سان کيس سڃاڻپ جوحوالو مليو، اهڙو حوالو جنهن سان هو صدين تائين جيئندو رهندو. تاجل بيوس جي شاعريءَ جي اها خوبي هئي جو هن ڌرتيءَ جي سونهن ۽ نظارن کان ويندي آسمان تي اڏامندڙ رنگ برنگي پکين تائين سڀني تي قلم کنيو آهي، کيس لايون، لڻيون، پپر، ٻاٻيها، ٿوهر، ڪنڊا، گل، گؤنچ ۽ ڏُڌَ مکڻ به نظر آيا آهن ته سنڌ جي فصلن کان سواءِ گاهه ۽ ٿر جي ريگستان کان ويندي جابلو سلسلا پڻ، جن کي هن پنهنجي شاعريءَ جو موضوع بڻايو آهي ڇاڪاڻ ته هو سنڌ جي چپي چپي سان پيار ڪندڙ ڪوي آهي، سندس شاعريءَ جي خاص خوبين ۾ ٺيٺ سنڌيءَ جي تشبيهن جو خوبصورت استعمال پڻ آهي هن پنهنجي شاعريءَ ۾ اهڙيون تشبيهون به استعمال ڪيون آهن جيڪي اسانجي ٻهراڙين مان به هاڻي ختم ٿي چڪيون آهن يا موجوده ٽهيءَ جي نوجوانن کي انهن بابت ڪا سُڌ ناهي رهي، انهيءَ حوالي سان هن سنڌي ٻوليءَ جي جھولي ان ريت پڻ ڀري آهي. تاجل جي پسند جون صنفون وائي ۽ ڪافي رهيون آهن پر مجموعي طور هن هر صنف ۾ پاڻ ملهايو آهي. جيتوڻيڪ تاجل ڪافي وقت ڪراچيءَ ۾ رهيو پر سندس ڳالهائڻ جو لهجو ٺيٺ سنڌي ڳوٺاڻي ٻوليءَ جون سڪون لاهيندڙ هو، هن جي دوستيءَ جو حلقو نه فقط سنڌي پر اردو اديبن سان پڻ رهيو، ڪراچي ۾ رهندي هن ڪيترائي اردو ڳالهائيندڙ سٺا دوست ٺاهي ورتا جن سان هو اڪثر ڪچهريون به ڪندو هو، اردو ادب ۾ به ڪم ڪيائين، هندستان جي سنڌي اديبن سان سندس گھري وابستگي رهي خاص طور حياتيءَ جي پڇاڙڪن سالن ۾ جو هو ان کان اڳ هندستان جو دورو به ڪري آيو هو، اتي کيس ڪيترائي پنهنجا پراڻا دوست يار به مليا جيڪي ورهاڱي بعد هتان لڏي ويا هئا، هندستان جي اديبن سان سندس خط  ۽ ڪتابت آخري وقت تائين مسلسل جاري رهي، کيس هندوستان مان ڪيترا ئي ادبي ايوارڊ پڻ مليا، جن ۾: ۱۹۹۶ع ۾ نارائڻ شيام گولڊ ميڊل (ٻه ڀيرا)، سنڌي ادبي سڀا پاران فرسٽ ڪلاس ايوارڊ، پروفيسر رام پنجواڻي گولڊ ميڊل ۽ ۲۰۰۱ع ۾ مارئي ايوارڊ شامل آهن. ان کان سواءِ ٻيا به ڪيترائي انعام ۽ ايوارڊ کيس مختلف سرڪاري ۽ غير سرڪاري ادارن ۽ تنظيمن پاران ڏنا ويا. تاجل ڀٽائي جو پوئلڳ هو کيس حضرت شاهه عبداللطيف ڀٽائي سان بيحد عقيدت هئي، شاهه جو رسالو سندس پسنديده ڪتابن مان هڪ هو جنهن کي هو سيني ۾ سانڍيندو رهيو، جڏهن هن پنهنجي ڪلام جي ڪليات جو نالو ”تاجل بيوس جو رسالو“ رکيو ۽ ان کي ڇپرائي مارڪيٽ ۾ آندو ته کيس ادبي حلقن مان تنقيدي رايا به ٻڌڻ لاءِ مليا پر هو ڪڏهن به مايوس نه ٿيو جو هُن سڄي حياتي اهو ئي ڪيو هو جيڪو سندس مَن چيو، دل جي ڳالهه کي هن هر راءِ کان وڌيڪ اهميت ڏني. تاجل هندستان کان واپس ٿي سفرنامو به لکيو جنهن ۾ هن پنهنجي زندگيءَ جون ڪيتريون ئي يادگيريون سهيڙيون، پاڻ سنڌ جي ٻرندڙ مسئلن تي تيز ۽ ترش ڪالم به لکندو رهيو، سنڌ جي سهڻي شاعر شمشيرالحيدري سندس وڇوڙي بعد سندس ياد ۾ منعقد ٿيل هڪ تقريب ۾ کيس ياد ڪندي چيو هو ته: ”تاجل جو وڇوڙو هونئن ته سڄي سنڌ جو نقصان ۽ سڀني سنڌ واسين جو گڏيل ڏک آهي پر مونکي سندس وڇوڙي جو احساس ان ڪري به اڃا وڌيڪ ٿئي ٿو جو هو منهنجو نه فقط دوست ۽ ساٿي هو پر ذاتي طور مٽي مائٽي جو حوالي سان به اسان پاڻ ۾ تمام ويجها هئا سين، ڏک ان ڳالهه جو به آهي ته هن جو وڃڻ ڪُه مَهلو هو جو هن هٿ ۾ ڪجهه اهڙا ڪم کنيا هئا جيڪي اڃا اڌ ۾ هئا، سندس چاليهارو کن ڪتاب رِٿيل هئا جن مان ڪجهه ته ڇپيا پر ٻيا اڃا رهيل آهن اهو ڪم جيڪر مڪمل ٿي پوي ها ته سنڌي ٻوليءَ جو ڀلو ٿي پوي ها“. تاجل بيوس سنڌ جي ڪلاسيڪي شاعريءَ جو هڪ تسلسل به هو جو سندس شاعريءَ جي ٻولي ۽ لفظن جي خوبصورتي جيڪڏهن جديد شاعرن ۾ ڳولهجي ٿي ته ورلي ئي ملي ٿي، سندس ڊڪشن پنهنجي الڳ سڃاڻپ جو اهم حوالو هو. سنڌيت سندس لفظ لفظ ۾ تسبيح جي داڻن جيان پويل هئي. 4 ڊسمبر تي مٿس فالج جو حملو ٿيو جنهن کان پوءِ هو ڪوما ۾ هليو ويو ۽ آخرڪار انهيءَ حملي ۱۳ ڊسمبر ۲۰۰۸ع تي هي پيارو ماڻهو اسان کان هميشه لاءِ کسي ورتو، جنهن جون اڄ به سنڌ جي جھر جھنگ ۾ ڪيتريون ئي سٽون گونجي رهيون آهن، هو پنهنجي وصيت مطابق چوڪنڊي جي تاريخي مقام ۾ آرامي آهي. نٿو نبري نينهن جوڳي منهنجا جوءِ مٽي ويا ويا اهڙي ملڪ، جتي رات نه ڏينهن جوڳي منهنجا جوءِ مٽي ويا.   تاجل بيوس محبوب! وري تنهنجي ياد جا ڏينهن وري آيا رکيل مورائي وري اتر واءُ وريو، وري سياري جي مند موٽي، وري ڊسمبر آيو، وري سورن جي مند سنڌ لاءِ شروع ٿي، وري اسان کي پنهنجا پرين پيارا ياد پيا، جيڪي ويا ته وري نه وريا. جيڪڏهن وري ته فقط سندن ياد ئي وري، جنهن وري جيءَ کي جهير ڏيڻ شروع ڪيا آهن. هيءُ ڊسمبر جو مهينو ئي آهي، جنهن ۾ جهانُ سال جا ليکا چوکا لاهي، سڄي سال جو پوتا ميل ٺاهيندو آهي ۽ اسين شاعر اديب به پنهنجي سالن جي ليکن چوکن کان آجا ٿي نٿا سگهون، گهٽ ۾گهٽ هن ڊسمبر تائين سنڌ ڪيترا سور سٺا آهن. انهن جو انگ هروڀرو ڳڻائڻ ضروري ڪونهي، پر اسان کان اهو ڪڏهن به ڪو نه وسرندو ته ڊسمبر ئي اسان کان شيخ اياز کسيو، بينظير ڀٽو کسي ۽ تاجل بيوس کسيو، ان ڪري جڏهن به ڊسمبرايندو آهي ته اسان ڪنهن امڪاني ڏک ۾ وٺجي ويندا آهيون ۽ هاڻ ته شايد ڏکن تي ايترو هري ويا آهيون، خوشيءَ جو احساس ماڻڻ کان به لاچاري ڏيکارڻ لڳا آهيون، ڄڻ چوندا هجون ته سکن واري سڌ، متان ڪامون سين ڪري. اهو به اڀاڳو ڏينهن ڊسمبر جو ئي هئو، جڏهن ڪراچيءَ کان اڍائي سئُه ميل ڏور، صبح سوير جنهن موبائيل جي ميسيج ننڊ مان ڇرڪ ڀرائي اٿاريو هئو، اهو ميسيج شايد باقي حياتي مون کان نه وسري سگهي. ميسيج ته اڀاڳو ضرور هو پر ان دوست جو به آءُ سڄي حياتي احسان مند رهندس، جنهن مون کي ميسيج ڪري، مون کي آخري ڀيرو پنهنجي محبوب دوست ۽ شاعر جو آخري ديدار ڪرڻ جو اطلاع ڏنو هئو ۽ ائين آئون سج اڀرئي کان اڳ اتان نڪتو هوس ۽ قسم سان چوان ٿو ته سفر جو سمورو وقت مون پنهنجي اکين سان ٻيو ڪجهه ڏسڻ نٿي چاهيو، فقط پنهنجي محبوب دوست ۽ شاعر تاجل بيوس جو آخري ڀيرو چهرو ڏسڻ ٿي چاهيو، جنهن لاءِ شايد مون وٽ ڀٽائيءَ جو اهو تاثر هئو ته نيرا نائي نيڻ، نيئي آڇ پريئَن کي ستر کاڌا اکيڻ، جي ڏٺو منهن محبوب جو، هن گهڙيءَ ته مون لاءِ اهو سوال به هئو ته اهو چهرو، جيڪو چهرو وري زندگيءَ ۾ ڏسي نه سگهندس. ان کي ڏسڻ لاءِ هيءُ ڪجهه ڪلاڪ ئي آهن ۽ انهن کانپوءِ هڪ ڊگهو وڇوڙو، ايستائين جيستائين انسان هن حياتيءَ جي قيد کان آزاد ٿئي ۽ ان کانپوءِ به نه ڄاڻان ٻيهار، ڪير ملندو ڪنهن سان؟ ۽ ائين آءُ ڊگهو سفر ڪاٽي پنهنجي گهر پهتو هوس ۽ اتان پنهنجي ٻارڙن سان گڏ ان وقت سندس گهر پهتو هوس، جڏهن هو به پنهنجي آخري سفر لاءِ پنهنجي گهران نڪري چڪو هو. ان وقت مون کي محسوس ٿيو هو، منهنجو پيءُ شايد ٻيو ڀيرو مون کي يتيم ڪري رهيو آهي، منهنجو دوست ڄڻ مون کي پنهنجي دوستيءَ کان لاتعلق ڪري رهيو آهي، منهنجو محبوب ڄڻ منهنجي اڻ مئي پيار ڪرڻ جي سزا ڏيئي رهيو آهي، منهنجو ڀاءُ ڄڻ مون کي پنهنجو ننڍ ڀاءُ مڃڻ کان انڪار ڪري رهيو آهي ۽ اهي رشتا هن مون سان ڪراچيءَ جي ۲۳ سالن جي زندگيءَ ۾ نڀايا ۽ ائين نڀايا جيئن نڀائبا آهن. هو خوش ٿيو، رنج ٿيو، ڪاوڙيو، پيار ڪيائين پر انهن سڀني رشتن پويان هن کي اهو احساس رهيو ته هي منهنجا پنهنجا آهن، ساڻس آخري سفر ۾ گڏ هوندي ڪيئي روح رهاڻيون ٿيون. جيڪي لکي به سگهجن ٿيون ۽ نه به لکي سگهجن ٿيون. جيڪي لکي سگهجن ٿيون انهن لاءِ هي صفحا گهٽ آهن ۽ جيڪي نٿيون لکي سگهجن، انهن کي سيني ۾ سانڍي، پهرئين پيار جيان زندگيءَ ۾ انهن سان ڪيئي اورون، اوري سگهجن ٿيون، اڄ سندس ياد کي تازو ڪرڻ لاءِ وري هڪ نئين ڏک جي سامهون ٿيڻو پيو آهي، شايد ڀٽائيءَ تڏهن ئي چيو هو ته: ڏيکاريس ڏکن، گوندر گس پريئَن جو. ڏک جيڪو هن جي ڪيترن ئي دوستن کي آهي، ڪيترن ئي چاهيندڙن کي آهي، سندس گهروارن کي آهي، سندس نياڻين کي آهي، جن سان هو پٽن کان وڌيڪ پيار ڪندو هو ۽ انهن کي هڪ نج سنڌيءَ جيان سڀاڳ جي علامت سمجهندو هو. سندس وني (جنهن کي هو ستن ڌيئرن ۽ پنهنجن پٽن جي ماءُ سڏيندو هو) جنهن کي اڻ مئي آدر سان، مان شان سان پاڻ سان رکيائين، مون کي ڪڏهن ڪڏهن گمان ٿيندو آهي ته اهو سچ آهي ته مرد کي ٺاهڻ ۾ عورت جو هٿ وڌيڪ هوندو آهي، تاجل سائينءَ کي شاعر بڻائڻ ۾ ڀلي ٻين شخصن جو هٿ هجي پر هن کي سٺي شخص ۽ ڪامياب شخص بڻائڻ ۾ امان مٺڻ خاتونءَ جو هٿ ئي هئو ۽ مان ساڻن ويجهڙائيءَ جي بنياد تي چئي سگهان ٿو ته هُن جي ڪيفيت آخر تائين پروين شاڪر جي هن شعر وانگر رهي، وو جهان بهي لوٽا تو ميري پاس آيا، يه هي تو بات هي اڇي ميري هرجائي ڪي هن ڪيترائي عشق ڪيا هوندا پر هن پنهنجي ونيءَ جو مان مٿاهون رکيو، هن ڳوٺاڻي، شهر جي مصنوعي سونهن ڏسي، سيڻ نه مٽايا، هن ڪائنات جو سفر گهر جي اڱڻ مان شروع ڪيو ۽ پنهنجي گهر جي اڱڻ ۾ ئي ختم ڪيو ۽ ائين پنهنجي گهر کي هڪ مقدس پڻي جي سند ڏئي ويو، فرق رڳو اهو هئو، جو هن جنهن گهر مان سفر شروع ڪيو هئو، اهو هڪ جهوپڙيءَ نما پير حيات شاهه جو ڳوٺاڻو گهر هئو ۽ جتي سفر پورو ڪيائين، اهو هن ملڪ جي هڪ وڏي شهر جو، وڏو گهر هئو ۽ وچ ۾ هئو، هن جو سفر! جنهن کيس ڪٿي کان ڪٿي کان پڄايو. اڄُ دنيا جي هڪ ڪنڊ کان ٻيءَ ڪنڊ تائين، جتي سنڌي ماڻهون رهي ٿو، اتي ”تاجل بيوس“ نالو اوپرو نه لڳندو. ان کان وڌيڪ هن جهان ۾ ماڻهون ڪيترو ڌنُ ڪمائي سگهن ٿو؟ ۽ تاجل منهنجا محبوب! تو ايترو ۽ اهڙو ڌن ڪمايو، جنهن لاءِ اسان جي مرشد ڀٽائي چيو هئو ته: سئُه سرن پائي، جي تند برابر توريان، ته اٽل اوڏاهين ٿئي، جيڏانهن ٻيجل ٻرائي سکڻو هڏ آهي، سِر ۾ سڄڻ ناهي ڪين. تاجل بيوس جي وفات ۱۳ ڊسمبر ۲۰۰۸ع ۾ ٿي. تاجل بيوس ۽ قرب ڀريون ڪچهريون رزاق سھتو سال ۱۹۹۱ع ڌاري آصف اسڪوائر ايڪسٽيشن سهراب ڳوٺ ڪراچي مان لڏي معمار ڪامپليڪس جي فليٽ نمبر پي ٽو آبلڪ ٿري ۾ گھروارن سميت اچي بسيرو ڪيو. رمضان نول کان پري ٿي پيس ڇو ته هو به آصف ايڪسٽينشن ۾ رهندو هئو. پر شام جو ڏيهاڙي رمضان پنڌ ڪري جيڪو ڏيڍ ڪلوميٽر تي محيط هو. ملڻ ايندو هئو ڪراچيء جي رهواسين جي اڪثريت شام جو سمنڊ ڪناري يا ڪنهن ٻي جاءِ تي محبوبن سان ڪچهري ڪندا آهن۔ مان وري رمضان سان ڪراچيءَ جون اڪثر شامون گذاري ڇڏيون. سندس لاءِ واڪ ضروري هئي جوشگر جي سوغات مليل هئس. بلڊ پريشر گريبيءَ ۾ مليو هئس. رمضان جي ڪيهر شوڪت سان ڏاڍي لڳندي هئي. منهنجو فليٽ ٻي ماڙيءَ تي هوندو هئو. رمضان مٿي ڪڏهن چڙهي ايندو هئو يا وري هيٺان ئي ڳوٺاڻن وانگر سڏ ڪندو هئو. “هوـــ رزاق” سندس اهو انداز ڏاڍو وڻندو هئو. ائين لڳندو هئو اباڻي ڳوٺ ۾ پيو رهان گھٽيءَ منجھان ڪوئي ڳوٺائي نالو کڻي پيو سڏ ڪري. مان ٻي ماڙجي گيلريءَ ۾ بيهي کيس ديدار ڪرائيندو هيس ته خاموش ٿي ويندو هئو. هڪ ڀيري سڏ ڪيائين ته جيئن ئي گيلريءَ ۾ بيٺس ته رمضان سان گڏ هڪ ٻيو همراهه به نظر آيو. هيٺ لٿس ملاقات ٿي. تعارف ٿيو ته خبر پئي ڪيهر شوڪت آهي. گڏجي هلياسين. چيم “ڪيڏانهن هلڻ جوارادو آهي.” چيائون؛ “انعام شيخ سان ڪچهري ڪرڻ ٿا هلون.” چيم؛ “ڪٿي رهندو آهي؟” چيائون؛ “هنن ئي فلينٽن ۾ گرائونڊ فلور تي گيٽ جي ڀرسان ئي سندس فليٽ آهي.” ڪيهر جي شخصيت وڻي. سهڻي هاٺي، وڏيون مڇون ۽ وار جنهن جي ڪهاڻين کي رسالن ۾ پڙهبو هئو۔ سو گڏ پئي هليو. انعام شيخ جي باري ۾ نه ڪڏهن پڙهيو هئو. نڪي ملاقات هئي. سندس ڪالم ۽ مضمون ترجمان اخبارن رسالن ۾ پڙهيا هئا. انعام جي فليٽ تي آياسين. دروازو ناڪ ڪيوسين ته انعام نڪري آيو. اندر وڃي صوفن تي ويٺاسين. ڪيهر، انعام پڪا دوست هئا. ڪچهري شروع ٿي. تن ڏينهن يعني نوي جي ڏھاڪي ۾ سي اين اين جي ٽي وي تي نشريات هلڻ شروع ٿي هئي. انعام بيٺي پير ڌيان سان ڏسي رهيو هئو ۽ هر هر ڪچن يعني رڌڻي ۾ وڃي رهيو هئو. اڪيلو رهيو پيو هئو. سندس فيملي لاڙڪاڻي ويل هئي۔ سو کائڻ لاءِ ڪا شيءِ پچائي رهيو هو. ڪيهر ۽ انعام پاڻ ۾ نالن کڻڻ کانسواءِ پئي ڳالهايو ته انعام چيو پئي؛ “يار بروهي صاحب ڦاسائي ڇڏيو. کيس ڪير سمجھائي ته هن وٽ نوڪري ڪرڻ سان منهنجا مخالف ڪجھ به ڪري سگھن ٿا. علي احمد بروهي سان انڪار به نٿو ڪري سگھان. کيس ڪئين انڪار ڪيان. اهي جيڪي هچائون آهن. انهن کي سڌ پئي ته منهنجون ٻئي نوڪريون چٽ ڪرائي ڇڏيندا.” مون گھڻي دير کان سندس ڳالهيون پئي ٻڌيون. ڪجھ پروڙيم سو اوهان جي گوش گذار ڪيان ٿو. انعام شيخ کي علي احمد بروهي شيخ سلطان ٽرسٽ ۾ نوڪري ڏني هئي، جڏهن ته پاڻ اڳ ئي سرڪاري نوڪري ڪندڙ هو. کيس خوف هئو ته سندس مخالف جن کي هچائون ڪري پئي سڏيائين، انهن کي خبر پوندي ته مشڪل پيدا ٿي پوندي. سي هچائون ڪير هئا؟ سا نڪي رمضان کي خبر نڪي مونکي خبر هئي. اسان اکيون ڦاڙي پئي ٻنهي کي ٻڌو. گھڻي بحث کانپوءِ انعام کي ڪيهر چيو ته؛ “پريشان نه ٿي. سڀاڻي بروهي صاحب وٽ ويندس. کيس ڳالهه سمجھائيندس. تنهنجو مسئلو حل ٿي ويندو.” انعام کيس چيو؛ “يار ائين ته ڪر منهنجي جان ڇڏاءِ بروهي صاحب کي تون ئي مطمئن ڪري سگھين ٿو. مان ته کيس جواب نٿو ڏئي سگھان. خير انعام رڌو پڪو ڪري ورتو. چيائين؛ “ماني ڪير ڪير کائيندا ته اوترا نان وٺي اچان.” رمضان ۽ مون ته انڪار ڪيو. باقي ڪيهر ها ڪئي. ماني به کاڌائون پئي ۽ وري وري ساڳئي موضوع تي ڳالهائيندا رهيا. انعام سخت پريشان هئو، ايتري تائين جو مان نئون آيو هئس حال احوال به ڪون ورتائين نڪي تعارف ٿيو. بس کيس هچائن جي ڳڻتي هئي. انعام، ڪيهر، رمضان جي پاڻ ۾ اڳ ئي ملاقاتيون هيون. ماني کائڻ کانپوءِ چانهه جو وارو آيو ته رمضان چيو؛ “انعام چانهه مان ٺاهيان ٿو.” ائين چئي رڌڻي ۾ هليو ويو. رمضان رڌ پچاءُ ۾ ڀڙ هيو. رات جو مانيءَ جي ويلي تي ڇڙا رهندڙ سندس فليٽ تي رڳو ماني کائڻ ايندا هئا. هي فقير ماڻهو دل ۾ ڪون ڪندو هئو. هر آيل ماڻهونءَ جي دل سان خدمت ڪندو هئو. ڪيهر مخاطب ٿيندي چيو؛ ”توهان ڪهاڻيون لکندا آهيو. ڪٿي ڇپيون آهن.” چيم؛ “هلال پاڪستان جي ادبي صفحي ۾ ڇپيون آهن.” چيائين؛ “ڪوشش ڪري ڪنهن رسالي ۾ ڪهاڻي ڇپائيندا ڪيو. اهو رڪارڊ تي رهي ٿو. اخبار جي ته هڪ ڏينهن جي زندگي آهي.” تنهن دور ۾ تمام پيارو شخص شڪور نظاماڻي هلال پاڪستان جو ادبي صفحو سنڀاليندو هئو. س ا س ڪراچي جي گڏجاڻين ۾ ايندو هئو. کيس گڏجاڻيءَ ۾ کوڙ مواد ملي ويندو هئو. رئوف نظاماڻي، شڪور نظاماڻي ۽ حسن منصور ٽئي ڀائر آهن. حسن منصور ته ويجھڙائيءَ ۾ الله کي پيارو ٿي ويو. سندن خاندان ڪراچيءَ جو اصل رهاڪو آهي. وري ڪيهر پڇيو ته؛ “ڪهڙا ڪهاڻيڪار پڙهيا اٿو.” کيس ٻڌايم ته چيائين؛ ملڪ آگاڻي کي پڙهيو اٿو. چيم؛ “نه” زور ڀريائين ته هن کي ضرور پڙهو. سندس ناول نيرولي جو ڪن جي گھڻي تعريف ڪيائين. ڪجھ مهينن کانپوءِ پڙهڻ لاءِ آڻي به ڏنو هئائين. پڙهيو هئم. ضياءُ جي مارشلا جي پسمنظر ۾ لکيل هئو. رمضان چانهه ٺاهي کڻي آيو ته وري خاموشي ٿي وئي. انعام ڳالهيون ٻڌيون پئي. تنهن چيو ته “پيارا سڀاڻي تاجل وٽ استاد بخاري پيو اچي. صبح جو اچي وڃ جو ڪيهر کي چوڻ کانپوءَ رمضان کي چيائين پوءِ مونکي چيائين توهان به اچجو.” ائين ڪچهري ختم ٿي. ٻاهر نڪتاسين ته پيارو رمضان اتان ئي گيٽ وٽان موڪلايو. ڪيهر ۽ مان پنهنجي گھرن ڏانهن روانا ٿياسين. ٻئي ڏينهن صبح جو انعام جي گھر گڏ ٿياسين. اتان تاجل جي گھر روانا ٿياسين. مون کانسواءِ ٽئي همراهه تاجل جي گھر ويندڙ هئا. منهنجي ملاقات تاجل سان ادبي سنگت جي گڏجاڻين ۾ ٿيل هئي. پهريون ڀيرو کيس جڏهن سلوار قميص جي جوڙي ۾ ويسڪيٽ پاتل کيسي ۾ ڳاڙهو رومال. مٿان پاسي تي سينڌ نڪتل. گھاٽا وار، ڏاڍو وڻيو هئم. ان ڪري به گھڻو خوش هئم جو سندس نالو سوڀوديري ۾ ڏاڍو ٻڌو هيم. سندس اباڻو ڳوٺ اتي ئي ڀرپاسي جي ڳوٺ حيات شاهه ۾ هئو. جتي پاڻ تعليم حاصل ڪرڻ جي ڏينهن کي هيئن ياد ڪيو اٿائون. “مان جڏهن اٺن سالن جي عمر جو هئس ته هر روز اڍائي ميل پنڌ ڪري ڀروارن ڳوٺن، جي ٻارن سان گڏجي ڀونڀٽ پور پڙهڻ ويندو هئس. ڀونڀٽ پور گمبٽ تعلقي ۾ انبن ڀرسان سڳين ۽ نواڙي جي اتر ۾ ڪچي جي کاٻي ڪلهي تي جَھلي بند هيٺان هڪ پراڻو ڳوٺڙو آهي. محراب واهه تي ٻنڌ يا ڪاٺي نه هئڻ ڪري گوڏ ڪلهي تي رکي. اسانکي واهه جي چيلهه تي ايندڙ پاڻيءَ مان لنگھڻو پوندو هو. اهو زمانو ۱۹۴۶ع وارو هئو.” تاجل بيوس سيلف ميڊ ماڻهو هئو. ننڍپڻ ۾ پيءُ جي فوت ٿيڻ کانپوءِ غربت جا ڏينهن گھاريائين. پڙهڻ ۾ هوشيار هئو. ساڻس استاد الهندو مالي سهڪار ڪندو رهندو هئو. جنهن ڪري هو پڙهي سگھيو. سندس زندگيءَ جي سڦلتا ۽ اعلي عهدي تي پهچڻ ۾ سندس ماءُ جي دعائن جي قبوليت هئي. نج ٻهراڙي جو ڪچي ۾ مينهون چاريندڙ تاج محمد سمون ڦري تاجل بيوس بڻجي سنڌي ادب ۽ ٻين ٻولين ۾ پنهنجو نالو پيدا ڪيائين. مان اهي تاجل وارا پڊ ڏسي آيو آهيان. سوڀيديري ۾ اسان جا مائٽ آهن۔ جتي ڪَتل ۽ انبن جي مند ۾ اتي وڃي مهينو کن رهندو هيس. مامو عرس جيڪو گھڻو پڙهيل ته ڪو نه آهي پر شاعريءَ سان لڳاءُ هوندو هيس. منهنجي به دلچسپي هوندي هئي پوءِ تاجل بابت ٻڌائيندو هئو ته جڏهن هتان لڏيون پئي ويو ته هي ڪلام لکيو هئائين جيڪو ريڊيوپاڪستان تي به جام هلندو هئو. ڇڏي شهر تنهجو مٺا اڄ وڃون ٿا. هزارن ڏکن کان ڇٽا اڄ وڃون ٿا ڪڏهن ڪون اچبو اوهان جي شهر ۾ نه ماکيءَ کي ڇڏبو ملائي زهر ۾ لکي شعر مٺڙا رٺا اڄ وڃون ٿا. گھڻو ياد ڪو نه اٿم ان طرح جو ڪلام هئو. وري اسان جي ڳوٺ منهنجي ڀيڻيويي محمدصالح جي دعوت تي سندس کاتي جو آفيسر ايندو هئو. نجف علي مرزا وڏو قوم پرست ۽ سنڌ پرست هوندو هئو. ان دور ۾ اسان جي ڳوٺ ۾ بجلي ڪو نه ھوندي ھئي سو پاڻ سان گڏ ٽيپ رڪارڊر آڻيندو هئو ۽ سيل وجھرائي ايندو هئو. پوءِ عابده پروين جي آواز ۾ تاجل جو ڪلام؛ سنڌڙي منهنجي امڙ تو سان ناتو شال نڀايان ناتو شال نڀايان الا جھولي چنڊ جھلايان. مون ۾ تون موجود ازل کان بيوس ڪيئن سڏايان. پورو ياد ناهي پر اهو ڪلام رات ڏينهن جيترو وقت اسان وٽ مهمان طور رهندو هئو ٻڌندو رهندو هئو. تاجل جا ڪيترائي قومي گيت مشهور هئا. مثلن (منهنجي لاءِ مارون رنا ڪيئن نه هوندا. پلو پاند تن يار ڀنا ڪيئن نه هوندا) اهو ڪلام ذوالفقارعلي ڀٽي جي ڦاسيءَ کانپوءِ لکيائين. ساڻس ڪچهريءَ لاءِ سندس گھر پئي ويس ڏاڍي خوشي پئي ٿي. هونئن تاجل بيوس جي اباڻي ڳوٺ ۽ اسان جي ڳوٺ ۾ ڪوئي چاليهن ميلن جو مفاصلو هئو. آچر يعني موڪل جو ڏينهن هو۔ اسان اچي تاجل جي گھر اي ـــ ٿري پائيونر هومز جنهن جي در تي تختيءَ تي لکيل هو؛ تاجلس نيسٽ. بيل ڪئيسين ته سندس پٽ نديم تاج آيو. چيائين اچو اچو بابا جن مٿي ويٺا آهن. ڪار پورچ مان ئي مٿي ڏاڪڻ نڪري پئي. مٿي چڙهي وياسين. سڄو آڳر خالي هو ڪنڊ تي وڏو ڪمرو هئو. جنهن ۾ داخل ٿياسين ته تاجل اٿي آڌرڀاءُ ڪيو. ويٺاسين مون ڪمري جو جائزو ورتو. ڀتين سان چوڌاري ڪتابن جا شيلف هئا. هيٺ ويهڻ جو اهتمام هئو. هيٺ خوبصورت ڪارپيٽ وڇايل هئو جنهن تي اسان ويٺا هئاسين، ڪمرو وڏو ڪشادو هئو. ڳالهيون پئي ڪيونسين ته نديم، استاد بخاري ۽ عبدالغفار تبسم کي وٺي آيو. ملياسين. ڇا ته استاد بخاريءَ جي شخصيت هئي. توڻي پوڙهائپ ۾ هيا پر چهري تي تازگي ۽ ڪشش موجود هئي. خوش خير عافيت کانپوءِ حال احوال شروع ٿيا ته استاد ٻڌايو ته؛ “ڪينٽ جي طرف هوٽل ۾ رهيل آهيان. ڪجھ سنگتين سان ملاقات ٿي آهي، ڪجھ سان ڪرڻي آهي. تبسم کي شابس آهي ڪراچي ۾ گڏ گڏ پيو گھمي. شهر کان گھڻو واقف ناهيان. جڏهن به ڪراچي اچڻ ٿيندو آهي ته تبسم کي تڪليف ڏيندو آهيان. ائين ڳالهايون پيا ته رکيل مورائي ۽ شان ڏهر آيا. پري کان ٻانهون ٻڌي سلام ڪري ويهي رهيا. ڪچهري جاري هئي. ان ڪري ملڻ جو رخنو ڪون وڌائون. هونئن به استاد، رکيل کي ته چڱي طرح سڃاڻي پيو. سنڌي ادب تي ڳالهه ٻولهه هلندي رهي. وقت گذرڻ جو احساس ئي ڪون ٿيو. ايتري ۾ نديم تاج اچي تاجل بيوس کي ڪن ۾ ڪجھ چئي هليو ويو. استاد بخاري ڳالهايو پئي. جڏهن ٺاپر ٿي ته تاجل بيوس چيو ته؛ “ٻه ٽي گرهه ماني ٿي وڃي باقي ڪچهري بعد ۾ ڪيون.” سڀني گڏجي ماني کاڌي. پوءِ ڀرپور مشاعري جي تياري شروع ٿي ته تاجل سائين ٻڌايو ته سندس شاعري جو ڪتاب “ڪنڌي ڪونئر ترن” ڇپجي اچي ويو آهي. هتي آيل سڀني دوستن کي هڪ هڪ ڪاپي ڏيندس. کيس سڀني مبارڪون ڏنيون. پاڻ ڏاڍو خوش هئو. ايتري ۾ نديم تاج ڪتاب جون ڪاپيون کڻي آيو. رکيل مورائي سندس مدد ڪري رهيو هئو. هڪ هڪ ڪتاب تاجل سائين کي ڏيندو ويو. پاڻ ڪتاب تي ڪجھ لکي واري واري سان ڏيندو ويو. ڪاپي جا مونکي ڏنائين تنهن تي لکيل هئو. (پيار ۽ پاٻوهه سان نوجوان دوست شاعرــــــ رزاق سهتي لاءِ.... تاجل بيوس تاريخ ۱۳.۱۲.۹۱) جڏهن سڀني ۾ ڪتاب ورهائجي پورا ٿيا ته شاعري پڙهڻ جو مرحلو شروع ٿيو. جيئن ويٺا هئاسين ته واري سان شاعري ٻڌائڻ شروع ڪئي. منهنجو وارو آيو ته مون بحر وزن کان آجو هي غزل پڙهيو. ڪاش هوا جو جھوٽو هجان ها تنهنجي ڇاتيءَ تان پوتي چُڻان ها ڪنڌ رکين ها گوڏن تي ۽ مان تنهنجي وارن ۾ گل وجھان ها. هر هڪ چپ تي ٻول هجن ها ڪاش ڪو اهڙو گيت لکان ها. جيون جا ارمان اڌورا رهجي ويا ڇو ڪاش ڪنهن ڪارڻ جڳ ۾ مان ته جيان ها. آخر ۾ تاجل سائين ۽ استاد بخاري وڃي بچيا. تاجل ته ميزبان هيو سو استاد کي وارو ڏنائين. شام ٿي چڪي هئي. سج لهڻ ۾ ڪو باقي وقت بچيو هئو. استاد جو به تازو ئي شاعريءَ جو ڪتاب “ڌرتي سرتي” آيو هئو ان مان هڪ طويل نظم پڙهڻ شروع ڪيائين. اهو پورو ڪيائين ته وري ڊائريءَ مان ٻيو، وري ٽيون پڙهندو رهيو. نديم... تاجل سائين ڏي پنڌ شروع ڪيا. پر استاد سائين بس ئي ڪون ڪري، سڀ چپ. استاد بخاري ڪوئي اڍائي ڪلاڪ کن شاعري پڙهي. پوءِ به اهو چيائين “ٿڪا ته ناهيو.” ساهي پٽيائين ته تاجل چيس؛ “گھروارن کي مائٽن جي تقريب ۾ وڃڻو آهي.” ته استاد چيو “تون به ويندين ڇا.” تاجل ها ڪئي. چيائين؛ ”بس! آخري نظم پڙهان پوءِ اٿون ٿا.” جڏهن پڙهي پورو ڪيائين ته تاجل چيو؛ “هاڻ آنءُ شاعري ڪون ٿو پڙهان بس ڇيهه ٿي ويو.” استاد چيو؛ “جيڪي هي نوجوان ويٺا آهيو سڀني جا پني تي نالا لکي ڏيو. رکيل اهو ڪم ڪيو. ڪچهري مشاعري تي پڄاڻيءَ تي پهتي. لُڏي پئي لام، پر نه پکيئڙا ڏار تي اسان پڻ اتامرا، اجھا ٿي اڏام هاڻوڪا هشام، ڪير نه پسندو ڪڏهن. (تاجل بيوس)   (منھنجي آتم ڪٿا جو باب؛ تاجل بيوس جي وڇوڙي جي ڏينھن تي کيس آتم ڪٿا مان باب کڻي ياد ڪيان ٿو.)   (رزاق سھتو جي فيسبڪ تي ۱۳ ڊسمبر ۲۰۲۴ع تي رکيل پوسٽ)