بم بم حيوانات بدون ايقاعأغنية الحيوانات للأطفالقناة وناسة كوكوcoco tv#بم_بم #حيوانات

فالو می - چنل تو بیو :)

فالو یادت نره😙 دوست داشتی سیو و لایک هم بکن😁

#كوردستان #اربيل_عاصمة_كوردستان#هەولێر

اقوى 46 سؤال بم تفسر بالاجابه لمنهج التاريخ للصف الاول الاعدادى الترم الاول 2021 هامه جدا ومنسقة وجاهزة للطباعه وشامله على اهم الاسئلة والنماذج الهامه

Download over 934,600 “ft studio” digital assets from independent creators and shops.

سحر جلب سريع مضمون النتيجة تهييج سريع مجرب طاعة وسلب ارادة سحر الطلاق00201062063637

‎عترتي - Etrati‎, Beirut, Lebanon. 253 likes. ‎مشروع "عترتي" مشروع فني يهدف الى اثراء الساحة الفنية بم�‎

تعلن مديرية الخدمات الجامعية لولاية غرداية عن فتح مسابقة توظيف بعنوان السنة المالية 2021 للالتحاق بم

کلدیپ نیئر نے کہا کہ ’اگر آپ دس بم بنائیں گے تو ہم ایک سو بنائیں گے‘ جس پر عبدالقدیر نے جواب دیا کہ ’اتنی بڑی تعداد میں بم بنانے کی ضرورت نہیں۔ تین یا چار ہی دونوں طرف کافی ہوں گے۔‘

The Arg-é Bam (ارگ بم in Persian, "Bam citadel") was the largest adobe building in the world, located in Bam, a city in the Kerman province of southeastern Iran

مہنگائی سرکار کی جانب سے عوام پر آئے روز مہنگائی بم پھینکا جاتا ہے، اس وقت بنیادی انسانی ضروریات کی اشیاء بھی عام شہری کی پہنچ سے باہر ہیں۔ #9thAprilBlackDay #امپورٹڈ_حکومت_نامنظور #چوروں_کا_ایک_سال

مافیا حکومت میں جہاں انصاف آزادی اظہار رائے اور اخلاقیات تباہ ہوئیں وہاں غریب عوام پر بھی مہنگائی کے بم برسائے گئے اور عام آدمی کا جینا دوبھر ہوگیا اور حکومت اپنے اقتدار کو تول دینے کی سازشوں میں مصروف رہی۔ #چوروں_کا_ایک_سال

گه‌نجێك چو بۆلای سوقرات وتی مامۆستا زانیارم فێربكه‌ ئه‌ویش ده‌ستی گرت و بردیه‌ لای ئاوێك سه‌ری كرد به‌ ئاوه‌كه‌دا تا ته‌واو هه‌ناسه‌ی لێبرا وپاشان به‌ریدا دوای كه‌مێك گه‌نجه‌كه‌ هاته‌وه‌ سه‌ر خۆی به‌ هه‌ناسكه‌ بركێوه‌ ووتی مامۆستا من ته‌نها ووتم زانستم فێركه‌ نه‌ك بم خنكێنه‌ سوقراتیش ووتی ئه‌وكاته‌ی سه‌رت له‌ ئاوه‌كه‌دابوو هه‌موو هیوایه‌كت چی بوو ، گه‌نجه‌كه‌ ووتی تۆزێك هه‌وا بۆ ئه‌وه‌ی نه‌خنكێم ،سوقڕاتیش ووتی ده‌ی تائه‌وئه‌ندازه‌یه‌ش عاشق نه‌بی بۆ زانست و زانیاری هیچ كات فێرنابیت و نابی به‌زانا

بارزانی نەمر فه‌رمووی : نوری سەعید داوای لێ‌ كردم دەستبەرداری خەباتكردن لەپێناو وەدەستهێنانی مافی نەتەوەكەم بم، ئامادەیی نیشاندا پارەیەكی زۆرو پۆستی بالاو كۆشكی گەورە بە خۆم و منداڵەكانم بدات، بەڵام من رەتم كردەوە. كە نوری سەعید لێی دەپرسێت بۆ رەتی دەكەیتەوە؟ بارزانی نەمر بەبێ‌ دوودڵی دەڵێ‌ : "مرۆڤ دوو شتی ئازیزی هەیە، ئەوانیش شەرەف و ژیانن، مرۆڤ یان ژیانی دەكاتە قوربانی شەرەفی، یاخود شەرەفی دەكاتە قوربانی ژیانی، من ژیانم دەكەمە قوربانی لەپێناو شەرەفمدا، چونكە ژیان بەبێ‌ شەرەف بوونێكی نییە، شەرەف دەمێنێت و ژیان بەسەر دەچێت، شەرەفی منیش كەرامەتی گەلەكەمە" هزاران سلاو له‌ گیانی پاكی سه‌ركرده‌و ئامۆژگارو تانجی سه‌رمان جه‌نرال ((ملا مستفا بارزانی ))

اگھاڙيون اکيون جو تنقيدي اڀياس جديد رومانوي احساسن جو انجنيئر هوش محمد ڀٽي ڪتاب جو نالو؛ اگهاڙيون اکيون ليکڪ جو نالو؛ لاکو شبير سمرسيٽ ماهم چيو آهي ته “هڪ ليکڪ کي هڪ مقرر وقت تي لکڻ گهرجي. ڀلي وٽس ڪي خيال هجن به يا نه. هن کي ڪاغذ ۽ قلم کڻي ميز تي ويهڻ گهرجي.” آءُ سمجهندو آهيان ته لاکو شبير ائين ئي ڪندو آهي. توڻي جو هو سنڌ جي سرزمين کان ڪوهين ڏور دبئي جي ريگستان ۾ رهي ٿو. هو لکڻ واري عمل مان ڪڏهن ٿڪو ناهي. نثري نظم لکڻ، فليش فڪشن اهو ته سندس سڃاڻپ بڻجي ويو آهي. هو انگريزي ۾ ناول به لکي رهيو آهي. منهنجي خيال ۾ The Last Sip of Wine جي نالي سان. اگهاڙيون اکيون سندس پهريون ڪهاڻي ڪتاب آهي. سن ۲۰۰ قبل مسيح کان ۴۰۰ واري دور ۾ ڳاهن واريون ڳالهيون پيدا ٿيون. هن دور ۾ ڪهاڻيون راڳن ۾ ڳائي ٻڌايون وينديون هيون. اڄ جي جديديت پڄاڻان زماني ۾ لاکو شبير ڪمپيوٽر ۽ موبائيل جي اسڪرين تي ڪهاڻيون ٻڌائي ٿو. دور بدليو آهي ته ٻڌائين جو انداز ۽ ڪهاڻي به بدلي آهي. پر ڪهاڻي پوءِ به پنهنجي جمال ۾ موجود آهي ۽ رهندي. جديد سنڌي ادب ڪلاسيڪل ادب جي دائرن ۽ اصولن کي ٽوڙي نيئن انداز کي اپنايو آهي ۽ نوان گس گهڙيا آهن. ان سڄي ٽوڙ مروڙ ۾ ڪهاڻي بين الاقوامي سطح تي بدلجي وئي آهي ۽ بدلجي رهي آهي. گهاڙيٽي ۽ موضوع جا وڏا فرق ظاهر ٿي رهيا آهن. ڪهاڻي مختصر ٿي وڃي بچي آهي. پر پوءِ به سنڌي ڪهاڻي گهڻي مقدار ۽ معياري طرز ۾ لکجي رهي آهي. مشهور ڪهاڻيڪار محمد صديق منگيي هن ڪتاب تي پرمغز معلوماتي مهاڳ لکيو آهي. سعيد سومري جو اداريو به وڻندڙ ۽ گهرو آهي. پر آءُ پنهنجي راءِ رکڻ چاهيندس. لاکي شبير جي پروڙ جي قوت ڇا ته ڪمال آهي! پنهنجي پاران ۾ لکي ٿو: “حرامي، بنا شادي جي جنسي ميلاپ سان وجود ۾ ايندڙ ٻار کي چيو ويندو آهي. پر انهن کي نه جيڪي کيس حرام نموني جنم ڏين ٿا. دنيا اڃا تائين انهن لاءِ حرامي لفظ جهڙو لفظ ايجاد ناهي ڪري سگهي.” پيج_۱۹ ادب اهو جيڪو سوچڻ تي مجبور ڪري. لائي شبير جون ڪهاڻيون سوچن جي ساگر ۾ اڇلي ڇڏين ٿيون. صاحبا: هڪ روايتي رومانوي ڪهاڻي آهي. جنهن ۾ ٻه پيار ڪندڙ ڪنهن پنهنجي نازن جا نار وهائي، نئون جهان چاهين ٿا. ڪهاڻي جو هيرو رواجي خط/ڪارڊ وسيلي پيار جو اظهار ڪري ٿو ۽ ڪهاڻي پوري ٿئي ٿي. بهار ۾ پن ڇڻ: هي ڪهاڻي روايتي سنڌي خاندانن جي ڏي وٺ جي فضول تڪرارن جي ڪهاڻي آهي. اڻ بڻت ڪري هڪ پريم ڪهاڻي اڌوري رهجي وڃي ٿي. منصور مري وڃي ٿو ۽ سپي کري وڃي ٿي. سمنڊ ڪناري: هيءَ هڪ مڙس جي ڪهاڻي آهي. جنهن جي زال بم ڌماڪن ۾ مري وڃي ٿي. پر ليکڪ اهو چٽو نه ڪيو آهي ته اهي ڪهڙا بم ڌماڪا ۽ ڪٿي ٿيا هئا. پوءِ اهو مڙس پنهنجي ڌي سهاري جيئي ٿو. ڪاٽا ٿيل لغڙ: هي ڪهاڻي به رومانوي آهي. جنهن ۾ علي ۽ رابعا جو معاشقو آهي. رابعا ڪنهن ٻئي کي چاهي ٿي! هڪ طرفي پريم ۾ علي جي آس ڳوڙهن ۾ وهي وڃي ٿي. اجنبي: هن ڪهاڻي ۾ مکيه ڪردار هڪ شادي شده اديبه جو آهي. جنهن کي مهراڻ نالي ڪوئي چاهيندڙ خط لکي ٿو. اهو راز ڪهاڻي جي انت ۾ کلي ٿو. جيتوڻيڪ هي هڪ رومانٽڪ ڪهاڻي نه آهي. پر اديبه ۽ پاٺڪ جي انسيت وڏي آهي. لهرون لهرون جيون: هي ڪهاڻي مون کي ذوالفقار جونيئر تي لکيل لڳي آهي. هي آهي ته پيار ڪهاڻي پر پڄاڻي ۾ بلال پنهنجي رنگن جي دنيا کي اهميت ڏئي ٿو ۽ عاشي کي ڇڏي ڏئي ٿو. بلال هڪ وڏيري جو پٽ آهي پر آرٽسٽ آهي. سندس محبوبه وڏيرڪا ڪم ڪار ڪرڻ تي زور ڀري ٿي. پر هو پنهنجي تخليقي دنيا ۾ مگن رهي ٿو. يادن جي ڊسڪ مان هڪ فائل:  جميل ۽ رخسار هن ڪهاڻي جا ڪردار آهن. رخسار کي برين ٽيومر ٿي پوي ٿو. جميل ان بنا حيات پورن  ۾ گهاري ٿو. ڪهاڻيڪار انهن لقائن کي چٽيو آهي. سونيون چوڙيون: هن ڪهاڻي جو شروعاتي جملو آهي: “اين جي او جي نوڪري بيروزگاري جي پيرن جا ٿڪ لاهي ڇڏيا هئس.” پيج_۶۲ منهنجي خيال ۾ نوڪري ملڻ کان پوءِ بيروزگاري جي پيرن جا ٿڪ نه پر اهي پير ئي ڀڄي پوندا آهن. هن ڪهاڻي جي ٻولي، پلاٽ، بيانيو، لفظن، تشبيهن جي بيهڪ ڪمال آهي. ازدواجي زندگي ۾ خاص ڪري زال جو ساٿ نڀائڻ جو عمل ۽ درياهه دلي هن ڪهاڻي جو نقطو آهي. هي هڪ ٻن پيار ڪرڻ وارن جو احساساتي، جذباتي ۽ شاعراڻو مزاج رکندڙ ڪهاڻي آهي. ڳولا: هن ڪهاڻي جو ۾ هڪ مڪالمو آهي: “رئيس جي اوطاق کي چپ چپات وٺي وئي، ڄڻ ڪو نانگ سونگهي ويو هجي.” پيج_۷۱ جملي جي پهرين حصي ۾ چپ چپات واري ڳالهه سڌي ناهي، ٻيو جو اردو جو اثر آهي. هي هڪ ليکڪ جي ڪهاڻي آهي. جو ڪهاڻي جي ڳولها ۾ آهي ان ۾ به رئيس ۽ ڪمدار جي ساز بازن جون روايتي ڳالهيون ڪهاڻي جو موضوع بنجي ويون آهن. ڳالهه ٻڌاءِ نه...!   لاکو شبير هڪ تخليقي ڪهاڻيڪار آهي. هن ڪهاڻي ۾ هيٺيون منظر ۽ ڪهاڻيڪار جو منظرڪشي جو هنر مون کي موهي ويو آهي: “شام شروع ٿي چڪي هئي. ڏينهن  کي به مزيدار وڳو پاتل هو. آسمان هيٺيان اڇيون ڪڪريون وڇوٽين سان پکڙيل هيون ۽ هوا انب جي وڻ هيٺيان دل گهرئي مهمان وانگي ترسيل هئي.” پيج_۷۲ هن ڪهاڻي ۾ پريت جا پيچرا وڏي پيار سان پريمي جوڙين ٿا ۽ پڄاڻي به بي حد جمالياتي نوعيت جي آهي. هن ڪتاب جون مڙني ڪهاڻيون رومانوي آهن. رومانس دراصل رومانوي ۽ افسانوي ادب جو اوائلي اهڃاڻ آهي. رومانس لفظ پراڻي فرانسيسي ٻوليءَ ۾ استعمال ٿيندو هو. بعد ۾ اسپيني، اطالوي، پرتگالي، لاطيني ۽ انگريزي ٻولين ۾ ڪتب اچڻ لڳو. قديم ادب ۾ سورمن ۽ سورهين جي ڪارنامن کي بنيادي حيثيت هئي. پوءِ رومانس جو اصطلاح اهڙن قصن جي لاءِ مخصوص ڪيو ويو، جن ۾ سورهين جي بهادري جو ذڪر مبالغه آرائي ۾ ڪيو ويو هجي. اهڙن داستانن کي Chivalric Romance وارا قصا چيو ويندو آهي. گهڻو پوءِ چيو ويو ته رومانس هڪ اهڙو قصو آهي، جنهن منجهه حياتيءَ کان پري تصوراتي ماحول پيش ٿيل هجي، عاشقاڻي جذبن ۽ باهمي ڪشش دوران حيرت ۽ پراسراريت جو احساس هجي. اهو به واضع ڪندو هلان ته رومانس جا خاص جزا جنگ، حسن، ايمان ۽ مذهب آهن.  رومانس جي ڀيٽ ۾ رومان Roman جي معنيٰ محدود آهي. جنهن ۾ فطرت جي من موهيندڙ نظارن، حسن جي دلفريب ادائن، نزاڪت ۽ نفاست کي اهميت حاصل هوندي آهي. اهڙي قسم ۾ خاص تعلقات ۾ سرور ۽ فضا کي بيان ڪيو ويندو آهي. رومانوي ڪهاڻيون ان روايت جو حصو آهن. لاکي شبير جون ڪافي ڪهاڻيون رومان جي پرائي ۾ اچن ٿيون. تولاءِ.... توکان ڌار: هن ڪهاڻي ڪٿي عباس تي ته ناهي لکيل. خير_ هن ڪهاڻي ۾ وجوديت جي سوال اٿاري ٿي. جنهن ۾ جيئڻ جي بي رحم ڦيري کي ڦيرايو ويو آهي. ڪارا هٿ: هي ڪهاڻي دور جديد سان گڏ رشتن جي بدلجندڙ روش جي عڪاسي ڪري ٿي ۽ عورت جي درد جي دانهن جا هن ڪهاڻي ۾ پڙاڏا آهن. سور جي سٽ سان هي ڪهاڻي پوري ٿي مايوس ڪري وڃي ٿي. قمبر جون ڇوڪريون خودڪشي ناهن ڪنديون: نائلا رند جي قتل تي لکيل هي ڪهاڻي ڇرڪائيندڙ آهي. جنهن ۾ ليکڪ ان قتل جي ٻئي رخ کي ظاهر ڪيو آهي. ڪهاڻي جي پڄاڻي سوچن سان گڏ انڪشاف به لڳي ٿي: “يونيورسٽي جي يزيدن خودڪشي جو ڊرامو رچايو. ڊرامي جي منظرڪشي ڪمزور هجڻ ڪري سنڌ جون اکيون ڏسي چڪيون آهن ته “قمبر جون ڇوڪريون خودڪشي ناهن ڪنديون.” پيج_۸۴ ويجهر ۾ ڪهاڻيڪار ابراهيم کرل ٽه لڙهي ڪهاڻي جو تجربو ڪيو هو. ائين مون به ڪامريڊ ڪهاڻي نالي سان ٽرائالاجي لکي هئي. اهڙي تجربي جي نشاندهي محمد صديق منگئي مهاڳ ۾ لاکي شبير جي لاءِ به ڪئي آهي. تو وجود ۾ فنا، تون ڪڏهن هارايو ناهي ۽ ڪميڻائپ ان سلسلي جون پراثر ڪهاڻيون آهن. ۸۵ صفحي کان ۱۱۰ صفحي تائين فارميٽ ڪهاڻيون آهن. جيڪي هڪ ٻن صفحن جون آهن. تو طرف طواف: هي فارميٽ ڪهاڻي آهي. جنهن ۾ حد درجي ڪمٽمينٽ پيار ڪرڻ وارن جي ڏيکاري وئي آهي. ازدواجي رومانس جي شاهي ڪهاڻي آهي. ناول: تنهنجي مرڪ منهنجي خودڪشيءَ کي خودڪشي ڪرائي ڇڏي.” صفحو_۸۸ لاکي شبير جون فارميٽ ڪهاڻين جا نالا، مڪالما ۽ پڄاڻيون پنهنجي جوڙجڪ ۾ ڀرپور تخليقي آهن. هئڻ ناهه هوت ريءُ.....، جذبن جو اضطراب، وسرڻ ۾ ياد، ڌاڳا، رنگ، زندگي، تون ڪڏهن هارايو ناهي، منهنجي اکين سان ٿي ڏسڻ چاهي، ڀونڪ ۽ قرباني ڪمال جو ادبي ذوق ۽ ابلاغ ۽ تاثر ڇڏيندڙ ڪهاڻيون آهن. جن کي پڙهي بي حد خوشي ۽ ادبي هڳاءُ محسوس ٿئي ٿو. “اگهاڙيون اکيون” سر ورق ڪهاڻي آهي. جنهن ۾ پوسٽ ماڊرن صورتحال کي چٽيو ويو آهي. ڪهاڻي جا پڄاڻي وارا مڪالما ڪجهه هئين آهي: “توهان ٻنهي ۾ ٺاهه ٿي ويو ڇا؟” “ٺاهه وري ڪهڙو.... بس پراڻي شرط هئي. اڄ مڃي اٿائين.” شرط! ڪهڙي شرط....!؟” “سڀاڻي هوءَ پنهنجا سمورا ڪپڙا مون سامهون لاهيندي.” صفحو_۱۰۲  اکيون اگهاڙيون ڪيئن ٿينديون آهن؟ اهو استعارو آءُ سمجهي نه سگهيو آهيان. “محبت  جو نصاب” ڪهاڻي ۾ هڪ اڻ پڙهيل جو جواب ۽ ذهن پوسٽ ماڊرن صورتحال کي ظاهر ڪري ٿو. خوابن ۾ تون ڪهاڻي به جديديت پڄاڻان جي پس منظر ۾ آهي. هن ڪهاڻي ڪتاب ۾ ليکڪ اکين لفظ کي مختلف معنائن ۾ استعمال ڪيو آهي شايد اهو لفظ سندس محبوب لفظ آهي. جيئن: اگهاڙيون اکيون، گم ٿي ويل اکيون، منهنجي اکين سان ڏسڻ ٿي چاهي، “ڳالهائينديون صرف اکيون آهن. دل جا لفظ اکين ۾ اچي ترسندا آهن. صفحو ۲۰”  “ته پوءِ تنهنجون اکيون ڇا جي چغلي پيون هڻن؟” صفحو۶۵” لاکي شبير جي ڪهاڻين جو مک موضوع  اخلاقيات، سماجيات ۽ رومانس، رومانس به گهڻي پس منظر ۾، جيئن ازدواجي تعلق، وطن سان حب، محبوب جي اڪير، دوستي آهي. لاکو شبير پنهنجي شخصيت ۽ خيالن ۾ هڪ اعليٰ آدرش رکندڙ ليکڪ آهي ۽ ان جو جهلڪيون هن ڪهاڻي ۾ پسايون ۽ اڳتي به پسائيندو رهندو.

امر جليل سنڌي ڪهاڻيءَ جو امر نانءُ رضوان گل سچ امر آهي جيڪو ڪڏهن به فنا ٿي نه ٿو سگهي. دنيا جي تاريخ ان ڳالهه جي شاهد آهي ته سچ جي ٻيڙي لڏندي ضرور آهي پر ڪڏهن به ٻڏندي ناهي. سچ جو ساٿ ڏيندڙ مهان انسانن جو نالو اڄ به “امر” آهي. اسان جي معاشري ۾ جتي ظلم، ڏاڍ ۽ ناانصافي جو راڄ آهي اتي اهڙا ماڻهو به آهن جيڪي ظلم جي ان ڪاري رات کي چٽو ڏينهن چوندا رهن ٿا! انهن پنهنجي ضميرن جو سودو ڪري پنهنجي چپن تي منافقيءَ جا تالا هڻي ڇڏيا آهن! اهڙي بي حسي واري ماحول ۾ ڪيترا ئي اهڙا بيباڪ ليکڪ آهن جن قلم کي تلوار جي ڌار بڻائي هر دور ۾ بهادري ۽ برجستگيءَ سان مزاحمت ڪئي آهي. پنهنجي لکڻين ذريعي سجاڳيءَ جا سڏ ڪري ماڻهن کي متوجه ڪيو آهي. هي وقت هٿن مان ڪين وڃي، هي وقت آ وک وڌائڻ جو. ها موٽڻ مهڻو ٿا سمجهون، هي وقت آ قسمت ٺاهڻ جو. جن اديبن قلم ذريعي پنهنجو هاڪاري ڪردار نڀائيندي ماڻهن ۾ جوش ولولو جاڳرتا ۽ جذبو پيدا ڪري کين اهو احساس ڏياريو ته ظلم ۽ ڏاڍ جي ڪوٽن کي ڊاهي پٽ ڪرڻ لاءِ اڳتي وڌڻ گهرجي ۽ سنڌ جي حقن جي لتاڙ ڪندڙن کي لتاڙي وڃجي. اهڙن باضمير، جرئتمند ۽ بيباڪ ليکڪن ۾ سرِ دار سچ جو جهنڊو ڦڙڪائيندڙ اديب امر جليل جو نالو انتهائي مٿاهون ۽ معتبر آهي، جنهن هن ڌرتيءَ واسين کي پنهنجي لکڻين ذريعي روشنيءَ جون راهون ڏسيون ۽ هر ڏاڍ خلاف مزاحمت ڪئي. ۸ نومبر ۱۹۳۶ تي روهڙيءَ ۾ جنم وٺندڙ قاضي عبدالجليل اڳتي هلي ادبي دنيا ۾ امر جليل جي نالي سان هڪ بلند پائي جي ڪهاڻيڪار، ڊرامه نگار، ناول نويس ۽ ڪالم نگار طور ڄاتو ويو، ماڻهو جنهن جي لکڻين جا ديوانه بڻجي ويا. اهي سندس لکيل ڪهاڻيون هجن، ڪالم هجن، ڊرامه هجن يا ناول. امر جليل جي لکڻين ۾ پنهنجو الڳ نَشو آهي جيڪو روح کي راحت ڏئي ٿو. جيتوڻيڪ امرجليل کي بنيادي طور هڪ ڪرڪيٽ جي ڀلوڙ رانديگر طور سڃاتو ويندو هو پر ادب ۾ سندس خاص دلچسپي هئڻ سبب هن شروعات ۾ ڪجهه ادبي پروگرامن ۾ شرڪت ڪئي جن مان کيس لکڻ جو اتساهه مليو ۽ ائين هن لکڻ شروع ڪيو. امر جون ڪهاڻيون جڏهن مختلف رسالن ۾ ڇپجڻ لڳيون ته کيس ڀرپور موٽ ملي، ڇا لاءِ ته هن جي لکڻين جو انداز ڪجهه مختلف ۽ غير روايتي هو يا کڻي ائين چئجي ته هن پنهنجو هڪ الڳ انداز متعارف ڪرايو جنهن انداز سبب ئي هو پڙهندڙن جو محبوب ليکڪ بڻجي ويو. امرجليل جي مشاهدي واري اک تمام گهري آهي جو هو هر چُرندڙ پُرندڙ شيءِ تي نظر رکي ٿو منظرنگاري کان ويندي جملن جي جوڙجڪ تائين سندس ڪهاڻي پڙهندڙ کي مڪمل طورگرفت ۾ آڻيو ڇڏي، هن پنهنجي ڪهاڻين ۾ اڪثر سماج جي پيڙهيل طبقي کي موضوع بڻايو آهي ۽ روزاني زندگيءَ جي ننڍڙن ننڍڙن واقعن کي اهڙي مهارت سان پيش ڪيو آهي جن تي اسان جو توجه گهٽ يا نه هئڻ برابر هوندو آهي. اهي ننڍڙا واقعا اسان جي زندگيءَ تي ڪيترا اثرانداز ٿين ٿا سو اندازو اهڙين ڪهاڻين کي پڙهي ئي ڪري سگهجي ٿو. هونئن به ڪنهن ليکڪ جو مشاهدو عام ماڻهن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ هجي ٿو، جو هو هر شيءِ کي پرکڻ بعد ئي ان تي راءِ ڏئي ٿو، يا ان جو ڪو نئون پهلو نروار ڪري ٿو. امرجليل پنهنجي لفظن ۽ جملن کان تير ۽ خنجر جو ڪم ورتو آهي. انهن تيرن جو رُخ همشه اهو ڪلاس ئي رهيو آهي، جنهن مسڪين ۽ اٻوجهه ماڻهن جو رت چوسيو آهي. امر جي لکڻين جو انداز سڌو دل تي اثر ڪندڙ آهي. جيڪي ماڻهو دل ۽ دماغ کان خالي شيشن جي محلن ۾ ويهي سڀ ٺيڪ آهي وارو راڳ ٻڌڻ جا شوقين آهن انهن تي اهي لفظن جا بم ۽ بارود بار ضرور ڪندا آهن ڇا لاءِ ته اهي جملا دونهون ضرور دکائن ٿا جيڪو انهن واڳ ڌڻين جي اکين تائين به پهچي ٿو. امرجليل جي ڪهاڻين جا ڪردار من گهڙت يا فرضي نه آهن بلڪه اهي اسان جي ئي ارد گرد گهمندڙ ڦرندڙ آهن، جن جو ڳانڍاپو هڪ ئي وقت ماضي حال ۽ مستقبل سان آهي. امر جو انوکو انداز قاريءَ کي عجيب سحر ۾ وٺي ٿو ڇڏي، جو ماڻهو سندس مارڪيٽ ۾ ايندڙ نئون ڪتاب پهرئين ساعت ۾ ڏسندي ئي خريد ڪري ٿا وٺن. نامياري اديب غلام محمد گرامي امر جليل بابت راءِ ڏيندي لکيو آهي ته: “امر جليل جو فن هر دور جي معاصر فنڪارن ۾ انفرادي اسلوب ۽ تاثر جو هڪ عجيب انداز پيدا ڪري چڪو آهي جنهن کي محسوس ڪري سگهجي ٿو، پر بيان نه ٿو ڪري سگهجي. تاهم مختصر نموني ۾ پنهنجي راءِ جو اظهار ڪرايان ٿو، امر جليل جو ڪجهه به لکيو آهي سو فنَ جو اعلى مثال آهي غير پختا ذهنن کي ڪن هنڌن تي امر جليل جي فن مان اجنبيت ضرور محسوس ٿيندي پر ان ۾ نه فن جو ڏوهه آهي، نه فنڪار جو گناهه آهي، پنهنجو ذوق ئي خام هوندو، ورنه فن پنهنجي جزالتجي حيثيت سان اعلى مقام تي آهي.” امرجليل پنهنجي اندر هڪ تحريڪ آهي هو اڄ تائين به ٿَڪيو ناهي. هن ساهه ناهي پٽيو. هو لکندو رهيو آهي مسلسل. تمام وڏيون وڏيون ۽ تلخ ڳالهيون طنز ۽ مزاح واري انداز ۾ ڪرڻ جو فن جيڪو امر وٽ آهي سو ٿورن ليکڪن ۾ ملندو. سندس پهرئين ڪهاڻي “اندرا” رسالي “ادا” نواب شاهه جي آگسٽ ۱۹۵۵ واري شماري ۾ شايع ٿي، هن ڪيترائي ڊرامه لکيا جن ۾ “انسان”، “درياهه توتي دانهن”، “سڄڻ سفر هليا”، “زخم زندگيءَ جا”، “اونڌهه ۽ روشني”، “مٽيءَ جا ماڻهو”، “هوندا سي حيات”، “عيد ٿي وئي”، “دوزخ”، “ماءُ”، “فرمانبردار” ۽ ٻيا شامل آهن. هندستان مان نڪرندڙ رسالي “ڪونج” پاران ڪرايل “هند سنڌ ڪهاڻي چٽاڀيٽيءَ” ۾ امر جي ڪهاڻي پهريون انعام ماڻيو، “روح رهاڻ” رسالي طرفان ۱۹۶۵ ۾ کيس ادبي انعام ڏنو ويو، ڪتاب “دل جي دنيا” تي پاڪستان رائيٽرس گلڊ ۽ سنڌالاجي سنڌ يونيورسٽيءَ طرفان ۷۰-۱۹۶۹ جو ادبي ايوارڊ مليو، ڪتاب “جڏهن مان نه هوندس” کي سال ۱۹۷۱ جو پاڪستان رائيٽرس گلڊ طرفان ادبي ايوارڊ مليو، مهراڻ آرٽ اڪيڊمي پاران ۱۹۷۲ جو بهترين مڪالمه نويس ايوارڊ فلم “گهونگهٽ لاهه ڪنوار” تي مليو، اهڙي ريت امر جليل کي مليل ايوارڊس جي هڪ تمام وڏي فهرست آهي جنهن تي هڪ الڳ مضمون لکي سگهجي ٿو. امرجليل جي ڇپيل ڪتابن ۾: “دل جي دنيا”، “جڏهن مان نه هوندس”، “تاريخ جو ڪفن”، “منهنجو ڏس آسمان کان پڇو”، “ٽيون وُجود”، “سنڌو منهنجي ساهه ۾”، “رڃ”، “آدم جي ماءُ”، “رني ڪوٽ جو خزانو”، “نيٺ گونگي ڳالهايو”، “جيجل ماءُ”، “لهندڙ سج جي لام” وغيره شامل آهن. ان کان علاوه پاڻ سنڌي، اردو ۽ انگريزي اخبارن ۾ سالن کان ڪالم لکندو رهيو آهي، جن کي سيهڙجي ته هوند ڪيترائي ڪتاب ٺهي پوندا. اسان جهڙن سماجن ۾ اها روايت آهي ته جيڪو سچ چوندو ۽ لکندو آهي ته ان تي وقت جا آقا ڏمرجندا آهن اهڙي ڏمر جو شڪار امرجليل به رهيو، جو هن سچ لکيو. هن رات کي ڏينهن نه لکيو جنهن ڪري سندس ڪهاڻين “هڪ لاش ۽ راتين جو رولاڪ” ۽ “سرد لاش جو سفر” تي نه فقط بندش وڌي وئي پر هن خلاف گرفتاريءَ جا وارنٽ پڻ نڪتا. امر جليل ون يونٽ خلاف شاگرد تحريڪ ۾ به تمام گهڻو سرگرم هو. سندس ڪتاب “جڏهن مان نه هوندس” تي انڪوائري به هلي پر پوءِ انهيءَ دوران يحى خان جي حڪومت جو خاتمو اچي ويو. امر جي ڪهاڻين جا مڪالما دلچسپ ۽ طنز مزاح سان ڀرپور آهن هو کل مذاق ۾ اهڙين تلخ حقيقتن تان پردو کڻي ٿو جيڪي سماج جي لاءِ ناسور بڻيل آهن. سنڌي ٻوليءَ جو ناليوارو ڪهاڻيڪار طارق اشرف ماهوار “سهڻي” جي “امر جليل نمبر” ۾ “جليل جيئن ڏٺو اٿم” ۾ لکيو آهي ته: “اڄ جليل سنڌي ادب جو سڀ کان مشهور ڪهاڻيڪار آهي، سنڌيءَ ۾ جليل کان وڌيڪ ڪوبه ڪهاڻيڪار ايڏو مشهور نه ٿيو ۽ نه ئي ڪنهن ڪهاڻيڪار جا ايڏا چاهيندڙ پيدا ٿيا آهن جيتوڻيڪ سندس هم عمر ڪهاڻيڪارن ۾ آغا سليم، نسيم احمد کرل، غلام نبي مغل، قمر شهباز ۽ عبدالقادر جوڻيجو پڻ بهترين ڪهاڻيڪار آهن، حقيقت اها آهي ته جليل اهو ئي ڪجهه لکي ٿوجيڪو پڙهندڙ جي ذهن ۾ آهي، هو جيڪو ڪجهه لکي ٿو انهيءَ سان پڙهندڙن جي جذبات جي ترجماني ٿئي ٿي، جليل سندن دل جي ڳالهه ڪري ٿو، جليل ذهن ۾ متل باهه تي تيل وجهي ٿو، پوءِ ڇونه اهي ڪهاڻيون مشهور ٿين.” امر جي ٻولي هروڀرو ڪا گهڻي ڳوڙهي يا ڌارين لفظن سان جھنجھ نه آهي، وٽس هر ڳالهه کي سمجهائڻ جو ڪمال فن آهي. پاڻ سنڌ سان عقيدت ۽ عشق جو اظهار ڪندي لکي ٿو: “ٻولي اظهار جو ذريعو آهي، مان سنڌي ۾ لکان، اردو ۾ لکان، انگريزيءَ ۾ لکان، منهنجو موضوع سنڌ هوندو آهي. منهنجي سڃاڻپ سنڌ آهي، سنڌ کان سواءِ مان ويڳاڻو، بيڪار ۽ گم نام آهيان.” هڪ ٻئي هنڌ ادب ۽ اديبن جي حوالي سان پنهنجي راءِ ڏيندي لکي ٿو: “ادب ۾ مان مڪمل اظهار جي آزاديءَ جو ڪٽر حامي آهيان، اديبن کي ننڍن وڏن خانن ۾ ورهائڻ واري ڳالهه مون کي مضحڪه خيز لڳندي آهي، هر ليکڪ جي پنهنجي فريڪوئنسي ٿيندي آهي، هر ليکڪ جي لفظ کي ڪو پڙهڻ وارو ملي ويندو آهي، هر اُچاريل لفظ کي ڪو ٻڌڻ وارو ملي ويندو آهي، هر منظر کي ڏسڻ واري ڪا نگاهه ملي ويندي آهي.” سندس سياسي تجزين ۽ سماج ۾ ناسور بڻجي ويل براين بابت لکيل ڪالمن ۾ جيڪا گهرائي ۽ گيرائي آهي سا مقصديت سان ڀرپور ۽ تجويزن سبب ڌيان ڇڪائيندڙ آهي. امر جليل هر دور جو ڪهاڻيڪار آهي جو هن جي ڪهاڻين ۾ موجود ڪردار اڄ به انهن ساڳين مسئلن ۾ ورتل ۽ مونجهارن جو شڪار آهن جهڙو ڪالهه هئا، بلڪه هاڻي انهن جو تعداد وڌي ويو آهي، جن جي ڳالهه امرجليل پنهنجي لکڻين ۾ اڄ کان چاليهه سال اڳ ڪئي آهي، زيادتيون، بد ديانتون، ناانصافيون، قتل، ڌاڙا ۽ ڦرين کان علاوه ڪارو ڪاري ۽ ٻيا هڙئي سماجي ناسور اڄ به چوٽ چڙهيل آهن ۽ اهي ئي امر جي لکڻين جا مُک موضوع آهن. امر جليل سالگرهه جي مناسبت سان ليجنڊ کي ڀيٽا محمد سليمان وساڻ سنڌ جي چوٽيءَ جي ڪهاڻيڪار، نثر نويس، ناول نگار، ڪالم نگار ۽ ڊرامه نگار امر جليل جو جنم ۸ نومبر ۱۹۳۶ تي سنڌ جي مشهور شهر روهڙيءَ ۾ ٿيو. سندس اصل نالو قاضي عبدالجليل ولد عبدالغني آهي. ابتدائي تعليم رتن تلاء پرائمري اسڪول ڪراچي ۾ حاصل ڪئي. وڌيڪ بي اي تائين نوابشاه ۽ وري ان کانپوء واپس ڪراچي اچي ايم اي اقتصاديات ۾ڪراچي يونيورسٽيء مان ڪيائون. ان کانسواء پاڻ سنڌ يونيورسٽيءَ مان ايم اي تاريخ ۾ به ڪيائون. پاڻ آمريڪا جي فلوريڊا اسٽيٽ يونيورسٽيءَ مان ايجوڪيشن ۾ گريجوئيشن جو ڪورس به ڪيائين. پاڻ ڪرڪيٽ راند جو گهڻو شوقين ۽ اسڪول ڪاليج ۽ يونيورسٽي ۾ ٽيمن جو ڪپتان پڻ رهيو. اين جي وي اسڪول جي نمائندگي کانسواءِ فرسٽ ڪلاس ڪرڪيٽ ۾ ٿوري عرصي لاء وڪيٽ ڪيپر بئٽسمين طور حصو ورتائون. امر جليل جي ادبي سفر جي شروعات نوابشاه جي گورنمينٽ ڪاليج ۾ شاگردي واري دور کان شروع ٿي جڏهن سندس ويجهي ساٿي ۽ سنڌ جي ناليواري اديب قمر شهباز کيس ادبي سنگت جي گڏجاڻين ۾ وٺي وڃڻ شروع ڪيو. شروع ۾ “جليل پريمي” ۽ پوءِ قمر جي هم قافيه “امر” جي نالي سان لکڻ شروع ڪيائين. ۱۹۵۶ ۾ سندس پهرين ڪهاڻي “اندرا” جي عنوان سان نوابشاه مان نڪرندڙ سنڌي رسالي ادا ۾ ڇپي. ۱۹۶۳ ۾ سندس پهريون اسٽيج ڊرامو “انسان” نيشنل ٿيٽر ڪراچي ۾ پيش ڪيو ويو. هن جو ريڊيو لاء لکيل پهريون ڊرامو “درياء تو تي دانهن” ۱۹۶۷ ۾ ريڊيو حيدرآباد تان نشر ٿيو. ۱۹۶۸ ۾ سندس لکيل پهرين فلم ڪهاڻي “نوري ڄام تماچي” هئي. انکانسواءِ امر جليل گهونگهٽ لاه ڪنوار، بادل، مٺڙا شال ملن ۽ البيلا جهڙن سنڌي فلمن جون ڪهاڻيون پڻ لکيون. تنهنجون منهنجو ڳالهيون جي عنوان سان سندس پهريون اخباري ڪالم ۴ مئي ۱۹۷۲ تي روزاني هلال پاڪستان ۾ ڇپيو. ساڳئي نالي سان سندس ڪالمن جو مجموعو پڻ ڇپيو. ان کانسوء سندس ڪالمن جو ٻيو مجموعو “سنڌو منهنجي ساھ ۾” پڻ ڇپيل آهي. سندس اردوءَ ۾ پهريون ڪالم “ڪڇ سچ ڪڇ جهوٽ” اپريل ۱۹۷۴ ۾ هفتيوار الفتح ۾ ڇپيو. سندس ڪهاڻين جو پهريون مجموعو “دل جي دنيا” آهي جيڪو جيڪو پهريون دفعو ۱۹۶۸ ۾ ڇپيو هن ڪتاب جا ڪيترائي ايڊيشن اچي چڪا آهن ۽ هي ڪتاب ٻين ٻولين م به ترجمو ٿيو آهي. امر جليل کي هن ڪتاب تي ادبي انعام به مليل آهن. سندس ڪهاڻين جا ڪيترائي مجموعا ڇپيل آهن. ان کانسواءِ سندس لکيل ناول “نيٺ گونگي ڳالهايو” جيڪو عبرت گروپ جي سنڌو رسالي ۾ هفتيوار ڇپبو هو مقبوليت جا رڪارڊ ٽوڙي ڇڏيا. ماڻهو پورو هفتو ٻي قسط جو شدت سان انتظار ڪندا هئا. اهو ناول پوءِ ڪتابي صورت ۾ به ڇپيو ۽ ان جا ڪيترائي ايڊيشن ڇپيا. هن ڪتاب جون ۱۰ هزار کان مٿي ڪاپيون فروخت ٿيون. هي ناول اسلام آباد ۾ رهندڙ سنڌين ۽ انهن سان ٿيندڙ ويساه گهاتين سان گڏ ان وقت جي سياسي حالتن تي لکيل هو. اسلام آباد ۾ رهندڙ هر سنڌي هن کي پنهنجي ڪهاڻي سمجهندو هو. امر جليل سنڌي ادب جي افسانه نگاريءَ جو اهم ٿنڀو آهي. سندس افسانه پنهنجي وقت ۽ ماحول جي مڪمل عڪاسي ڪن ٿا. کيس جيل پڻ اماڻيو ويو ۽ ڪتاب پڻ ضبط ٿيا. سندس لکڻين ۾ مزاح ۽ چٿر جي خاصيت اهم آهي. سندس تحرير جو اسلوب بيان دلڪش ۽ بي مثال آهي. امر جا اخبارن ۾ ڇپيل ڪالم پڻ انهيءَ جي نشاندهي ڪن ٿا ته سندس لکڻيون ڇرڪائيندڙ، جذباتي ۽ مزاحيه هوندي به سنجيده ۽ پراثر آهن. جليل صاحب سنڌي افسانه نويسيءَ ۾ ڊائيلاگ ڪهاڻي متعارف ڪرائي. سندس انوکا ۽ ڇرڪائيندڙ ڊائيلاگ جن سان ڪهاڻيءَ ۾ واڌ ويجهه ٿيندي آهي منفرد آهن. سندس ڪهاڻيون حقيقت پسندي ۽ مختلف موضوعن جي ڪري مقبول آهن، جليل جا ڪردار عوامي آهن. سندن ٻولي به عوامي آهي. هو پنهنجي ڪردارن سان جيئي ۽ مري ٿو. سنڌ جي ڪنڊ ڪنڊ لاءِ محبت جو جذبو ۽ سنڌي عوام سان سندس سچي محبت کي ظاهر ڪري ٿو. پاڻ پنهنجي ڪردارن جي ذريعي سجاڳيءَ جو پيغام سنڌي عوام کي ڏنو اٿن. سادن ۽ بيوقوف ڪردارن کان عقل وارا نڪتا ۽ گفتا سمجهايا اٿن. “پل صراط” سندس عوامي ڪردار نگاريءَ جي بهترين ڪهاڻي آهي. ۲۷ سال اسلام آباد ۾ رهيو جتي علامه اقبال يونيورسٽي جو باني ڊائريڪٽر ۽ وائيس چانسلر به رهي چڪو آهي. پاڻ اليڪٽرانڪ ميڊيا ۽ ايجوڪيشنل ٽيڪنالاجي جو وڏو ماهر آهي. ڪهاڻي “اروڙ جو مست” ڪري دوستن جي حلقي ۾ ان نالي سان مشهور آهي. پاڻ سنڌي ۽ اردو ۾ سڀ ڪوڙ جي نالي سان ڪالم لکندو رهيو آهي. ان کانسواء انگريزي اخبار ڊان لاء به ڪالم لکيا اٿس. کيس سنڌي ادبي سنگت پاران لائيف ٽائيم اچيومنٽ ايوارڊ ڏنو ويو اهي. سنڌ ٽي وي تان ڪلاس روم جي نالي سان مقبول ٽاڪ شو پيش ڪري رهيو آهي ۽ ڪيٽي اين تي پڻ مبصر طور شرڪت ڪندو رهي ٿو. سال ۲۰۰۸ ۾ امر جليل جي لکڻين جا پنجاه سال پورا ٿيڻ تي شاه عبداللطيف چيئر ڪراچي يونيورسٽي، ثقافت ۽ سياحت کاتو سنڌ حڪومت ۽ اڪيڊمي آف ادبيات پاران ۲۹ جون ۲۰۰۸ تي ڪراچيءَ ۾ امر جليل جي لکڻين جي گولڊن جوبلي ملهائي وئي. جنهن ۾ سنڌ ۽ هند سان تعلق رکندڙ اديبن سندس فن ۽ شخصيت کي ڀيٽا ڏني. مسلسل ۵۴ سالن کان لکندڙ سنڌ جي هن ليجنڊ اديب جي لاءِ اسان دعاگو آهيون ته رب پاڪ کيس سٺي صحت ڏئي جيئن هو پنهنجي قلم ۽ آواز جي ذريعي سنڌي قوم کي جاڳائڻ ۾ اڳ کان اڳرو هجي. روزانه عوامي آواز ۸ نومبر ۲۰۱۴ع امر جليل مهان ڪهاڻيڪار جي نانءِ ابراهيم لاشاري اڄ کان ۸۲ سال اڳ سنڌ ڌرتي هڪ بهترين ڏاهي امر جليل نالي شخصيت کي جنم ڏنو، جنهن  هميشه پنهنجي  قلم جي نب سان سچ جو ساٿ ڏنو. امر جليل ۸ نومبر آچر ڏينهن ۱۹۳۶ع ڌاري قاضي عبدالجليل جي گهر ۾ اکيون کوليون. امر جليل صاحب جڏهن پڙهڻ جي عمر جي لائق بڻيو ته سندس والدين ڪراچي شهر جي ٽيمپل روڊ تي قائم پرائمري اسڪول (رتن تلاءُ ) ۾ کيس داخلا وٺي ڏني. جتي امر جليل نهايت شوق، چاهه ۽ محنت سان سال ۱۹۴۲ع کان سال ۱۹۴۶ع تائين نصابي تعليم حاصل ڪندو رهيو، وڌيڪ نصابي تعليم هن عظيم انسان سال۱۹۵۳ع ڌاري (اين جي وي هاءِ اسڪول) ڪراچي منجهان مئٽرڪ جو امتحان پاس ڪيائين، ڪراچي ڊي جي سائنس ڪاليج کي اهو شرف پڻ حاصل آهي ته هن ڪاليج سنڌ جي مختلف عظيم انسان جي نصابي تعليم حاصل ڪرڻ جو هڪ بهترين ادارو ثابت پڻ ٿيو آهي هڪ ڪاليج کي اهو اعزاز پڻ حاصل آهي ته سنڌي ادب ۾ نوجوانن کي علم ادب جو روشن راهون ڏيکاريندڙ مانواري امر جليل جي فرسٽ ييئر ڪلاس تعليم پرائڻ جو موقعو ميسر پڻ ٿيو، ارڏي طبعيت جي هن مهان اديب وڌيڪ تعليم نوابشاهه (بينظير آباد) جي گورنميٽ ڪاليج منجهان انٽر جي سند حاصل ڪئي امر جليل صاحب گريجوئيشن جي ڊگري سال ۱۹۵۸ع ڌاري وٺڻ بعد ڪراچي واري گهر ڏانهن رخ ڪيو بعد ۾ ڪراچي يونيورسٽي منجهه داخلا وٺي پوسٽ گريجوئيٽ (ايم اي اقتصاديات) سال ۱۹۶۱ع ڌاري سند حاصل ڪيائين .پاڻ اعلي تعليم جي سلسلي ۾ آمريڪا ملڪ جي فلوريڊا اسٽيٽ يونيورسٽي منجهان گريجوئيٽ پروگرام ان ايجوڪيشنل ٽيڪنالوجي جو ڪورس پڻ مڪمل ڪيائين، سنڌ جي هن برجستي اديب ادبي دنيا منجهه ننڍي هوندي پير پاتو پڙهائي واري زماني ۾ سندس جي قريبي دوست ناليواري اديب (قمرشهباز) سان ويجهڙائپ هوندي ادبي سنگت جي گڏجاڻين ۾ شرڪت ڪندو رهندو هو، امر جليل صاحب باقائدا طور پهريان (ڪهاڻي (اندرا) جليل پريمي نالي سان نوابشاهه منجهان نڪرندڙ رسالي (ادا) ۾ سال ۱۹۵۶ع لکي مڱر ٿورڙي عرصي بعد (قمرشهباز) جي نالي (قمر) جي هم قافيه نالي (امر) جو انتخاب ڪيائين پوءِ پنهنجي ڏات ۽ ڏاهپ واري قلم جي نب سان (امرجليل) جي نالي سان سنڌي ادب کي آسودو ڪندي ڪندي اڄ ڏينهن تائين روشن راهون ڏيکاريندي ڪڏهن به ٿڪو ناهي امر جليل صاحب پنهنجو نالو ادبي دنيا منجهه ڏيهان ڏيهه نشابر ڪرڻ ۾ ڪا ڪمي ناهي ڇڏي، سونهاري سنڌ جو هي پهريون مهان اديب کي اهو اعزاز حاصل آهي ته سندس لکڻين کي گهڻو کان گهڻو پڙهيو وڃي ٿو امر جليل صاحب جو پهريون اردو زبان ۾ لکيل اسٽيج ڊارمي جو نالو (انسان) هو جيڪو سال ۱۹۶۳ع ڌاري ڪراچي جي نيشنل ٿيٽر ۾ اسٽيج پڻ ٿيو، تنهن بعد امر جليل صاحب ڪهاڻي کيتر ۾ ڳالهائيندڙ ٻولهائيندڙ ڪردارن جون ڪهاڻيون لکڻ شروع ڪيائين سال ۱۹۶۷ع ڌاري ريڊيو پاڪستان حيدرآباد جي ان زماني جي پروڊيوسر محترم عبدالڪريم بلوچ سندس کان پهريون ريڊيو ڊرامو (درياهه تو تي دانهن) لکرايو تنهن کانپوءِ سنڌ جي هن ذهين ناليواري ادين سال ۱۹۶۸ع ڌاري ٽيليويزن پاڪستان تي پهريون اردو ڊرامو (سفر زندگي کا) عبدالڪريم بلوچ جي گذارش تي پڻ لکيو ٿورڙي عرصي بعد امر جليل صاحب سنڌي زبان منجهه ڊرامو (ماءُ) لکرايو جنهن نهايت وڏي مقبوليت ماڻي ان زماني منجهه اهو ڊرامو اسان جي ملڪ پياري پاڪستان جي سمورن سينٽرن تان بار بار نشر ٿيندو رهيو امر جليل صاحب سال ۱۹۶۸عهن پهريون ڀيرو لکيل فلم ڪهاڻي (نوري ڄام تماچي) پڻ هئي ان کا نسواءِ امر جليل صاحب سنڌي ٻين فلمن جا پڻ مڪالما لکيا جن ۾ گهونگهٽ لاهه ڪنوار، بادل، مٺڙا شال ملن، ۽ البيلي شامل آهن سنڌ جي هن ڏات ڌڻي پهريون ڀيرو سنڌي اخبار هلال پاڪستان لاءِ سال ۱۹۷۲ع ڌاري ڪالمن جي سلسلي (تنهنجون منهنجون ڳالهيون) عنوان سان لکي پنهنجو نالو نروار ڪرايو، سندس اردو ۾ پهريون اخباري ڪالمن جو سلسلو (ڪڇ سچ، ڪڇ جهوٽ) جي نالي سان هفتيوار الفتح ڪراچي منجهه سال ۱۹۷۴ع ڌاري ڇپيجي پڌرا ٿيا، اهڙي طرح سنڌي زبان منجهه (سڀ ڪوڙ) ۽ اردو زبان منجهه (سب جهوٽ) جي عنوان سان سنڌي توڙي اردو جي مختلف اخبارن جهڙوڪ خبرين (اردو) سنڌي اخبارن منجهه روزاني عوامي آواز، روزاني هلال پاڪستان، روزاني خبرون، روزاني ڪاوش جي زينت بڻجندا رهيا جن منجهان عام خلق زبردست لاڀ حاصل ڪيو ۽ نهايت دلچسپي سان انهن لکڻين کي پڙهيو ويو ۽ عوامي داد پڻ حاصل ڪيو جيڪو اڄ ڏينهن تائين اهو سلسلو قائم پڻ آهي سنڌي، اردو اخبارن کان علاوهه امر جليل صاحب انگريزي اخبارن ڊان، دي نيشن، دي پوسٽ ۾ پڻ تجزياتي ڪالم ڇپجندا رهن ٿا. اهڙي ريت هن مهان ڪهاڻيڪار ڪڏهن به لکڻ کان ٿڪيو ناهي سندس جو پهريون ڪهاڻين جو مجموعو (دل جي دنيا) سال ۱۹۸۶ع ڌاري ڇپجي پڌرو ٿيو سندس جو اهو ڪتاب مختلف زبانن منجهه ترجمو پڻ ٿي چڪو آهي ۽ هن ڪتاب جا ڪيترا ئي ايڊيشن پڻ بار بار ڇپجي چڪا آهن. امر جليل صاحب جي ڪهاڻين جي ڪتابن ڏانهن نظر ڊوڙائبي تي جهجي انداز منجهه هن پنهنجي ڏات فلسفي سان سنڌي ادب کي پئي آسودو ڪيو آهي سندس ڪهاڻين جي مجموعن منجهان دل جي دنيا، تاريخ جو ڪفن، جڏهن مان نه هوندس، ٽيون وجود، منهنجو ڏس آسمان کان پڇو، رني ڪوٽ جو خزانو، جيجل منهنجي ماءُ، امر جليل جون اوائلي ڪهاڻيون، چنڊ وسامي ويو، اهڙي ريت هن جا ٻيا ڪيترا ئي ڪتاب جهڙوڪ سنڌو منهنجي ساهه ۾، رني ڪوٽ جو خزانو، (نيٺ گونگي ڳالهايو سندس ناول وڪري جا رڪاڊ ٽوڙي ڇڏيا جنهن سبب ڏهه هزار کان وڌيڪ ڪتابي ڪاپيون وڪرو پڻ ٿيو) ادب ۽ سياست، سرد لاش جو سفر، لهندڙ سج جي لام، سنڌ نامو،  چيني ۽ چرٻٽ جون ڪهاڻيون، آتم ڪٿا، فدا حسين ڦودني، ڌڻي بخش ڌني ۽ ڦندن جا ڪالم، امر جليل جي سنڌو، آتم ڪٿا آڏي پڇا، جمود، منهنجي نصيب ۾ تون نه آهين، زوال جو عڪس، ان کان سواءِ پڻ ٻيا ڪتاب سنڌي ادب جي سونهن ۾ وڌارو ڪندا رهيا آهن اهڙي ريت سنڌ جو هي عظيم اديب بنهه ساهي جي هميشه پنهنجي ڏات جي ڏيئي سان علم، ادب جي لاٽ ۽ مسلسل جدوجهد سان طنر، مزاح واري مزاج سان وڏيون وڏيو ڳالهيون ڪرڻ جي ادبي فن سان سرشار آهي اهڙي نموني سان سندس انداز بيان ٻئي ڪنهن به ڏاهي اديب وٽ مورڳ ناهي، سندس سوچ، فڪر ۾ ڏاهپ جو فن اعلي نموني جو پڻ آهي سندس جي مشاهدي واري نظر تمام وسيع آهي هو هرچرندڙ پرندڙ شي تي گهري نظر رکي ٿو امر جليل صاحب پنهنجن ڪهاڻي وسيلي ذات، بات، دين، ڌرم جي آڌار تي ٺاهيل طبقاتي فرق کي رد ڪري ڇڏيو آهي هو بنيادي طور تي انسان پرست آهي  هو پنهنجين لکين منجهه سڄي دنيا جي ماڻهن کي هڪ محور تي گڏ ٿيڻ جي اميد ڏيکاري آهي،  امر جليل صاحب هر زماني جو ڪهاڻيڪار آهي سندس سنڌي ادب ۾ چاهيندڙن جو تعدا ۾ اڻ ڳڻيو نظر اچي ٿو امر جليل صاحب هميشه پنهنجي فڪري سوچ، ڏاهپ سان معاشري جي ترجماني ڪئي آهي هن عظيم ڏاهي اديب کي فني، فڪري صلاحيتن عيوض مڃتا طور ڪيترائن ئي انعامن ۽ ايوارڊن سان پڻ نوازيو ويو آهي. جن منجهه پرائيڊ آف پرفارمنس ايوارڊ، شاهه لطيف ايوارڊ، شاهه لطيف ايڪسيلينس ايوارڊ، پاڪستان رائٽرس گلڊ ايوارڊ ٽي ڀيرا، سنڌالاجي ايوارڊ، بيسٽ پلي رائٽر آف دي ڊڪيڊ ايوارڊ ٽيليويزن اسلام آباد ايوارڊ، نشان فضيلت ڪراچي يونيورسٽي ڪيترا ئي لائيف ٽائيم اچيومينٽ ايوارڊن سان پڻ نوازيو ويو اهي اهڙي ريت سال ۲۰۰۸ع منجهه لکڻين جي پنجاهه سال پورا ٿيڻ تي شاهه عبداللطيف ڀٽائي چئير ڪراچي يونيورسٽي، ثقافت سياحت کاتي حڪومت سنڌ ۽ اڪادمي ادبيات پاڪستان طرفان ڪراچي شهر منجهه گولڊن جوبلي شاندار نموني سان ملهائي وئي. جتي ملڪ جي تمام وڏن وڏن اديبن شرڪت ڪري امر جليل صاحب جي فن ۽ فڪر تي روشني وجهي ڀيٽا پڻ پيش ڪئي. سنڌ کي امر جليل جو جنم ڏينهن مبارڪ هجي رکيل مورائي جڏهن هُن جنم ورتو هُئو، تڏهن شايد هُو اپکنڊ جو اڪيلو سنڌي ٻارڙو هُئو، جنهن کي اڳتي هلي نه فقط ڪهاڻيڪار ٿيڻو هُئو پر لکڻ ۾ ان ئي اپکنڊ جو خواب به ڏسڻو هُئو، جيڪو سندس اکين جي ڇپرن کان ٻاهر هليو ويو هُئو ۽ وري هو ان خواب کي پنهنجي اکين ۾ آڻڻ لاءِ زندگيءَ جا ڪيترا ئي سال واجهائيندو رهيو پر ان خواب کي سندس اکين ۾ ساڀيا ٿيڻ لاءِ نه اچڻو هُئو، سو نه آهي ۽ هاڻ هُو ٽياسي سالن  جو هڪ اهڙو بزرگ آهي، جنهن جي اکين ۾ ڏسبو آهي ته ان خواب جو  اوسيئڙو سندس اکين جي ماڻڪين مان ليئا پائيندو آهي. ۽ جڏهن هو ڳالهائيندو آهي ته شروعات ان اپکنڊ کان ڪندو آهي جيڪو سندس جنم جو ديس آهي ۽ پوءِ ان ديس کي ڪيترن ئي ديسن ۾ ورهايو ويو، جيڪو هن ڪڏهن به پسند نه ڪيو ۽ اهڙو ورهاڱو جڏهن به هُن جي زبان تي آيو ته هُن جون اکيون آليون ٿي ويون. هُن پنهنجي نوجوانيءَ ۾ ڪهاڻيون لکڻ/رچڻ شروع ڪيون ۽ اڄ تائين پنهنجي ٻڍڙي هٿ سان لڳاتار لکي رهيو آهي، هاڻ فرق جيڪو تازو منهنجي گنهگار اکين ڏٺو جيڪو اڳ ڪڏهن نه ڏٺو هُئو، اهو هيءُ آهي ته سڄي عمر هن جنهن هٿ ۾ قلم کي سوگهو ڪري جهليو آهي ان ئي هٿ ۾ هُن هلڻ وقت ٽيڪ لاءِ هڪ لڪڻ کي به سوگهو جهليو آهي، جيئن اڪثر عمر جي آخري حصي ۾ ٿيندو آهي . پڪ سمجهڻ گھرجي ته هٿ ۾ ٽيڪ لاءِ لڪڻ کڻڻ ٻڍڙي جسم جو سهارو هوندو آهي. اسان جي هن ٻڍڙي جو اصل سهارو اهوئي قلم آهي، جنهن مان ڪيتريون ڪهاڻيون، ڪالم، ناٽڪ، فلمون ۽ الڳ الڳ ٻولين ۾ ليک ڦٽي نڪتا آهن جن جو انگ شايد هاڻ کيس به ياد نه رهيو آهي. هُن فقط لکيو آهي ان لکڻ جو حساب نه ڪيو آهي . هن حساب نه ڪري پنهنجا بي حساب پڙهندڙ، ٻڌندڙ ۽ چاهيندڙ الڳ الڳ ٻولين ۾ پيدا ڪيا آهن . مونکي اعتماد ۽ پڪ آهي ته اپکنڊ ۽ ان کان ٻاهر اُهي ٻوليون ڳالهائيندڙ ۽ پڙهندڙ سڀ ان تي فخر ڪندا هوندا پر سڀ کان وڌيڪ فخر سنڌ، سنڌي ٻولي ۽ سنڌي ادب کي آهي، ڇو ته هو بنيادي طور سنڌي آهي، روهڙي اها ڀاڳ واري ڌرتي آهي، جنهن پنهنجي هنج ۾ هن کي جنم ڏنو، پاليو نپايو. ان ئي مٽيءَ تي هن بانبڙا پاتا، هلڻ سکيو ۽ جڏهن هلڻ سکيو  ته سڌو ڪراچيءَ هليو آيو جتي ڪراچيءَ جي نهايت اهم ۽ اوائلي تعليم گھر اين جي وي اسڪول مان تعليم پرائي جنهن اسڪول کي به هو پنهنجي لکڻ ۾ پنهنجي بزرگن وانگر سدائين ياد رکندو آهي، ڪراچي يونيورسٽي هن جي يادن ۾ اڃا محفوظ آهي . ڪراچي جيڪا سنڌ جي راڄڌاني آهي ۽ سنڌ جيڪا اپکنڊ جي هڪ عظيم تهذيب کي جنم ڏيندڙ آهي، جنهن کيس به جنم ڏنو آهي ۽ هو ان تي فخر مند آهي . اها سنڌ جنهن کيس جنم ڏنو هُئو اُها هن کنڊ جو حصو هئي ۽ کيس پياري به آهي پر اڄوڪي سنڌ اها نه آهي،  اهو هُن محسوس ڪيو آهي، جنهن ڪري ان تي سندس احساساتي غصو ان ڪري به جائز آهي ته ان سنڌ جيڪو هن کنڊ جي ٽٽڻ کانپوءِ اولاد ڄڻيو آهي، ان جي وڏي حصي ۾ اها تهذيب نه آهي، جيڪا هن ديس جي سڃاڻپ آهي . هن خطي جا ماڻهو اسان سنڌين سميت، کيس امر جليل جي نالي سان سڃاڻن ٿا، جيتوڻيڪ سندس لکڻين ۽ انهن جي ڪردارن جي حوالي سان ڪيتريون ئي بستيون ساڻس منسوب ڪيون ويون آهن، ڪي کيس اروڙ جو مست چوندا آهن، ڪي کيس سنڌ جو هيمگوي سمجهندا آهن ته ٻيا وري پنهنجي پيار جو اظهار پنهنجي پنهنجي نموني ڪندا آهن، منهنجي دل ۾ سندس نسبت” سنڌ جو سرمست ڪهاڻيڪار“ واري آهي . سنڌ جيڪا اسان جي خوابن واري سنڌ آهي . اهائي سنڌ جيڪا امرجليل صاحب جي به خوابن جي سنڌ آهي . اڄ هن جو جنم ڏينهن آهي. جنهن جون مبارڪون اول سنڌ کي ۽ پوءِ انهن سڀني ٻولين جي ديسن کي جن ٻولين ۾ هن پنهنجون ڪهاڻيون لکيون آهن، ڪالم لکيا آهن، مضمون لکيا آهن، ناٽڪ لکيا آهن ۽ ٻيو الائي ڇا ڇا لکيو آهي، جيڪو ايندڙ نسلن  کي پاڻ وٽ سانڍي رکڻو آهي. ۱۹۳۶ع، اَٺ نومبر روهڙي ۽ اڄ ساڳيو ڏينهن ٽياسي سالن کانپوءِ سنڌ جي راڄڌاني ڪراچي هن جي اکين جيڪو ڏٺو، ڪنن جيڪو ٻڌو، احساس جيڪو محسوس ڪيو اهو سڀ يا ان جو وڏو حصو هُن اسان کي ڏنو بنا حساب جي، موٽ ۾ اسان کيس جيڪو ڏنو آهي ان جو حساب به رکيو آهي . جيڪڏهن کيس ڪجهه به بي حساب مليو آهي ته اهو پڙهندڙ جو پيار آهي، احترام آهي ۽ مڃتا آهي . ڇاڪاڻ ته سنڌين وٽ ڏيڻ لاءِ اهوئي آهي ۽ بس ! چيو ويندو آهي ته سنڌ گلابن جو وطن آهي .جيڪڏهن ايئن آهي ته سموري سنڌ جا سمورا گلاب اڄ جي ڏينهن تي امر جليل صاحب جي مٿان نڇاور: سندس ڏنل سموري علم ۽ ادب جي خوشبوءَ اسان پاڻ رکون ٿا ۽ سڀني گلابن جي خوشبوءِ کيس ارپيون ٿا، ڇو ته اڄ هُن جو جنم ڏينهن آهي. آئيندي  جي اپکنڊ پاران کيس اڻ ڳڻيون واڌايون.!

منشي ابراهيم سنڌ جو عاشق ۽ قومپرست شاعر محمد سليمان وساڻ جنگ جنگ جنگ آ تو سان منهنجي جنگ آ پليت پير ڪر پري هي ڌرتي منهنجو ننگ آ سنڌ جي انهن قومي شاعرن جو جڏهن به ذڪر نڪرندو جن ڌرتيء سان ڪيل عشق جي شاعري ڪندي پوري زندگي ڏاڍ جو مقابلو ڪيو انهن عظيم ڪردارن مان مرحوم منشي ابراهيم جو نالو به نمايان هوندو. تاريخ شاهد آهي ته سنڌ جا ڪيترا ئي سپوت ۽ جوڌا جن پنهنجي پوري حياتي سنڌ جي ڏکن، سورن ۽ جدوجهد لاءِ ارپي آهي. جيڪي سنڌي قوم جي اجتمائي مفادن ۽ سنڌ جي آجپي جي رکوالي ڪندي، تاريخ جو سنهري باب بڻجي ويا آهن. منشي محمد ابراهيم به انهن امر ڪردارن مان هڪ قومي شاعر آهي. ضلعي ٽنڊو محمدخان جي تعلقي بلڙي شاهه ڪريم جي ڳوٺ جنهاڻ سومرو پورهيت ڪٽنب سان تعلق رکندڙ منشي محمد ابراهيم ۱۵ جنوري ۱۹۳۴ع ۾ ديني عالم شاعر مولوي محمد اسحاق سومرو جي گھر ۾ جنم ورتو هو. سندن والد به ان وقت بهترين شاعرن مان هڪ ليکيو ويندو هو. جيتوڻيڪ غربت ۽ غريب خاندان سان تعلق هجڻ ڪري هو وڌيڪ تعليم حاصل ڪري نه سگهيو پر پوء به پرائمري تعليم حاصل ڪري ورتائين. انکانپوء هن پنهنجي پوري زندگي محنت مزدوري ۽ ٺيڪيدارن وٽ منشي گيري ڪندي گذاري جنهنڪري سندس لقب به منشي ٿي ويو. ان وقت هن شاعري جي شروعات ڪئي ۽ گهڻو ڪري قومي شاعري ڪندو رهيو. سندس شاعريء ۾ ٺيٺ سنڌي ٻولي استعمال ٿيل آهي، سولي ۽ سادي. سندس شاعري فطرت، سونهن ۽ عشق جي شاعري آهي. هڪ مند چري آهي، ٻي جا رات ٺري آهي، اهڙي ۾ اچڻ تنهنجو، ڀاڳن جي ڀري آهي. هو، مارشلا هجي يا جمهوري دور، سنڌ سان پنهنجي ازلي عشق کي نروار ڪندو رهيو. خاص ڪري سنڌي ٻوليءَ کي. هن فوجي آمرن جي ڏهڪاءَ واري دورن ۾ به سنڌ جي قومي حقن واري جدوجهد تان دستبرداري ڪا نه ڪئي. ڪن رولن سمجھي راند هتي آ، ٻارڻ ٻاريو ٻوليءَ سان، هي ٻولي ڪنهن جي گولي ناهي، گولي گڏبي گوليءَ سان منشي ابراهيم ۱۹۷۲ ۾ حيدرآباد ۾ هڪ قومپرست پارٽي جي جلسي ۾ قومي شعر ۽ شاعري پرهي جنهن سبب هن کي گرفتار ڪري جيل موڪليو ويو ۽ ان سان گڏ هن قومي ڪارڪن کي ۶ مهينا ٽيپ ۽ ۵ هزار روپيه ڏنڍ لڳايو ويو هو. پر اهي سڀ تڪليفون هن کي سنڌ ۽ سنڌ سان ٿيل زيادتين خلاف آواز اٿراڻ کان روڪي نه سگهيون ۽ ٻيهر هن ۱۹۷۳ ۾ جلسي ۾ قومي شاعري پيش ڪئي جنهن سبب کيس گرفتار ڪري جيل موڪليو ويو. سائين جي ايم سيد سان هن جو عشق هو ۽ ۱۹۷۴ ۾ هن سائين جي ايم سيد جي سالگره ۾ لائوڊ اسپيڪر تي پابندي باوجود شاعري چئي. جنهن جي ڪري پورا ۱۰ مهينا سخت پورهئي سان کيس جيل جي سزا ڏني ويئي. سندس شاعري ڪجهه هن طرح جي هئي: نٿو جو سنڌ لئه لڙي، نٿو جو سنڌ لئه ڪڙهي سو سنڌ مان لڏي وڃي، سو سنڌ کي ڇڏي وڃي. سندس پهرين آڊيو ڪيسيٽ ۱۹۷۵ع ۾ مارڪيٽ ۾ آئي ۽ کيس ڀرپور عوامي موٽ ملي پر کيس ٻيهر جيل موڪليو ويو. ضياء الحق جي مارشلا خلاف ۱۹۸۳ واري هلچل ۾ حصو وٺي، گرفتاري ڏنائين. سندس شاعري جو محور سنڌ، سنڌي ٻولي، غريب ماڻهو، هاري، پورهيت ۽ شاگرد رهيا.هن کي جاگيرداري ۽ سرمايداري واري نظام کان تمام گهڻي نفرت هئي جنهن جو هن پنهنجي شاعريء ۾ کليو اظهار ڪيو آهي. سندس شاعريء ۾ درد ۽ جذبا سمايل هئا، سندس شاعري ۾ نفرت ۽ چڙ هئي، سندس شاعري سچ ته سونهن ۽ سنڌ سان عشق جو سنگم هئي. هو قومپرست سياست جي اهم شخصيتن سائين جي ايم سيد، رسول بخش پليجي، شهيد فاضل راهو سان به گڏ رهيو. جيتوڻيڪ زندگي جي آخري ڏينهن ۾ هن جو تعلق وقت جي حڪمرانن ممتاز ڀٽو ۽ ڄام صادق جي ويجهو رهيو پر هن ڪڏهن به ڪا رعايت نه ورتي ۽ نه ئي ڪو سرڪاري عهدو. برابري، سراسري، اسان گھُرون ٿا ايتري، پُڇي کڻي ڪو ڪيتري، اسان ٻڌايو هيتري مرحوم منشي ابراهيم جي مشهوري جو هڪ سبب پنهنجي آواز ۾ شاعريء کي ڳائڻ ۽ پيش ڪرڻ به هو. شاعريء کي پڙهڻ ۽ ماڻهن کي پاڻ ڏانهن متوجهه ڪرڻ جو ڏانء کيس ڀلي نموني ايندو هو. هو شاعر هجڻ سان گڏ پاڻ به هڪ لوڪ فنڪار هو. هن پنهنجي شاعري پاڻ ڳائيڪي ۾ ڳائي آهي. هو اڪثر ڪري سنڌ جي قومپرست تنظيمن جي تقريبن ۾ پاڻ اچي پنهنجي شاعري پيش ڪندو هو. سندس شاعري سچ ته قومي تهريڪ کي هڪ سگهه ۽ طاقت ڏني هئي. هو زندگيء جي آخري سالن ۾ اڪثر بيمار رهندو پئي آيو ۽ کيس ٻه دفعا دل جا دورا پيا. وقت جي حڪمرانن ته سندس ڪا سار نه لڌي پر سنڌ جي هڪ اديب ۽ دانشور ڊاڪٽر انور علي عالماڻي سندس علاج ڪرائڻ ۾ سندس مدد ڪئي. ۳۱جولاء ۲۰۰۳ع تي دل جي دوري سبب حيدرآباد جي ديوان مشتاق اسپتال ۾ سندس ساهه جو ڌاڳو ٽٽي ويو ۽ منشي سنڌ جي مٽيءَ سان وڃي مليو. روزانه هلال پاڪستان ۳۱ جولاء ۲۰۱۱   ”منشي“ ابراهيم جي ياد ۾ محمد قاسم مير جت وڪيل ۱۹۷۰ع واريون چونڊون ٿي گذريون. منشي ابراهيم چيو ته ”اهـڙا مانجھي مرڻا ناهن، ويس مٽائي ورڻا آهن“. مانجھي الائي ڪڏهن موٽي اچن باقي وڏيرا ويس مٽائي، ”عوامي“ بڻجي اچي ويهي رهيا ۽ پنهنجي پشت در پشتن کان چالو ڪرت کي لڳي ويا. سنڌين لاءِ DPR ٻروچن تي موچڙي جو ڦهڪو. بنا بيهوش ڪرڻ جي وڍ ڪٽ. پٺاڻن جي سرڪار ۽ ٻروچن جو حال ڏسي ڪي مولوي سرڪار ڇڏي مدرسن ڏانهن ته وري ”يو قدم يو آواز... انقلاب انقلاب“ جا نعرا هڻندا ڀڄي وڃي گهر ڀيڙا ٿيا. اهڙي ڏهڪاءُ ڀري ڏيهه ۾ پيپلزپارٽي جي قومي اسيمبلي جي ميمبر ۽ پارلياماني سيڪريٽري مير علي بخش خان ٽالپر حيدرآباد ۾ سول لائين واري بنگلي تي ترقي پسند، جمهوريت لاءِ جاکوڙيندڙ شاعرن ۽ قومي ڪارڪنن جي گڏجاڻي سڏائي. جنهن ۾ ڪيترائي ماڻهو شريڪ ٿيا. انهن ۾ ابراهيم منشي به آيو هو. جنهن سان اُتي پهرين ملاقات ٿي. جنهن ۾ منشي بنگالين جي قومي آزادي لاءِ ڏنل قربانين ۽ بلوچن جي بهادري تي گيت ٻڌايا: بيٺا جنگ جبل ۾، جوٽي ٻاروچاڻا ٻار او يار ابراهيم منشي جي شهيد فاضل راهو سان حجت جي حد تائين دوستي هئي. ان ڪري ابراهيم منشي جڏهن به حيدرآباد ايندو هو ته شهيد فاضل راهو وٽ سندس پٺاڻ ڪالونيءَ ۾ جيل جي ٿورو اڳيان اوطاق تي ضرور حاضري ڀريندو هو. ابراهيم منشي جي اچڻ جو اطلاع  فاضل راهو اسان کي لطيف آباد ڪندو هو. جتان رسول بخش پليجو، سيد اڪبر، اسماعيل سولنگي عرف ”نانگو“ ۽ ڪڏهن ڪڏهن شير خان لنڊ سڀئي گڏجي پٺاڻ ڪالوني ايندا هئاسين. اتان نڪري سٽيزن ڪالوني وارو رستو جيڪو ان وقت صفا سڃو هوندو هو، ڇاڪاڻ ته آس پاس اڃا ڪا آبادي نه ٿي هئي، ان ڪري ان روڊ تي اچي گاڏي تان لهي پڪي روڊ تي ويهي رهندا هئاسين. ان دور ۾ جتي ترقي پسند ۽ قوم پرست ادب ”پڙاڏو سو ئي سڏ“ پڙهڻ ڄڻ ته انقلابي نصاب جو حصو هوندا هئا، اتي لطيف جا چونڊ شعر پڙهڻ، ياد ڪرڻ به نصاب جو حصو هئا، اڌ ڪلاڪ کان وڌيڪ ڪچهري لطيف جي شعرن تي ٿيندي هئي. ابراهيم منشي، رسول بخش پليجو، سيد اڪبر، شير خان لنڊ، شهيد فاضل راهو جڏهن گفتگو ۾ لطيف جي موقعي مهل سان ٺهڪندڙ بيت ڏيندا هئا ته ڪچهري ۾ چانهن ۽ ماني کان بي پرواهه الائي ڪيتري رات لڙي ويندي هُئي، پر ڪچهري مان دل نه ڀربي هئي. شير خان لنڊ  شاهه لطيف جو حافظ به هو ته اياز جا انقلابي گيت به کيس ياد هوندا هئا. مٿان وري سندس آواز تمام سريلو هوندو هو. چئوطرف سناٽو هوندو هو. ان ۾ شير خان اياز جي ڪا وائي ٻڌائي جھومڻ تي مجبور ڪندو هو ته مٿان وري ابراهيم منشي پنهنجي نڪور شاعري مٺي، سريلي ۽ جذباتي انداز ۾ ڳائي ٻڌائيندو هو. پليجو ابراهيم منشي جي ڪلام مان ڪونه ڪو نقص ضرور ڪڍندو هو، جنهن ڪري محفل ختم ٿيڻ مهل اهو مزو ۽ چس نه هوندي هئي. جمهوري دور ۾ وڏا شاعر وڏا عهدا ۽ ننڍا شاعر ننڍا عهدا وٺي پاسيرا ٿي ويا. ڪجهه ايس پي پڃيل جهڙن قهري ڪامورن جي امڪاني عذاب کان بچڻ لاءِ پيا اشارن ڪناين ۾ مٺا ٻول ٻوليندا هئا. اهڙي موقعي تي ۽ ان موقعي پرستيءَ خلاف ابراهيم منشي جيڪي به اديب شاعر ۽ ڪارڪن پاسيرا ٿي ويا، انهن خلاف پنهنجي عوامي شاعري سان باهه ٻاري ڇڏي: جهڙو ماڻهو تهڙو ناڻو، هرڪو پنهنجي اگهه اگهاڻو، جيڪو ماڻهو ڪونه وڪاڻو، تنهن کي مليو جيل ۽ گهاڻو جن ٻولي جي نالي ۾ هنگاما ڪرايا ۽ جن وري سنڌي رسالن ۾ ٻانهون ٻڌي فوٽو ڪڍائي جان ڇڏائي، انهن سڀني خلاف، بنا ڪنهن رک رکاءُ يا سينڍ ۾ ماروي ڳائڻ بدران هن چئي ڏنو: جنگ، جنگ، جنگ آ، توسان منهنجي جنگ آ، پليت پير ڪر پري، هي ڌرتي منهنجو ننگ آ. پوءِ ابراهيم منشي هر جلسي ۾ گرفتار ٿيندو ويو. حيدرآباد ۾ جامعه عربيه هاءِ اسڪول جي گرائونڊ تي زبردست جلسو ٿيو. اتي استاد بخاري، احمد خان مدهوش ۽ ٻيا شاعر به هئا. پر ابراهيم منشي کي اتان به گرفتار ڪيو ويو. فيصلو ٿيو ته ڪنهن ڳوٺ ۾ ڪا وڃي ڪچهري ڪجي. اسانجي ڳوٺ تي ٽي ڏينهن گڏجاڻي هلندي هئي. جنهن ۾ سمورا مرڪزي دوست ايندا هئا. لازمي هو ته شهيد فاضل راهو ۽ رسول بخش پليجو پارٽي اڳواڻن کي پنهنجي گاڏين ۾ کڻي اچن. هو ايندا هئا ۽ گاڏيون اوترا ڏينهن بيٺيون هونديون هيون. چغل خورن هڪ طرف پوليس کي اطلاع ڪيو. ٻئي طرف ڌمڪايائون ته اها مسخري بند ڪيو نه ته گاڏين کي باهه ڏيئي ساڙي ڇڏينداسين. اسين سرڪاري نوڪرين وارا، مرڪزي ڪميٽي جي ميمبرن جي به گهڻائي سرڪاري ملازمن جي، گهڙي کن لاءِ لڳو ته منشي ابراهيم  جي شعر جي  سٽ جيان: پرين جي پيار پنهنجي تي، لڳا پَهرن مَٿي پَهرا، ته لَڪَ لانگها جھلي مُنشي، پيا اکِ ٽيٽنِ ۾ ملنداسون. پوءِ فيصلو  ٿيو ته ڪنهن به دوست ساٿي جي شادي ٿئي ته ان ۾ مرڪزي ڪميٽي جا ميمبر ۽ اڳواڻ ساٿي شريڪ ٿين. ڄڻ ته ڄاڃي پيا ڪچهريون ڪن. پر ”تاڙني والي قيامت کي نظر رکهتي هين“ وارو قصو هوندو هيو. سائين عالم شاهه جي شادي ۾ سنڌ جي ساٿين سان گڏ ٻين صوبن جي قوم پرست ۽ ترقي پسند محب وطن ماڻهن کي دعوت ڏني وئي هئي. ڪا به بارود ۽ بم ڌماڪن جي ڳالهه ڪانه هئي. يا موجود سرڪار جو تختو اونڌو ڪري اقتدار تي قبضي ڪرڻ جا منصوبا ڪونه جوڙيا ويا هئا، پر انٽيليجنس رپورٽ تيار ڪئي ته سرڪار خلاف وڏي بغاوت لاءِ هٿياربندن جي ”انٽرنيشنل ڪانگريس“ جي گڏجاڻي هئي. ڪيترا ماڻهو ٻڌجي ويا. شُڪر جو گهوٽُ گرفتاريءَ کان بچي ويو. ان وٺ پڪڙ جي ڪري وري ڳچ وقت ماٺ ٿي وئي. پر ماڻهن سان سڌو رابطو ڪرڻ ۽ هڪ ئي وقت گهڻن ماڻهن کي صلاح مصلحت ۾ ڪيئن شامل ڪجي ان لاءِ ڪو ٻيو طريقو ئي نه هو. گولاڙچي جي ڀر ۾ سولنگين جي ڳوٺ ۾ ساٿي اسماعيل نانگو جي شادي هئي. سڀ گڏ ٿياسون. ڪچهري کانپوءِ منشي ابراهيم کي منٿ ڪئي سون ته يار ڪو پنهنجو ڪلام ٻڌاءِ. چيائين: ”آئون ڪو ناچو ته ڪونه آهيان، جو شادين ۾ ڳائيندو وتان. منهنجو گلو به خراب آهي، شاعري واري بندي به ڳوٺ رهجي وئي آهي“. ائين چئي نٽائي ويو. شهيد فاضل راهو کيس ٺهه پهه ڀوڳ چرچي واري انداز ۾ چيو: ”يار! ڇڏيو ابراهيم منشي کي. خوامخواهه کڻي ان کي پڏايو اٿوَ. منشي کان وڏا شاعر پيا آهن، پر ڪير انهن کي ٻڌي ته سهي“ اسان سمجھي وياسون ته فاضل منشي جي شعر ٻڌڻ لاءِ شرارت سٽي آهي. هن چيو ته ساٿي سنڌ جي پورهيت ۽ وڏي شاعر کٻڙ چانگ جي شاعري ٻڌي ته ڏسن. فاضل چيو ته مولانا عبدالحق رباني جيد عالم هوندي، به جڏهن تقرير ڪندو هو ته ظالمن جي خلاف ڳالهائيندو هو. اسان کائنس پڇيو هو ته اوهان عالمِ دين ٿي ڪري تقرير ۾ گهٽ-وڌ ٿا ڳالهايو. ته مرحوم چوندو هو ته ”ادا قرآن ۾ لکيل آهي، ڪنهن کي گهٽ وڌ ڳالهائڻ جو حق ناهي، سواءِ مظلوم جي“. سو کٻڙ چانگ به ظالم وڏيرن ۽ ڪامورن سان گهٽ نه ڪندو آهي. کانئس فرمائش ڪئي وئي ته ڪو غزل ٻڌائي، ڇاڪاڻ ته سڀني کي خبر هئي ته هي تڪبند سگهڙ آهي. هن جو غزل سان ڪهڙو واسطو؟ پر هو شروع ٿي ويو. لاهي ڇڏ، لاهي ڇڏ تون، پ پ واري پڳ اعجاز، اهڙو ٿي تون ويهه ٽنڊي ۾، جهڙو هئين تون اڳ اعجاز. منشي ابراهيم رڙ ڪئي ته جي فاضل هن کي ماٺ ڪرائي ته آئون ٿو ٻڌايان. پوءِ منشي شروع ٿي ويو. اچي پرڀات ٿي. ڇني ۾ ناچ گاني واريون به هيون. اهي هڪ ته ڳائي ڳائي ٿڪجي پيون. ٻيو ته ماڻهن جا پئسا به کٽي ويا. ماڻهن شاعري يا راڳ ٻڌڻ بدران رڳو انهن کي تنگ ٿي ڪيائون. هنن سڄي ڇني تي نظر ڊوڙائي. هنن ڏٺو ته اِهي ڪنڊ ۾ جيڪي ويٺا آهن، انهن نه راڳ ٻڌو نه پئسا ڏنا نه ڇيڙ ڇاڙ ڪئي، ان ڪري رڙهي اچي اسانجي ڀر ۾ ويٺيون، جيئن کين ڄاڃي تنگ نه ڪن. فاضل وري به شرارت ڪئي ته يار اڄ شاعرن جو امتحان آهي. ڏسون ته هن موقعي مهل سان ڪير ٿو ٺهڪندڙ شعر ٻڌائي. ابراهيم منشي گهڙي کن لاءِ پنهنجي منهن ڀڻڪيو پوءِ پڪوازي کي چيائين ”فلاڻي ڌن وڄاءِ“ ۽ ناچڻي کي چيائين ”تون نچ“ ۽ پاڻ ڳائڻ شروع ڪيائين: ڇوري هڻ نه ڇير، ڇمڪي تي ٿا ڇورا ڇرڪن، پٽ کان ڪونئرا پٽ تي پنهنجا هڻ نه پير. ڇمڪي تي ٿا ڇورا ڇرڪن! وري ڪنهن ٻئي ڪاڄ جي ڪنهن ڪنڊ ۾ ويٺا هئاسون. ابراهيم منشي به موجود هو. اسان وٽ حُج به هئي، منٿ به هئي ۽ مدلل مطالبو به هو ته تون عوامي تحريڪ ۾شامل ٿي. چيائين آئون ته ٺيڪيدار جو منشي هوس. منهنجي ڳوٺ ”جنهاڻ سومرو“ هلي ڏسو. اڄ به منهنجي گهر جي مالي حالت هڪ مُنشيءَ جي گهر جهڙي آهي. جتي جتي ٺيڪيدار جو ڪم هلندو هو، ان سائيٽ تي راتين جون راتيون جاڳندو هوس، ڪتاب پڙهڻ جو شوق هو، جنهن منهنجي: جوڳي جاڳايوس، ستو هوس ننڊ ۾، تهان پوءِ ٿيوس، پريان سندي پيچري. ڪتابن پڙهڻ کانپوءِ خبر پئي ته هڪ ته ماءُ آهي. جنهن پنهنجا سک آرام، قربان ڪري مونکي ماڻهو بڻايو. ٻي سنڌ آهي. ائين چئي هو جذبات ۾ ڀرجي ويو ۽ پنهنجو مشهور نظم ڳائڻ شروع ٿيو: او سنڌ امان او سنڌ امان! تنهنجي قدمن تان قربان وڃان سنڌ اسان سمورن جي ماءُ آهي. خاص ڪري اُهي قوم پرست ترقي پسند جمهوريت پسند پارٽيون  ۽ فرد جن جو اهو ايمان آهي. ماءُ سمورن ٻچن کي گڏ ڏسڻ چاهيندي آهي. پر ڪي نافرمان ٻار رڳو پنهنجي ذات جي باري ۾ سوچيندا آهن. ٻين ڀائرن ۽ ڀيڻين جي ملڪيت ڦٻائڻ لاءِ اخلاق ۽ قانون جون سڀ بندشون ٽوڙي ڇڏيندا آهن. پر سچا ۽ قرباني جا پتلا ڪارڪن چوندا ته مونکي جيڪجهه نه مليو ته خير آهي، پر ڪو ڀاءُ ارهو نه ٿئي، ڏکيو نه هجي. آئون سمورن اڳواڻن،ڪارڪنن ۽ تنظيمن سان ملان ٿو، سڀئي سنڌ کي پنهنجي ماءُ سمجھن ٿا ۽ ان جي آجپي لاءِ بکون ڪاٽين، جيل ڀوڳين پيا پر ڪنهن عاشق پنهنجي محبوب کي مخاطب ٿيندي چيو ته ”اي محبوب تون مونکي ڏاڍو مٺو آهين، منهنجي جان، مال سڀ ڪجهه تو تان قربان، مگر جتي منهنجي عزت جو سوال ايندو، اُتي پاڻ تو تان به هٿ کڻي وينداسين“. اوهان به سنڌ لاءِ سڀ ڪجهه قربان ڪرڻ لاءِ تيار آهيو، مگر اوهان جي پارٽي، اوهان جو نظريو، اوهانجي اڳواڻي جي مقابلي ۾ ڄڻ ته سنڌ به ڪجهه نه آهي. جنهن ڏينهن اوهان سڀئي ڌريون ۽ موجود ڪارڪن پاڻ کي پنهنجي تخليق ڪيل نظرئي ۽ اڳواڻي جي قيد مان آزاد ڪرائيندا، ان ڏينهن بنا پُڇي منشي اوهان جي وچ ۾ هوندو. ۱۹۷۷ع جي اليڪشن ۾ پارٽي ٻن صوبائي تڪن تان اليڪشن وڙهڻ جو فيصلو ڪيو. هڪ ميرپور بٺورو مان اسماعيل سوهو. ان جي اليڪشن جو انچارج هو وڪيل ۽ سٺو مقرر ايڊووڪيٽ لکانو بهراڻي جڏهن ته ساڻس گڏ هئا: محقق ۽ سماجي علم جو ڄاڻو ڊاڪٽر فيروزاحمد، سائين رسول بخش درس، سيد اڪبر ۽ سمورا هاري ورڪر شاگرد اڳواڻ ۽ ڪارڪن. شهيد فاضل راهو جي الڪيشن مهم ۾ نه شعله بيان مقرر نه ڪي وڏا ڄاڻو. هڪ اسماعيل اداسي شاعر ٻيو امين خاناڻي ۽ جمعون نوحاڻي. هاڻ ڇا ڪريون. ان وقت ابراهيم منشي جيل ۾ هو. پر هُن ڪنهن طريقي سان پنهنجي شاعري جو سندس سُريلي ۽ پرجوش آواز ۾ ڪيسٽ ڀري گولاڙچي موڪليو. انهن ڪيسٽن جي ڪري اسان وٽ جيڪا مقررن جي کوٽ هُئي، ان کي ڄڻ ته پورو ڪري وياسون پر ٻن ڏينهن کانپوءِ پئٽرول پمپ وارن چيو ته بابا اسانکي حڪم آهي ته فاضل جي اليڪشن ۾ هلندڙ گاڏين کي پئٽرول نه ڏيو. صدين کان اقتدار ۾ رهندڙ وڏيرو ويڙھ جا ڪيترا ئي گر ٿو ڄاڻي اهو معلوم ڪرڻ ڏاڍو مشڪل آهي. شهيد فاضل راهو جو ڪڙيي گنوهر جو سيٺ ڪشو (ڪشنچند آڏواڻي) جيڪو ان زماني ڳاڙهو ڳٽول ماٺيڻو نوجوان هو، لطيف سائين چواڻي؛ ”اڃان تو منجهان ڪک، ڇتي رت نڪري“ ڪشو به ڪئمپ تي آيو ۽ هميشه جيان مرڪندي پڇيائين ڇا ٿيو؟ چيائين خير آهي پوءِ مونکي ۽ محمد اسماعيل راهو کي هڪ ويران جاءِ تي وٺي ويو اتي ڍنگرن هيٺان پئٽرول جا ڀريل ڊرم جيڪي هن لڪائي رکيا هئا. ڄڻ ته کيس خبر هئي ته وڏيرا ايئن به ڪري سگهن ٿا. پئٽرول ڇا مليو ڄڻ ته اليڪشن ورڪ ۾ جان پئجي وئي، پوءِ ته هر هنڌ، هر جاءِ منشي ابراهيم جي للڪار هجي. وڏيرن جو وريو وارو، خدا ڄاڻي ته ڇا ٿيندو، وري ميرن وڌو مارو، خدا ڄاڻي ته ڇا ٿيندو.! چونڊن ۾ وڏيرن وٽ سڀ ڪجهه هو، پر ٻن شين جي کوٽ هئي. جيڪا وري شهيد فاضل جي اليڪشن مهم ۾ جھجھي مقدار ۾ هُئي. هڪ ته غريب پر مخلص، بهادر ۽ قرباني جا پتلا ڪارڪن ۽ انهن جا قافلا، جيڪي اڃ ۽ بک تي، پيرين پيادا ڳوٺ ڳوٺ ماڻهن کي ووٽ لاءِ قائل ڪندا رهيا. ٻيو هيو ڪيسٽ ۾ موجود ابراهيم منشي جهڙو شاعر ۽ سندس  سريلو آواز. ابراهيم منشي سنڌ جي انهن شاعرن منجهان آهي جنهن کي لاڙ جي پاسي مٽيءَ جي هڪ هڪ ذري کان وٺي اُفق ۽ آسمان تائين جنهن شيءِ جا جيترا نالا آهن، اهي کيس نه رڳو معلوم هيا پر انهن سمورن نالن ۽ شين کي پنهنجي شعرن ۾ قيد ڪيائين. هو برجستو هيو. بهترين هيو. ڳوٺاڻو هيو. باشعور هيو. هن جي پاسي ۾ هڪ هيو بُلڙي شاهه ڪريم ته ٻيو هيو شاهه عنايت شهيد. مٿان سندس ذات تي ٺيڪيدارشاهيءَ جا عذاب لازمي آهي ته ڦٽڪن جيئان هرروز مٿس وسندا هوندا. هو انهن سمورن ڏکن کي ڪتاب پڙهي پنهنجي چوڌاري ماحول ۾ موجود ڏک کي ختم ڪري سگهڻ وارو وڏو شاعر هيو. اها سندس شعوري ڪوشش هئي. ان شعور ۽ بهادري جي ڪري لاڙ ۾ هن سان ڪيئي شاعراڻا مقابلا پڻ مشهور ٿيا. پر ٻولي کانئس ڪو سکي! هڪ ڏينهن حيدرآباد ۾ سردار پريس تي هڪ وڏو شاعر هڪ شعر کڻي آيو ۽ ضد ڪرڻ لڳو ته سندس شعر کي پڻ ”تحريڪ“ رسالي ۾ منشي ابراهيم جي شعر جيان نمايان ڇاپيو وڃي. اهو شعر منشي ابراهيم خلاف لکيل هو. معاملو رسول بخش پليجي تائين پهتو. اول ته هن چيو ته ٿيڻ ته ائين کپي جو هڪڙي پاسي منشي جو شعر ”جهڙو ماڻهو، تِهڙو ناڻو“ ڇاپجي ۽ ٻئي پاسي تنهنجو شعر شايع ڪري ماڻهن کي ئي چئجي ته توهان فيصلو ڪريو. ان وڏي شاعر کي سمجھايو ويو ته منشي ابراهيم جو شعر علامتي شعر آهي، جيڪو زمانن تائين زندهه رهندو. تنهنجو شعر فقط منشي ابراهيم جي ذات خلاف ساڙ جي بنياد تي ٻڌل آهي. ان ڪري اهو ڇاپڻ نه ڇاپڻ سان ڪو فرق نه پوندو. سڄي سنڌ شاهد آهي ته ابراهيم منشي غريب هو، غريب رهيو ۽ غربت ۾ اسان کان روانو ٿي و يو. ڪتيون ڪئين قيد ۾ گذريون، چڱو چيٽن ۾ ملنداسون، سرنهن پيلا جهليندي گُل، انهن کيٽن ۾ ملنداسون.     منشي ابراھيم ھڪ ارڏو شاعر قاضي ڪليم الله سومرو اسان جي هن سنڌ سونهاريءَ به ڪيترن ئي مٿير مردن کي جنم ڏنو آهي. ڪڏهن راءِ ڏياچ جهڙو سر جو سوداگر ڏنائين ته ڪڏهن ڏاهر جهڙو ڏهيسر. ڪڏهن دودي جهڙو دلير ته ڪڏهن وري همت رکندڙ هوشو ۽ هيمون جهڙا جرنيل ڏنائين. جتي هن ماڻهن جي روحاني پاڪيزگي لاءِ صوفي بزرگ شاعر جيئن شاهه لطيف سرڪار، سچل سرمست ۽ حمل فقير وغيره ڏنا، اتي وري عوامي شعور ۽ خودي کي اجاگر ڪرڻ لاءِ انقلابي شاعرن جو به هڪ اڻ کٽ سلسلو ڇڏيو آهي. جن ۾ منشي ابراهيم، شيخ اياز، استاد بخاري، سرويچ سجاولي، حليم باغي ۽ حافظ محمد نظاماڻي وغيره اچي وڃن ٿا. هنن مان هر هڪ جو پنهنجو ميدان ۽ مقام آهي. پر منشي ابراهيم ان حوالي سان اڳڀرو آهي، جو کيس لطيف سرڪار جي تمام گهڻي شاعري نه رڳو بر زبان ياد هئي پر هو لطيف جي هر سر کي اصلي راڳ ۾ سريلي انداز سان ڳائي به ڄاڻندو هو. اهو ئي سبب آهي جو، سندس شاعري تي به لطيفي ٻولي جي گهري ڇاپ ڏسڻ ۾ اچي ٿي. منشي ابراهيم جي پهرئين انفراديت اها آهي ته هو نه رڳو شاعر هو پر گڏوگڏ هڪ بهترين راڳي پڻ هو. هو پنهنجي مٺڙي آواز سان ماروئڙن جي ڌڙڪندڙ دلين کي موهي ڇڏيندو هو. جلسن جلوسن يا محفلن ۾ کيس نمايان حيثيت حاصل هوندي هئي، ڄڻ ته منشي محفل جو مور هوندو هو. سنڌ جا اڪثر اديب، جڏهن جلسن جي ڊگهين ۽ خشڪ تقريرن مان بور ٿي پوندا هئا، تڏهن منشيءَ کي سوال ڪندا هئا ته؛ ’يار منشي! اڄ ڪو جوشيلو نظم ٻڌاءِ.‘ تڏهن منشي صاحب، موقعي سان انصاف ڪندي، نظم مٿان نظم پڙهي، محفل کي گرمائي ڇڏيندو هو ۽ سندس آواز سنڌ جي پولارن ۾ پکڙجي ويندو هو. مرحوم منشيءَ جي ٻي انفراديت اها آهي ته کيس انقلابي ۽ قومي شاعر جو خطاب ڏنو ويو آهي. هن جي گهڻي شاعري انقلابي ۽ طبقاتي آهي. طبقاتي شاعري ۾ مظلوم جي محرومي بد، بدحالي اهڙي ڪارائتي نموني پيش ڪئي اٿس جو پڙهندڙ سان گڏ ٻڌندڙن جون به اکيون آليون ٿي وڃن ٿيون جيئن چيو اٿس: پورهيتن جو پگهريل پگهريل ڏيل ڏسي ٿو ڏيل ڏري، ڪاسي وارو ماسي مان سو پورهيت پوري ڪيئن ڪري، سارو مهينو سٺ روپيا هو انگ ڍڪي يا پيٽ ڀري، ڳالهيون ڳڻيو ڳڀرن جون هو ڳڻتين ۾ پيو روز ڳري، اي سنڌ امڙ جا سانگيئڙا هي سور ڀلا چئو چرندا ڪيسين، ٻاٻاڻن جا ٻار ٻري ۾ ڪير ٻڌائي ٻرندا ڪيسين، جوٽ مٿي هن جيجل جا هي ڳاڙها ڳوڙها ڳڙندا ڪيسين. هن محبوبه جي ريشمي زلفن بجاءِ، سدائين اڻڀن وارن جي ڳالهه ڪئي. هن ڳاڙهن ڳلن بجاءِ تتل ڪاڙهن ۾ ڪڙهيل ميرن مهانڊن جي ڳالهه ڪئي ۽ انهن ڏتڙيل انسانن کي پنهنجو سمجهي پيار ڏنو. منشي مرحوم جي انفراديت اها آهي ته هن لفظن کان ڇيرن جو ۽ بيتن کان بارود جو ڪم ورتو: مون بم ڀريا ڪئين بيتن ۾، تن گوريلن جي گيتن ۾، هر بيت هي منهنجو گولي آ، ۽ گولي منهنجي ٻولي آ، مون جنگ جبر سان جوٽي آ، هر ڳالهه ٻي مون وٽ لُولي آ، تن بيتن ۾ بارود ڀري ڳايان جڳ جاڳايان. سچ چوڻ ۽ سچ ٻڌڻ، هن جي زندگي جو سرمايو هو. پاڻ ان سرمائي جي سهاري، هر جابر ۽ آمر آڏو حق جو ڪلمو چيائين. ڏهيسرن سان وڙهندو رهيو. هن نه رڳو پنهنجي ڏات، ڏانءَ ۽ آواز وسيلي اها جنگ ڪئي، پر عملي طرح به هارين جي حقن حاصل ڪرڻ لاءِ ڪورٽ ڪچهرين ۾ وڙهندو رهيو. ان سلسلي ۾ هن هڙان وڙان، هر نموني، مظلومن جي حمايت جاري رکي. جنهن سبب کيس ڪافي چوٽيون به چکڻيون پيون. پر انهن کي چپن جو چسڪو سمجهي، وڏي چاهه سان چمي ورتو. کيس پنهنجي جوانيءَ جا جوڀن ڏينهن، جيل جي کولين ۾ ڪاٽڻا پيا. اک کلي تان اڳيان منهنجي ساڳيا کُٿا کوليون کيل، ساڳيون صوبيدار سري کان ساجهر آيو آهي سويل، ديهن جيڏيون ديوارون ۽ جڪڙيل پاتم اندر جيل، منشي من ۾ مانڌ مچي وئي ڏسندي وانگين ساڳيان ويل، ڪانجهي وٺندي ڪل پئي مون ڪيڏو ٺهندي ٺاهه ڏٺو. سنڌ جي وڏيري جو منافقانه ۽ منفي ڪردار ته سڀ سڃاڻن بقول منشي جي: خون ڪرائي وڏو وڏيرو سيٺ چوڌري رئيس هتي، جهوپن وارن جهانگين لئه پاپي پوءِ پوليس هتي، ڪنگالن تي ڪيس هتي ۽ پورهيتن سان پيس هتي، چور ڇٽا چالان چڱا ۽ گگدامن تي گاريون ڙي. مرحوم منشي پوري سنڌ جو سرمايو آهي پر جنهاڻ وارن لاءِ منشي مرحوم جهڙي قدآور شخصيت هڪ فخر جوڳي ڳالهه آهي. خاص طور تي جن اسان پارن سندس ڪچهرين کي ڏٺو ٻڌو ۽ پاٻوهه سان ڀريو تن لاءِ سندس سنگت هڪ انمول خزاني جيان هئي. توڙي جو منشي مرحوم، جسماني طور اسان کان جدا ٿي ويو آهي، پر سندس اصل وٿ يعني شاعري ۽ فڪري پورهيو، اسان لاءِ روشنيءَ جو هڪ مينار آهي. هن عظيم شخصيت جي فڪر ۽ فلسفي جي گهرائيءَ تائين پهچڻ، مون پارن اڌوگابرن لاءِ ممڪن ناهي، پر ”جي لوچين سي لهن“. ڏيئي موت کي مات منشي مئاسون، مگر نئين نسل کي اجاري وياسين.   ابراهيم ”منشي“ انقلابي شاعر - ورسيءَ جي مناسبت سان عبدالمجيد ملاح سنڌ ڌرتي جو انقلابي آواز، سنڌ تي ساهه ۽ پنهنجو ويساهه رکندڙ شاعر پنهنجي عوامي شاعري کي هڪ اعلى مقام ڏيندڙ محمد ابراهيم منشي سومرو جي اڄ  ۱۲ هين ورسي آهي. ۳۱ جولاءِ ۲۰۰۳ع تي فاني دنيا مان لاڏاڻو ڪري پنهنجي ابدي آرام گاهه ڏانهن هميشه هميشه لاءِ هليو ويو. ابراهيم منشي جنهن کي سنڌ جو هر دوست سڃاڻي، هن کي ڪنهن مان ڏنو هجي يا نه ليڪن سندس شاعري جيڪا سنڌ جي مظلوم عوام جو آواز آهي، جيڪا سنڌ جي مظلوم ۽ محڪوم ماڻهن لاءِ نجات جو ذريعو بڻي، جنهن کي هر سنڌ جو باشعور طبقو چڱي طرح ڄاڻي ٿو. ابراهيم منشي سنڌي ٻولي ۽  سنڌي شاعري ۾ جيڪو عوامي رنگ رکي مرتبو ماڻيو، انهي جي خوشبو سڄي سنڌ کي واسي ڇڏيو هو. منشي ابراهيم نه جاگيردار هو نه ئي وري سرمائيدار، واپاري هو. هو غريبي حالت جو ستايل انسان هو. انهي جي اندر ۾  ويٺل انسان جنهن ۾ انسانيت لاءِ ڪيترا ئي درد سمايل هئا، ڪهڙي طرح هن ظاهر ڪيا، سندس شعر جا هي بند. هر بشر غمگين تنهنجي ڳوٺ ۾ ناهي ڪا تسڪين تنهنجي ڳوٺ ۾ چار ٺيڪيدار واپاري ٻه چار ٻيا سڀئي مسڪين تنهن جي ڳوٺ ۾. ابراهيم منشي جي انهن سٽن ۾ اونهائي گهرائپ جو عظيم مثال ۽ پيغام سمايل آهي، جيڪو ترجماني ڪري ٿو مظلوم ماڻهن جي، سنڌ ڌرتي تي ٿيندڙ انسانيت  سوز واقعا جيڪي اڪثر جاگيردار ۽ وڏيرن جي هٿان روز مرهه جو معمول بڻجندا آهن. اهي پنهنجي اکين سان ڏسي، پنهنجي دماغي ڪمپيوٽر ۽ دل جي اندر سانڍي رکندو هو، پنهنجي منشي گيري واري ڪم کان پوءِ هو مظلوم ماڻهن جي منشي گيري ڪندي شاعري کي قلم بند ڪندو هو. اها حقيقت آهي ته پورهيت ٻارڙن جا ٻار سردي توڙي گرمي ۾ پٺن اگهاڙا هوندا آهن، انهن ٻارڙن کي پنهنجي سردي گرمي جي خبر به نه هوندي آهي. جيڪڏهن هوندي به هجي ته انهي جي پيٽ گذر جي پورت ئي مس ٿيندي هوندي، جنهن وٽ  نوان ڪپڙا وٺڻ پائڻ جو تصور به نٿو ٿئي. سنڌ ڌرتي جي انهي مظلوم ماڻهو جو ڪو به اوهي واهي نه هوندو آهي. سندس شاعري انهن کي گڏ ڪرڻ، متحده ڪرڻ ايڪو ٻڌي جو سڏ ڏيڻ لاءِ سندس شاعري جا  هي بند پڙهڻ سان جذبو پئدا ٿئي ٿو. متفق ٿي مسڪين اچو ڏاڍ جا ڏونگر ڏاريون ڙي ڏاڍ جا ڏونگر ڏاريون ڙي وير پراڻا واريون ڙي ابراهيم منشي جي شاعري ۾ سچ، حق گو جا ٻول ملندا، جنهن ۾ مظلوم پورهيتن جي ترجماني هوندي، جڏهن ته ظالم ماڻهن جي لاءِ ڪرڀ هوندي آهي ۽ مظلوم ماڻهن ۾ پنهنجي حقن سڃاڻي وٺڻ لاءِ حوصلو ڏيندي آهي. محمد ابراهيم سومرو منشي پنهنجي سڄي حياتي مظلوم سنڌ جي ماڻهن جي حقن لاءِ وڙهي هو شاعري وسيلي توڙي عملي طور تي سچو ۽ مخلص رهيو، سڀني سياسي بازيگرن جي ويجهو رهي. انهن کي ڏٺو ته سنڌ سان ڪير سچو آهي. ابراهيم منشي جي شاعري ۾ سنڌ جي ماڻهن کي جياپي جو ڏس ۽ ڏانءُ ملندو هو، سندس مشهور شعر: جنگ جنگ جنگ آ تو سان منهنجي جنگ آ پليت پير ڪر پري هي ڌرتي منهنجو ننگ آ شاعري ۾ عوامي رنگ سندس عظيم استاد مولانا حاجي احمد ملاح کان مليو ۽ صحيح اسلامي عقيده جي پرچار ڪرڻ ۽ جهالت خلاف جنگ جوٽڻ اها وڏي ڳالهه هئي. ابراهيم منشي انهن ملن، ڀوپن خلاف وڏو شعور عام ماڻهن کي ڏنو. هو هڪ اهڙي دؤر جو شاهد هو، جڏهن سنڌ جون واهڻ وستيون انقلاب جي آبياريءَ لاءِ آتيون هيون، سندس شاعري ماڻهن کي سياسي، سماجي توڙي قومي شعور لاءِ بيدار ڪندي هُئي. نه رُڳو ايترو پر اِهو سندس توڙي سندس دؤر جي شاعرن جو ڪمال هو جو سنڌ جي هر اُهيءَ گهر ۾ قومي گيت گونجندا هُئا، جتي پهريان بازاري ۽ ڪيسٽي شاعريءَ جي ڌُم متل هوندي هُئي. منشيءَ جهڙا ماڻهو پنهنجي قوم لاءِ وڏو ويساهه هوندا آهن، اُهي ڌن ڌولت بجاءِ ڌرتيءَ توڙي پنهنجن ماڻهن جو قُرب ميڙيندا آهن ۽ اِهو قُرب کيس پنهنجي زندگيءَ ۾ بي حساب مليو. اسان پنهنجي اهڙن عظيم شاعرن کي ٻيو ڪجهه به ڏئي نٿا سگهون ليڪن اهو ضرور ڏسون ته اهي ماڻهو ڪنهن لاءِ وڙهيا. اڄ اسان پاڻ ۾ اهو حق، سچ جو پاند جهليو آهي. ابراهيم منشي پنهنجو ننڍپڻ يتيمي ۾ گذاريو، جواني جيلن ۾، آخري ڏينهن انهن سياسي ماڻهن سان گڏ رهي، جدوجهد ڪئي، جڏهن سرزمين سنڌ تي ڌاريا ڪاهي آيا هئا، جڏهن ون يونٽ مڙهيو ويو هو. اڄ اهڙي عظيم شاعر جي ٻارهين ورسي آهي. هي ڀيٽا سندس ياد ۾ ڏئي پنهنجي حق سچ جي ساٿ جو ثبوت پيش ٿا ڪريون.   ابراهيم منشي قومي ۽ عوامي شاعر مير نادر علي ابڙو اڄ اهڙي شخصيت تي لکي رهيو آهيان، جيڪا ڪنهن به طرح سان تعارف جي محتاج نه آهي. ابراهيم منشي تي لکڻ ڪٿان کان شروع ڪجي. ڪٿي ختم ڪجي. آئون منجهي پيو آهيان، هن کي ڀيٽا ڏيڻ لاءِ لفظ به ڪو نه ٿا ملن ته منشي جهڙي سنڌ جي وڏي قدآور شاعر تي ڪيئن شروعات ڪريان. منشي سان منهنجي پهرين ملاقات ۱۹۸۸ع ڌاران ٿي، جڏهن هو لاڙڪاڻي ۾ ممتاز علي ڀٽو سان ملڻ سندس وائيٽ هائوس بنگلي تي آيو ۽ مان به ان ڏينهن تي ممتاز علي ڀٽو سان ملڻ آيو هئس. اتفاق سان رش هئڻ سبب، منشيءَ جي ڀرسان جاءِ خالي هئڻ ڪري، ساڻس ڀرسان ويهي رهيس. ڀرسان ويهڻ شرط پڇيائين ته؛ ’ابا ڪير مڙس آهين؟‘ ٻڌايو مانس ته؛ ’ابڙو آهيان.‘ وڌيڪ پڇيائين؛ ’ڪهڙن ابڙن منجهان آهين؟‘ مون پڇيس ته؛ ’اوهان ڪهڙن کي ٿا سڃاڻو؟‘ ٻڌايائين ته؛ ’جمال ابڙو‘. مون چيو ته؛ ’مان تاج محمد ابڙي جو فرزند آهيان.‘ انهيءَ تي يڪدم اٿي بيهي چيائين ته؛ ’ڀاڪر پاءِ!‘ مان اٿي ساڻس مليس ته وڌيڪ چيائين ته ’تون ته اسان جي محسن جو شهزادو آهين.‘ پوءِ هڪ پنهنجو واقعو ٻڌايائين ته؛ “مون تي مارشلا جي دؤر ۾ هڪ ڪوڙو ڪيس مڙهيو ويو هو. تنهنجو والد تڏهن ڊسٽرڪٽ سيشن جج ٺٽو هو. جڏهن مون کي سندس ڪورٽ ۾ پيش ڪيو ويو ۽ سندس روبرو آيس ته ڪامريڊ تاج محمد ابڙي رڙ ڪري چيو ته؛ منشي توهان! ڪامريڊ تاج محمد ابڙي پوليس کي چيو ته؛ هن کي منهنجي چيمبر ۾ وٺي اچو. جڏهن مان سندس چيمبر ۾ جوابدار جي حيثيت ۾ ويس ته ڀاڪر پائي وڏا وڏا ٽهڪ ڏئي آڌر ڀاءُ ڪندي چيائين ته. ’منشي! هاڻي ڀلا ڪو ماڻهو ضامن، ٿورن پيسن ۾ هاڻي جو هاڻي هٿ ڪري سگهندين.‘ چيم؛ ’ها سائين ٿي ويندو.‘ چيائين ته؛ ’پوءِ وارو ڪر ته هاڻي ٿو ضمانت ڏيانءِ!‘ مون چيو ته؛ ’ڪامريڊ! تون ٻچڙيوال آهين، خبر اٿئي ته مون تي مارشلا تحت ڪيس داخل ڪيو ويو آهي.‘ ان تي ڪامريڊ تاج محمد ابڙي وڏو ٽهڪ ڏئي چيو ته؛ ’تو کي هاڻي جو هاڻي ضمانت تي آزاد ڪندس. باقي منهنجي نوڪري چڙهي آڱوٺي تي.‘ سو مان انهي ڏينهن ضمانت تي آزاد ٿيس.“ اهي لفظ چئي منشي وڏو ٿڌو ساهه ڀريو ۽ ڪجهه گهڙيون خاموش ٿي ويو. ابراهيم منشي ۱۵ جنوري ۱۹۳۴ع تي، ٽنڊو محمد خان ويجهو، ڳوٺ جنهاڻ سومرو ۾ اک کولي. سندس والد محمد اسحاق، کيس ملان مڪتب ۾ پڙهائڻ شروع ڪيو. منشي چوٿين درجي ۾ هو ته سندس والد وفات ڪري ويو. جنهن ڪري هو اڳتي پڙهائي جاري نه رکي سگهيو. ۱۹۴۹ع ڌاران هن رومانٽڪ شاعريءَ جي شروعات ڪئي. سندس والد به مولود لکندو هو. ۱۹۷۰ع ڌاران اليڪشن ۾ جلسن اندر شاعري پڙهڻ شروع ڪئي. تنهن ڪري ئي ذوالفقار علي ڀٽو سان ڪافي ويجهو رهيو. جيئن ته منشي غريب طبقي سان واسطو رکندڙ هو، ۱۹۶۰ع ڌاران هڪ ٺيڪيدار وٽ بطور منشي ٿي بيٺو، تنهن ڪري ئي مٿس منشي نالو پيو، جيڪو اڳتي هلي ادبي دنيا ۾ سندس تخلص طور مشهور ٿيو. منشي ابراهيم جي شاعري ۱۹۶۵ع کان باقاعده منظر عام تي آئي. اخبارن ۽ رسالن ۾ شايع ٿيڻ لڳي. سندس شاعريءَ جا ۵ مجموعا پڻ ڇپيا. منشي قومپرست پارٽين ۾ شاعري جي حوالي سان جلسن ۾ جوشيلي شاعري ڪري عوام کي جذباتي ڪري جوش ولولو پيدا ڪرڻ جي حوالي سان سنڌ صوبي ۾ تمام ئي گهڻو سياسي طرح سان مشهور ٿيو. شروع ۾ سندس وابستگي جي ايم سيد سان رهي. جنهن ڪري ۱۹۷۰ع کان ۱۹۷۵ع تائين جيل جي ياترا به ڪرڻي پيس ۽ پوءِ به ۳ دفعا جيل ۾ رهي آيو. جي ايم سيد جي وفات کانپوءِ سندس واسطو ممتاز علي ڀٽو سان رهيو. ڪافي وقت ان سان گڏ سنڌ نيشنل فرنٽ ۾ ڪم ڪيائين. جنهن بعد متحده قومي موومينٽ جي سربراهه الطاف حسين سان ويجهو رهيو. جيڪو سلسلو زندگي جي آخر تائين جاري رهيو. توڙي سندس سياسي وابستگي ڪافي سياسي پارٽين سان رهي پر سندس شاعريءَ جو محور فقط ۽ فقط سنڌ ڌرتي ئي رهيو. ابراهيم منشي جيتوڻيڪ مسڪين ماڻهو هو پر سندس دوستي جو دائرو، پاڪستان جي وڏن وڏن سياستدانن سان، بغير ڪنهن لالچ جي رهيو. جيڪي هن جي دلي طرح عزت ۽ احترام ڪندا هئا. جن ۾ مير علي احمد خان ٽالپر، غلام مصطفيٰ جتوئي، حاڪم علي زرداري، معراج محمد خان، ذوالفقار علي ڀٽو، جي ايم سيد، شهيد فاضل راهو، ممتاز علي ڀٽو، رسول بخش پليجو ۽ ٻيا کوڙ سارا سياستدان، سندس محبت ۾ جڙيل رهيا. مان ۱۹۹۳ع ۾ بيروزگار هئس. اوچتو ابراهيم منشي سان حيدرآباد ۾ ملاقات ٿي وئي. پڇيائين ته؛ نادر لاڙڪاڻي کان حيدرآباد ڇو آيو آهين. مون چيو ته؛ روزگار جي ڳولا پيو ڪريان. اهو ٻڌندي ئي چيائين ته؛ مير منور علي ٽالپر، ايڪسائيز جو وزير، منهنجو دوست آهي. جنهن مون سان واعدو ڪيو آهي ته منهنجي پٽ کي ايڪسائيز جو انسپيڪٽر ڪندو. سو تون منهنجي مرحوم دوست ۽ محسن جو پٽ آهين. اها نوڪري مان توکي ٿو وٺرائي ڏيان. منهنجي پٽ جو ڀاڳ منهنجي پٽ سان. اهو ٻڌي مون الاهي ته ڪيئن منٿون ايلازون ڪري ابراهيم منشي کان معافي وٺي جند ڇڏائي. ته توهان جي پٽ جي نصيب تي مان قبضو ڪونه ڪندس. اها هئي هن جي مرحوم دوست جي اولاد سان سچائي ۽ مرحوم دوست جي قبر کي عزت ڏيڻ. هو زندگيءَ جي آخر ۾ دل جگر ۽ شگر جي مرض ۾ مبتلا رهيو ۽ ڪافي ڀيرا اسپتال ۾ به داخل ٿيو. ۲۰۰۱ع ۾ کيس دل جي تڪليف ٿي پئي ۽ هو ديوان مشتاق وارڊ ۾ داخل ٿيو. جتي مان ساڻس مزاج پرسي لاءِ عيادت ڪرڻ ويس ۽ مونکي ڏسي يڪدم اٿي بيهي رهيو ۽ خوشيءَ مان ڀاڪر پائي، وڏي گرم جوشي ۽ محبت منجهان مليو ۽ چيائين ته؛ ’نادر بابا! ٻن ٽن ڏينهن کان اسپتال ۾ بستر مرگ تي آهيان، پر ڪوئي به لڙي پڇڻ به ڪو نه آيو آهي.‘ اها ڳالهه ڪري اکيون آليون ڪري ويٺو. سندس زندگيءَ جا آخري ڏينهن، ڪسمپرسي واري حالت ۾ گذريا. سندس دل جا ٽي وال بند هئا. ڪافي دفعا اسپتال ۾ داخل به ٿيو. مالي وسيلا نه هجڻ سبب، سندس دل جو آپريشن نه ٿي سگهيو. بار بار اپيلن باوجود، سرڪار کيس لنڊن نه اماڻيو. آخرڪار هي موتين جهڙو سنڌ جو عظيم ڀلوڙ شاعر، ۳۱ جولاءِ ۲۰۰۳ع تي، دل بيهڻ سبب، هن فاني دنيا مان لاڏاڻو ڪري ويو. ابراهيم منشي سومرو ڪير سڏائي. منشي جهڙا شاعر ڌرتي صدين کانپوءِ پيدا ڪندي آهي. سندن خال واقعي به ڀرڻ مشڪل آهي.   (خبرون، تعمير سنڌ، فيصلو، عبرت، سڪار، سنڌو، مهراڻ، سنڌ، هلال  پاڪستان، سوڀ، مقدمو، عوامي آواز، هلچل، سنڌو ڊائجسٽ)   ابراهيم منشي سنڌ سان جند جوڙيندڙ قومي شاعر فقير محمد سنڌي ابراهيم منشي ۱۵ جنوري ۱۹۳۴ع تي ڳوٺ جنهاڻ سومري، تعلقي ۽ ضلعي ٽنڊي محمد خان ۾ ديني عالم، شاعر ۽مولوي محمد اسحاق سومرو جي گهر جنم ورتو.. اڃا چوٿون درجو سنڌي مس پڙهيو ته مارچ ۱۹۴۵ع ۾ سندس والد وفات ڪري ويو. ان کان پوءِ گھرجو سڄو وزن ابراهيم منشي تي پيو جنهن جي ڪري ابراهيم منشي پنهنجي دل واري تعليم حاصل ڪري نه سگهيو، نيٺ پنج درجا سنڌي پاس ڪري محنت مزدوري سان لڳي ويو. ابراهيم منشي جي اندر وڏي آنڌ مانڌ هئي قومي درد جي، جنهن کي هن عوامي ذهنن تائين رسائڻ جي ڀرپور ڪوشش ڪئي ۽ان مرحلي ۾ ابراهيم منشي گهڻي حد تائين ڪامياب ٿيو. زندگي جي ڏکين حالتن کي ڏسي ۱۹۴۹ع ۾ شاعريءَ جي شروعات ڪيائين. ابراهيم منشيءَ تي پنهنجي والد جو اثر هو، جنهن ڪري شاعري وسيلي قوم کي بيدار ڪرڻ جو فيصلو ڪندي، هيٺئين طبقي جي نمائندگي ڪرڻ لڳو. هو پنهنجي شاعري ترنم سان پڙهندو هو. ۱۹۶۰ع ڌاري شيخ اياز جي انقلابي شاعريءَ کان متاثر ٿيو.. ۶۶- ۱۹۶۵ع ۾ ماهوار ’روح رهاڻ‘ ۾ سندس شاعري ڇپي. سندس شاعريءَ جو پهريون مجموعو ”پيغام مظلوم“ ۱۹۷۰ع۾ ڇپيو، ٻيو مجموعو ’وڳهه جا وريام‘ ۱۹۷۱ع، ۾ ڇپيو. ابراهيم منشي قومي شاعريءَ جي عيوض ۱۹۷۲ع تي جيل ويو، اهڙي طرح ۱۹۷۳ع ۾ وري جيل ياترا ڪري موٽيو. ابراهيم منشي جي شاعري سنڌ جو آواز ٿي اڀري، انهيءَ اڀرندڙ ڏوهه ۾۱۹۷۴ع تي جيل جو منهن ڏسڻو پيس. ابراهيم منشي جو جيل وڃڻ وارو سلسلو بند ئي نه پئي ٿيو، قومي شاعري ۽ جيل ابراهيم منشي جي جذبن کي اڃا بلند پرواز ڏني، ۱۹۷۵ع تي وري جيل جي سلامي لاءِ پيش پيو. ابراهيم منشي جي شاعري قومي جذبي سان سر شار رهي جنهن جي ڪري بار بار منشي جيل جي سلامي پئي ڏني. تون ڪالهه به هوئين ارغونن سان ترخانن سان غدارن سان، مون ڪالهه به سوري سينگاري هئي، هوشو هيمون پارن سان. هلچل ۽سجاڳي ابراهيم جي نس نس ۾شامل هئي، سڀاڻي جي الڪي منشي کي ڪٿي ويھڻ ڪونه ٿي ڏنو، مارشلا جي دور ۾ ابراهيم منشيءَ جي شاعري وڏي خاصي حلقي ۾ مشهور ٿي جنهن جي نتيجي ۾ ۱۹۸۳ع ۾ ابراهيم منشي کي جيل جو منهن ڏسڻو پيو. ۱۹۸۵ع ۾ پريم نگر پبليڪيشن پاران سندس شاعريءَ جو ٽيون مجموعو ’گوندر ويندا گذري‘ ڇپيو، جنهن جو پيش لفظ محمد ابراهيم جويي لکيو. ۱۹۹۱ع ۾ سندس چوٿون مجموعو ’ڌرتي، دين، ڌرم‘ شايع ٿيو. سندس شاعريءَ جو پنجون مجموعو ’ڌؤنري ڏينهن ڌاڙا‘ ۱۹۹۵ع۾ ڇپيو ۽ ڇهون مجموعو ”اکر اکر اک“ روشني پبلڪيشن پاران ۲۰۰۶ع ۾ ڇپيو، هن عوامي ۽ انقلابي شاعر ۳۱ جولاءِ ۲۰۰۳ع تي اسپتال ۾ سڀ ارڏايون ڇڏي هميشه لاءِ اکيون بند ڪيون ۽مٽيءَ ماءُ حوالي ٿيو.   ابراهيم مُنشي سنڌي ٻولي جو عوامي، انقلابي، مزاحمتي ۽ قومي شاعر سنڌ جو ناميارو قومي، عوامي، انقلابي، مزاحمتي شاعر منشي محمد ابراهيم سومرو ۱۵ جنوري ۱۹۳۴ع تي ڳوٺ جنهاڻ سومري، تعلقي بلڙي شاهه ڪريم، ضلعي ٽنڊي محمد خان ۾ پيدا ٿيو. سندس والد جو نالو محمد اسحاق  سومرو هو، جيڪو ڪۡڙمي هو، غربت جي حالت ۾ به هن پنهنجي پٽ (ابراهيم منشيءَ) کي مۡلان مڪتب ۾ پڙهڻ لاءِ ڇڏيو. مۡنشيءّ اڃا چوٿون درجو سنڌي مس پڙهيو ته مارچ ۱۹۴۵ع ۾ سندس پيءُ وفات ڪري ويو. گهر جي اٺن نون ڀاتين جو گۡذر سفر ڏاڍو ڏکيو ٿي پيو، ان ڪري ابراهيم منشيءَ پنج درجا سنڌي پاس ڪري محنت مزدوري ڪرڻ شروع ڪئي،هن ڏکين حالتن کان متاثر ٿي ۱۹۴۹ع ۾ شاعريءَ جي شروعات ڪئي. ابراهيم منشيءَ جو پيءُ پڻ شاعر هو ۽ مولود به چوندو هو، مٿس ان جو به ڪافي اثر هو، ابراهيم منشيءَ شروع ۾ رومانوي شاعري ڪئي ۽ ڪافيون چيون، شاعريءَ وسيلي هيٺئين طبقي جي نمائندگي ڪرڻ لڳو، هو پنهنجي شاعري ترنم سان پڙهندو هو. ۱۹۶۰ع ڌاري شيخ اياز جي انقلابي شاعريءَ کان متاثر ٿيو، ۶۶- ۱۹۶۵ع ۾ ماهوار  رۡوح رهاڻ ۾ سندس شاعري ڇپي. سندس شاعريءَ جو پهريون مجموعو ” پيغام مظلوم “ (۱۹۷۰ع) ۾ ڇپيو، ٻيو مجموعو ’ وڳهه جا وريام‘ ( ۱۹۷۱ع ) ۾ ڇپيو. ۱۹۸۵ع ۾ پريم نگر پبليڪيشن پاران سندس شاعريءَ جو ٽيون مجموعو ’ گوندر ويندا گذري ‘ ڇپيو، جنهن جو پيش لفظ محمد ابراهيم جويي لکيو. ۱۹۹۱ع ۾ سندس چوٿون مجموعو ’ڌرتي، دين، ڌرم‘ شايع ٿيو. سندس شاعريءَ جو پنجون مجموعو ’ڌؤنري ڏينهن ڌاڙا‘ (۱۹۹۵ع) ڇپيو ۽ ڇهون مجموعو ”اکر اکر اک“ روشني پبلڪيشن پاران ۲۰۰۶ع ۾ ڇپيو. هي عوامي ۽ انقلابي شاعر ۳۱ جولاءِ ۲۰۰۳ع تي هي جهان ڇڏي ويو. ۱۹ جولاءِ ۱۹۷۴ع منهنجا رهبر اعظم سائين جي ايم سيد! جيئي سنڌ...! جناب اعليٰ! آ اوهان کي ڇا لکي ٻڌايان، مون وٽ اهڙا الفاظ ڪونه آهن. بهرحال مختصر: جڏهن کان مون کي ڪجهه سُڌ ٻُڌ پيئي ۽ مون اوهان جو لٽريچر پڙهيو، ان کان پوءِ هڪ رات ٻارهين بجي جو ارباب نور محمد پليجي جي اوطاق تي اوهان جو هڪ پيغام پڙهيم، جنهن ۾ پاڪستان جي باري ۾ ڪجهه لکيل هو ۽ مون ان کان متاثر ٿي، دل ۾ واعدو ڪيو ته ڪنهن به وقت قائد اعظم کان قائد عوام تائين اها ڳالهه سرعام ضرور چوندس، جيڪو واعدو ڄاڻي ٻجهي پورو ڪيم ۽ ان جي سزا آءُٗ ڀوڳي رهيو آهيان، ليڪن مون کي ان لاءِ ڏک نه آهي. سائين منهنجا! منهنجي زندگي ۾ تنهنجي نظريات ۽ سچائي جو ايترو دخل آهي، جو آءُٗ سنڌ مٽيءَ جو قسم کڻي چوام ٿو ته منهنجو پيءُ به تون، منهنجو رهبر به تون، منهنجو سڀ ڪجهه تون آهين ۽ هن کان اڳ منهنجا ڪافي ماڻهن سان واسطا رهيا هئا، ليڪن وقت جي تقاضا مون کي سڀ ڪجهه ڏيکاري ۽ سيکاري ڇڏيو. مون پنهنجي اڻ ڄاڻائيءَ ڪري، جنهن به ماڻهوءَ منهنجي اڳيان سنڌ جي ڳالهه ٿي ڪئي، ان کي پنهنجو سمجهيو ٿي، اها منهنجي غلطي چئجي يا اڻ ڄاڻائي، ان لاءِ وڌيڪ چئي نه ٿو سگهجي. مون پنهنجي ٻال ڀولائيءَ ڪري، هميشه ائين سمجهيو هو ته جيڪو گروهه اختلافِ راءِ رکي ٿو، اهو اسان سان هڪ ڏينهن هڪ ٿي ويندو ۽ سڀ سنڌ جي ڪاز سان سچا آهن، ليڪن تجربن مون تي جيڪو ڪجهه واضع ڪيو آهي، ان حالت ۾ منهنجي ايمان، ذهن، ضمير ۽ سوچ ۾ وڌيڪ پختگي پيدا ٿي آهي ۽ وڌيڪ سچ ۽ ڪوڙَ جا طبقا منهنجي اڳيان روشن ٿي ويا آهن. لکان ته جيڪر تمام گهڻو لکي سگهان ٿو. ليڪن خط پهچڻ لاءِ يقين گهٽ اٿم. تنهنڪري وڌيڪ واضح نه ٿو ڪري سگهان. فقط اوهان جي پير جي پڻي، منشي محمد ابراهيم سومرو (سنڌ جي انقلابي شاعر ابراهيم منشيءَ جو سائين جي ايم سيد ڏي ۱۹ جولاء ۱۹۷۴ع تي لکيل هڪ خط) (اڄ ۱۵ جنوري سندس جنم ڏڻ آھي. سموري سنڌي قوم ۽ سنڌ جي ساڃاهه کي مۡبارڪ!!)   ابراهيم منشي اعظم ڀٽي- ٽنڊو محمد خان سنڌ جي قومي، عوامي، مزاحمتي ۽ انقلابي شاعر ابراهيم منشيءَ جي ۸۷ هين سالگرهه ابراهيم منشي سنڌ جو عاشق،  مزاحمتي ۽ انقلابي شاعر ۽ ڌرتيءّ جو ارڏو پۡٽ هو، هو سنڌ جي مزاحمتي شاعرن جو سرواڻي واري صف ۾ بيٺل هو، هن مزاحمتي ۽ انقلابي حوالي سان جيڪا شاعري ڪئي، تنهن سنڌ جي ساڃاهه ۾ نئون رۡوح ڦۡوڪيو هو، منشي جي شاعري، فن ۽ شخصيت تي تحقيق ڪرڻ گهرجي، اهڙو اظهار سنڌ جي ناليوارن اديبن، شاعرن، صحافين ۽ ساڃاهه وندن ڊاڪٽر انور عالماڻي، ڊاڪٽر ابراهيم سنڌي، سنڌي ادبي سنگت ٽنڊو محمد خان جي رابطا سيڪريٽري اعظم ڀٽي، پير بخش جماري، نوشاد ڀٽي، صحافي غلام نبي ڪيريو، عبدالرشيد سومري، ابراهيم منشيءَ جي فرزند طارق منشيءَ  ۽ ٻين منشيءَ هائوس جنهاڻ سومرو، ٽنڊو محمد خان ۾ ابراهيم منشيءَ جي ۸۷ هين سالگرهه جي  تقريب کي خطاب ڪندي ڪيو، ناليواري اديب ۽ تعليمي ماهر ڊاڪٽر انور عالماڻي چيو ته ابراهيم منشيءَ ڏات ڌڻي هو، سندس شاعري سنڌ جي مظلوم عوام جي دردن جي عڪاسي ڪندڙ شاعري آهي، منشي وقت جي حاڪمن سامهون به سچ ڳالهايو، وڏيرڪي ڪردار کي اڏوهي سمجهندي انکي للڪاريو، جنهن سبب کيس عقوبتون به سهڻيون پيون پر هن پنهنجن اصولن تي سودي بازي نه ڪئي، سالگره تقريب کي خطاب ڪندي سنڌي ادبي سنگت ٽنڊو محمد خان جي رابطا سيڪريٽري اعظم ڀٽي اعلان ڪيو ته هن سال ۲۰۲۱ کي سنڌي ادبي سنگت ٽنڊو محمد خان پاران ابراهيم منشيءَ جي نالي سان ملهايو ويندو، هن چيو ته ابراهيم منشيءَ سنڌ جي پيرين اگهاڙن، مظلومن، مسڪينن ۽ سماج جي ڏتڙيل انسانن جو ترجمان شاعر هو، سندس شاعري ۾ سنڌ جو درد سمايل آهي، هو مزاحمتي شاعري جو شاهڪار ڪردار هو، هن جنهاڻ سومرو ۾ ابراهيم منشيءَ لائيبريري جي قيام لاء هر ممڪن ساٿ جو يقين ڏياريو ۽ ابراهيم منشيءَ جي ماڳ جنهاڻ سومرو ۾ سنڌي ادبي سنگت جي شاخ قائم ڪرڻ جي تجويز پڻ ڏني، پير بخش جماري چيو ته منشي ايم آرڊي ۽ ون يونٽ جي تحريڪن م پاڻ ملهايو هو، فقير منش انسان ۽ سنڌ جو سچو عاشق هو، نامياري محقق ۽ اديب ڊاڪٽر ابراهيم سنڌي  چيو ته منشي حاجي احمد ملاح جو تسلسل هو، منشيءَ هڪ ڪردار آهي جيڪو مرڻو ناهي، ڇو ته فرد مرندا آهن پر ڪردار مرندا ناهن، نوشاد ڀٽي چيو ته  منشي مزاحمت جو نمونو ۽ سنڌ جو حقيقي عاشق هو، صحافي غلام نبي ڪيريي چيو ته منشي ابراهيم هڪ بااصول انسان ۽ اڏول شاعر هو، تقريب کي خطاب ڪندي منشي جي فرزند طارق ابراهيم منشيءَ چيو ته منشي شاگردن، هارين، پورهيتن جو وطن پرست شاعر آهي، جنهن مسڪيني باوجود آمرن سان مهاڏو اٽڪايو پر ڪڏهن به نه وڪيو نه ئي جهڪيو، سالگرهه تقريب ۾ سينيئر صحافي عبدالرشيد سومري، غلام محمد آزاد، اسماعيل سومري ۽ ٻين پڻ  خطاب ڪيو، جڏهن ته  فقير قادر بخش، اياز منشيءَ، حفيظ ڀان، رشيد سومري منشيءَ جي قومي، انقلابي ۽ مزاحمتي قومي شاعري جۡهونگاري، ان کان اڳ سمورن اڳواڻن گڏجي ابراهيم منشيءَ جي ۸۷ هين سالگرهه جو ڪيڪ ڪاٽيو، جڏهن ته  ابراهيم منشيءَ جي مزار تي حاضري ڀري گلن جون چادرون به چاڙهي فاتحه خواني پڻ ڪئي وئي. ابراهيم مُنشي سِنڌ سان جند جوڙيندڙ قومي شاعر فقير محمد سنڌي سنڌ ڌرتي جيڪي به انمول هيرا پيدا ڪيا آهن، تن ۾ ابراهيم منشي پڻ هڪ آهي، جنهن جي تازو ئي سالگرهه ملهائي وئي، ۽ کيس مُحبتن ڀريون ڀيٽائون پيش ڪيون ويون. ابراهيم منشي ۱۵ جنوري ۱۹۳۴ع تي ڳوٺ جنهاڻ سومري، تعلقي ۽ ضلعي ٽنڊي محمد خان ۾ ديني عالم، شاعر ۽ مولوي محمد اسحاق سومرو جي گهر جنم ورتو. هُو اڃا چوٿون درجو سنڌي مس پڙهيو ته مارچ ۱۹۴۵ع ۾ سندس پيءُ وفات ڪري ويو، اُن کانپوءِ گھر جو سَڄو وزن ابراهيم منشي تي پيو، جنهن جي ڪري ابراهيم منشي پنهنجي دل واري تعليم حاصل ڪري نه سگهيو، نيٺ پنج درجا سنڌي پاس ڪري محنت مزدوري سان لڳي ويو. ابراهيم منشي جي اندر وڏي آنڌ مانڌ هئي قومي درد جي، جنهن کي هُن عوامي ذهنن تائين رسائڻ جي ڀرپور ڪوشش ڪئي ۽ اُن مرحلي ۾ ابراهيم منشي گهڻي حد تائين ڪامياب ٿيو. زندگيءَ جي ڏکين حالتن کي ڏسي ۱۹۴۹ع ۾ شاعريءَ جي شروعات ڪيائين. ابراهيم منشيءَ تي پنهنجي والد جو اثر هو، جنهن ڪري شاعري وسيلي قوم کي بيدار ڪرڻ جو فيصلو ڪندي هيٺئين طبقي جي نمائندگي ڪرڻ لڳو. هُو پنهنجي شاعري ترنم سان پڙهندو هو، ۱۹۶۰ع ڌاري شيخ اياز جي انقلابي شاعريءَ کان متاثر ٿيو. ۶۶-۱۹۶۵ع ۾ ماهوار “روح رهاڻ” ۾ سندس شاعري ڇپي، سندس شاعريءَ جو پهريون مجموعو “پيغام مظلوم” ۱۹۷۰ع ۾ ڇپيو، ٻيو مجموعو “وڳهه جا وريام” ۱۹۷۱ع ۾ ڇپيو. ابراهيم منشي قومي شاعريءَ جي عيوض ۱۹۷۲ع تي جيل ويو، اهڙي طرح ۱۹۷۳ع ۾ وري جيل ياترا ڪري موٽيو. ابراهيم منشي جي شاعري سنڌ جو آواز ٿي اُڀري، انهيءَ اُڀرندڙ ڏوهه ۾ کيس ۱۹۷۴ع تي جيل جو سختيءَ سان منهن ڏسڻو پيو. ابراهيم منشي جو جيل وڃڻ وارو سلسلو بند ئي نه پئي ٿيو، قومي شاعري ۽ جيل ابراهيم منشي جي جذبن کي اڃا بُلند پرواز ڏني، ۱۹۷۵ع تي وري جيل جي سلامي لاءِ پيش پيو. ابراهيم منشي جي شاعري قومي جذبي سان سرشار رهي، جنهن جي ڪري بار بار منشي جيل جي سلامي پئي ڏني. تون ڪالهه به هُئين ارغونن سان، ترخانن سان، غدارن سان، مون ڪالهه به سوري سينگاري هئي، هوشو هيمون پارن سان! هلچل ۽ سُجاڳي ابراهيم منشي جي نس نس ۾ شامل هئي، سڀاڻي جي اُلڪي منشي کي ڪٿي ويھڻ ئي ڪونه ٿي ڏنو. مارشلا جي دور ۾ ابراهيم منشي جي شاعري وڏي خاصي حُلقي ۾ مشهور ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ ۱۹۸۳ع تي ابراهيم منشي کي جيل جو منهن ڏسڻو پيو. ۱۹۸۵ع ۾ پريم نگر پبليڪيشن پاران سندس شاعريءَ جو ٽيون مجموعو “گوندر ويندا گذري” ڇپيو، جنهن جو پيش لفظ محمد ابراهيم جويي لکيو. ۱۹۹۱ع ۾ سندس چوٿون مجموعو “ڌرتي، دين، ڌرم” شايع ٿيو. سندس شاعريءَ جو پنجون مجموعو “ڌوئنري ڏينهن ڌاڙا” ۱۹۹۵ع ۾ ڇپيو ۽ ڇهون مجموعو “اکر اکر اک” روشني پبليڪيشن پاران ۲۰۰۶ع ۾ ڇپيو. هِن عوامي ۽ انقلابي شاعر ابراهيم منشي ۳۱ جولاءِ ۲۰۰۳ع تي اسپتال ۾ سڀ ارڏايون ڇڏي هميشه لاءِ اکيون بند ڪيون ۽ مٽيءَ ماءُ حوالي ٿيو، ۽ پوءِ هو سراپا سنڌ بڻجي ويو. ابراهيم منشي اُهو شاعر ۽ مزاحمتي ڪردار آهي، جنهن کي صدين تائين ياد رکيو ويندو!   (ڏھاڙي عدالت لاڙڪاڻو ۾ ۱۵ جنوري ۲۰۲۲ع تي ۽ ڏھاڙي ڪوشش ۾ ۲۳ جنوري ۲۰۲۲ع تي ڇپيل) ابراهيم منشي انقلاب جو آواز ساجد چانڊيو سنڌي ادب ۾ مزاحمتي شاعريءَ کي وڏي اهميت حاصل آهي. ابراهيم منشي به هڪ اهڙو مزاحمتي شاعر هو. جنهن پنهنجي ڌرتي تي تبديليءَ جي چاهنا رکي پنهنجي ڌرتيءَ کي عبادت جو مرڪز بڻائڻ چاهيو، ڌرتي وارن لاءِ حوصلي، همت، سرت ساڃاهه، جرئت ۽  ۽ جدوجهد جو سبب بڻيو رهيو، ابراهيم منشي، سنڌي ٻوليءَ جو اهڙو ته جرئتمند شاعر ليکجي ٿو جنهن اول به سنڌ ۽ آخر به سنڌ جو نعرو بلند ڪيو: جنگ جنگ جنگ آ، منهنجي تو سان جنگ آ. پليت پير ڪر پري، هيءَ ڌرتي منهنجو ننگ آ. (منشي) شاعر لاءِ اهو تمام ضروري آهي ته هو پنهنجو نظريه حيات قائم ڪري، ۽ انهيءَ نظريي تي آخر تائين ثابت قدم رهي. ابراهيم منشيءَ جي زندگيءَ جو مقام سندس شاعريءَ ۾ سڌيءَ ريت  ظاهر آهي. هو ڏوٿي ماڻهن جو همدرد، وڏيري ۽ سرمائيدار جو چٽو دشمن نظر ايندو. مارو ماڻهن سان سندس همدرديون کيس وڌيڪ قد آور ڪري ڇڏين ٿيون. ديس جي آجپي واري جذبي، سندس شاعري کي عام ماڻهن ۾ مقبول ڪري ورتو. ورو ورو وارثو! ولهي جا وارث هڻي پئي هانَوَ ۾، اوهان جي آرس جي پاڻ ٿيو پارس، ته سون سموري سنڌڙي (منشي)  ابراهيم منشيءَ جي شاعري سنڌي قوم لاءِ اتهاس جي اهميت رکي ٿي. هو عام ماڻهن جي آواز هو، هونئن به تاريخي ماڻهو ڪڏهن به ناهن وسرڻا. منشيءَ جهڙي جرئتمند شاعر کي ايترو جلد  ڪيئن  ٿو وساري سگهجي! جيڪو سڄي عمر قوم کي ويساهه ڏيندو رهي. تنهن کي وسارڻ جهڙي ويساهه گهاتي ناممڪن آهي. ڪالهه ابراهيم منشيءَ جي اٺين ورسيءَ (ياد) جو ڏينهن هو، سندس شاعري ڳليءَ ڳليءَ ۾ ڳائي کيس ياد ڪيو وڃي: ونيءَ وانگر ٻنيءَ  ٻک رت ولوڙي راتو ڏينهان پوءِ به هاري بک جو بک (منشي)  ابراهيم منشي جهڙن اتساهيندڙ ڪردارن کي عام ڪرڻ لاءِ تحريڪ جي ضرورت آهي. جيئن سندن شاعريءَ  جو خواب تعبير ماڻي سگهي، سندس شخصيت جا سڀئي پهلو اڳيان آڻڻ گهرجن ته جيئن عام ماڻهو سندس حياتيءَ کي مشعل راهه بڻائي اڳتي وکون وجهن. ڪيڏي  آهي ڪوڪ، ويڙيچن ولهار ۾، بيگانا، بي ڪفنا، مرن روز ملوڪ، سانگين ساڻ سلوڪ؛ ڦاهيون، ڦاسيون، ڦٽڪا (منشي) ابراهيم منشي جڏهن پنهنجو گيت ترنم سان پڙهندو هو ته محفل ۾ ويٺل، سندس ترنم ۾ گم ٿي ويندا هئا. هڪ مند چري  آهي، ٻي جا رات ٺري آهي ههڙي ۾ اچڻ تنهنجو، ڀاڳن جي ڀري آهي (منشي) سندس ترنم ۾ چيل شاعري ماڻهن کي بي قرار ڪري وجهندي هئي، ابراهيم منشي جي شاعري موجوده سنڌ جو چٽو عڪس آهي. عام ۽ سادي سلوڻيءَ ۾ رچيل سندس ڪويتائون عمل جي راهه ۾ رهنمائي ڪندڙ آهن. منشي وقت جي نبض تي هٿ رکي لکيو. ڳايو، ۽ جدوجهد ڪئي، جيلن جون صعوبتون سٺيون، پر پوءِ به حوصله مند رهيو؛ هاري تنهنجا هٿ، چمان ڪهڙي چپ سان، تون ئي اها وٿ، جنهن ۾ ساهه سنسار جو (منشي)  ابراهيم منشي پنهنجي فڪر، فهم پيغام ۽ مزاحمتي روپ جي ڪري سموري سنڌ ۾ مقبول آهي. سندس شاعري؛ ·       چيٽ ۾ چئي ويو ايندس مان، ·       جنگ جنگ جنگ آ، ·       مون پڪ سڃاتا پنهنجا ها، ڪي ڌارين  سان گڏ ڌاڙي ۾. ۽ ان کان علاوه ٻي ڪيتري ئي شاعري، مختلف فنڪارن ذريعي ڳلي ڳلي پهچي پنهنجي اهميت وڌائيندي رهي ٿي.     (تاريخ ۳۰ جولاءِ ۲۰۱۱ع تي ابراهيم منشي جي اٺين ورسي هئي)   ابراهيم منشي ۳۱ جولاءِ ورسيءَ جو ڏينهن حسن پٺاڻ سنڌ جو ناميارو عوامي شاعر منشي محمد ابراهيم سومرو، ۱۵ جنوري ۱۹۳۴ع تي ڳوٺ جنهاڻ سومري، تعلقي ۽ ضلعي ٽنڊي محمد خان (اڳوڻي ضلعي حيدرآباد) ۾ ڄائو. سندس والد جو نالو محمد اسحاق هو، جيڪو ڪڙمت ڪندو هو. غربت جي حالت ۾ بہ هن پنهنجي پٽ (ابراهيم منشيءَ) کي ملان مڪتب ۾ پڙهڻ لاءِ ڇڏيو. اڃا چوٿون درجو سنڌي مس پڙهيو تہ مارچ ۱۹۴۵ع ۾ سندس پيءُ وفات ڪري ويو. گهر جي اٺن نون ڀاتين جو گذر سفر ڏاڍو ڏکيو ٿي پيو، ان ڪري ابراهيم منشيءَ پنج درجا سنڌي پاس ڪري محنت مزدوري ڪرڻ شروع ڪئي. هنن ڏکين حالتن کان متاثر ٿي، هن ۱۹۴۹ع ۾ شاعريءَ جي شروعات ڪئي. ابراهيم منشيءَ جو پيءُ پڻ شاعر هو ۽ مولود بہ چوندو هو، مٿس ان جو بہ ڪافي اثر هو. ابراهيم منشيءَ شروع ۾ رومانوي شاعري ڪئي ۽ ڪافيون چيون. شاعريءَ وسيلي هيٺئين طبقي جي نمائندگي ڪرڻ لڳو. هو پنهنجي شاعري ترنم سان پڙهندو هو. ۱۹۶۰ع ڌاري شيخ اياز جي انقلابي شاعريءَ کان متاثر ٿيو. . ۶۶- ۱۹۶۵ع ۾ ماهوار ’'روح رهاڻ'‘۾ سندس شاعري ڇپي. سندس شاعريءَ جو پهريون مجموعو ”پيغام مظلوم“ (۱۹۷۰ع) ۾ ڇپيو، ٻيو مجموعو '’وڳھ جا وريام'‘(۱۹۷۱ع) ۾ ڇپيو. ۱۹۸۵ع ۾ پريم نگر پبليڪيشن پاران سندس شاعريءَ جو ٽيون مجموعو '’گوندر ويندا گذري'‘ڇپيو، جنهن جو پيش لفظ محمد ابراهيم جويي لکيو. ۱۹۹۱ع ۾ سندس چوٿون مجموعو '’ڌرتي، دين، ڌرم‘' شايع ٿيو. سندس شاعريءَ جو پنجون مجموعو ’'ڌؤنري ڏينهن ڌاڙا'‘(۱۹۹۵ع) ڇپيو ۽ ڇهون مجموعو ”اکر اکر اک“ روشني پبلڪيشن پاران ۲۰۰۶ع ۾ ڇپجي چڪو آهي. هي عوامي ۽ انقلابي شاعر ۳۱ جولاءِ ۲۰۰۳ع تي هي جهان ڇڏي ويو.   (حسن پٺاڻ جي فيسبڪ ٽائم وال تان ۳۱ جولاءِ ۲۰۲۲ع تي رکيل/ کنيل)   ابراهيم مُنشي تذڪره شعراء ٽنڊو محمد خان اعظم ڀٽي سنڌ جو ناميارو قومي، عوامي، انقلابي ۽ مزاحمتي شاعر ابراهيم منشي ۱۵ جنوري ۱۹۳۴ع تي ڳوٺ جنهاڻ سومري، موجوده تعلقي بلڙي شاهه ڪريم ، ضلعي ٽنڊي محمد خان ۾ جنم ورتو. سندس والد جو نالو محمد اسحاق سومرو هو، جيڪو ڪڙمي هو. غربت جي حالت ۾ به هن پنھنجي پٽ (ابراهيم منشيءَ) کي ملان مڪتب ۾ پڙهڻ لاءِ ڇڏيو. منشيءّ اڃا چوٿون درجو سنڌي مس پڙهيو ته مارچ ۱۹۴۵ع ۾ سندس پيءُ وفات ڪري ويو. گهر جي اٺن نون ڀاتين جو گذر سفر ڏاڍو ڏکيو ٿي پيو، انڪري ابراهيم منشيءَ پنج درجا سنڌي پاس ڪري محنت مزدوري ڪرڻ شروع ڪئي. هن ڏکين حالتن کان متاثر ٿي، ۱۹۴۹ع ۾ شاعريءَ جي شروعات ڪئي. ابراهيم منشيءَ جو پيءُ محمد اسحاق سومرو پڻ مولود جو ڀلوڙ شاعر هو. منشيءّ تي ان جو به ڪافي اثر هو. ابراهيم منشيءَ شروع ۾ رومانوي شاعري ڪئي ۽ ڪافيون چيايائين. شاعريءَ وسيلي هيٺئين طبقي جي نمائندگي ڪرڻ لڳو. هو پنھنجي شاعري ترنم سان پڙهندو هو. ۱۹۶۰ع ڌاري شيخ اياز جي انقلابي شاعريءَ کان متاثر ٿيو. ۶۶- ۱۹۶۵ع ۾ ماهوار "روح رهاڻ" ۾ سندس شاعري ڇپي. منشي ابراهيم ۱۹۷۲ ۾ حيدرآباد ۾ هڪ قومپرست پارٽي جي جلسي ۾ قومي شاعري پڙهي جنهنڪري کيس گرفتار ڪري جيل موڪليو ويو ۽ ان سان گڏ هن قومي ڪارڪن کي ڇهه مهينا ٽيپ ۽ پنج هزار روپيه ڏنڊ لڳايو ويو هو. پر اهي سڀ تڪليفون هن کي سنڌ ۽ سنڌ سان ٿيل زيادتين خلاف آواز اٿارڻ کان روڪي نه سگهيون ۽ ٻيهر هن ۱۹۷۳ع ۾ هڪ جلسي ۾ قومي شاعري پيش ڪئي، جنهن سبب کيس ٻيهر گرفتار ڪري جيل موڪليو ويو. سائين جي ايم سيد سان هن جو عشق هو ۽ ۱۹۷۴ع ۾ هن سائين جي ايم سيد جي سالگره ۾ لائوڊ اسپيڪر تي پابندي باوجود شاعري چئي. جنهن جي ڪري پورا ڏهه مهينا سخت پورهئي سان کيس جيل جي سزا ڏني ويئي. سندس پهرين آڊيو ڪيسيٽ ۱۹۷۵ع ۾ مارڪيٽ ۾ آئي ۽ کيس ڀرپور عوامي موٽ ملي پر کيس ٻيهر جيل موڪليو ويو. ضياء الحق جي مارشلا خلاف ۱۹۸۳ع واري ايم آر ڊي هلچل ۾ ڀرپور حصو وٺي، گرفتاري ڏنائين. هو قومپرست سياست جي اهم شخصيتن سائين جي ايم سيد، رسول بخش پليجي، شهيد فاضل راهو سان به تمام گهڻو وقت گڏ رهيو. جيتوڻيڪ زندگي جي آخري ڏينهن ۾ هن جو تعلق وقت جي حڪمرانن ممتاز علي ڀۡٽي ۽ ڄام صادق علي جي ويجهو رهيو. منشي جي مشهوري جو هڪ سبب پنهنجي آواز ۾ شاعري کي ڳائڻ ۽ پيش ڪرڻ به هو. شاعريء کي پڙهڻ ۽ ماڻهن کي پاڻ ڏانهن متوجه ڪرڻ جو ڏانءۡ کيس سهڻي نموني ايندو هو. هو شاعر هجڻ سان گڏ پاڻ به هڪ لوڪ فنڪار هو. هن پنهنجي شاعري پاڻ گائيڪي واري انداز ۾ ڳائيندو هو. کيس شاهه لطيف جي شاعري به گهڻي برزبان ياد هئي. هو اڪثر ڪري سنڌ جي قومپرست تنظيمن جي تقريبن ۾ پاڻ اچي پنهنجي شاعري پيش ڪندو هو. ابراهيم منشي سنڌ جي انهن شاعرن منجهان آهي جنهن کي لاڙ جي پاسي مٽيءَ جي هڪ هڪ ذري کان وٺي اُفق ۽ آسمان تائين جنهن شيءِ جا جيترا نالا آهن، اهي کيس نه رڳو معلوم هيا پر انهن سمورن نالن ۽ شين کي پنهنجي شعرن ۾ سرجيائين. هن محبوبا جي ريشمي زلفن بجاءِ، سدائين اڻڀن وارن جي ڳالهه ڪئي. هن ڳاڙهن ڳلن بجاءِ تتل ڪاڙهن ۾ ڪڙهيل ميرن مهانڊن جي ڳالهه ڪئي ۽ انهن ڏتڙيل انسانن کي پنهنجو سمجهي پيار ڏنو. سندس شاعريءَ جو پھريون مجموعو ”پيغام مظلوم“ (۱۹۷۰ع) ۾ ڇپيو، ٻيو مجموعو "وڳهه جا وريام" (۱۹۷۱ع) ۾ ڇپيو. ۱۹۸۵ع ۾ پريم نگر پبليڪيشن پاران سندس شاعريءَ جو ٽيون مجموعو "گوندر ويندا گذري" ڇپيو، جنھن جو پيش لفظ محمد ابراهيم جويي لکيو. ۱۹۹۱ع ۾ سندس چوٿون مجموعو "ڌرتي دين ڌرم" شايع ٿيو. سندس شاعريءَ جو پنجون مجموعو "ڌؤنري ڏينھن ڌاڙا" (۱۹۹۵ع) ڇپيو. ڇهون مجموعو ”اکر اکر کي اک“ روشني پبلڪيشن پاران ۲۰۰۶ع ۾ ۽ ستون مجموعو ”ڇپر ڇمر ڇانورو“ ڇپجي چڪا آهن. هن عوامي ۽ انقلابي شاعر ۳۱ جولاءِ ۲۰۰۳ع تي وفات ڪئي. سندس فن ۽ فڪر تي ڊاڪٽر قربان چني وفاقي اردو يونيورسٽيءَ جي سنڌي شعبي مان، ڊاڪٽر عنايت حسين لغاري جي نگرانيءَ ۾ تحقيقي مقالو لکي پي ايڇ. ڊي ڪئي آهي. ابراهيم منشي جي نالي سان سندس ڳوٺ جنهاڻ سومري ۾ لائبريري قائم ڪئي وئي پر ان تي بااثر ڌۡرين پاران قبضو ڪيو ويو. تازو ۲۰۲۴ع ۾ نگران حڪومت ٽنڊي محمد خان جي گورنمينٽ بوائز هاء اسڪول کي ابراهيم منشي جي نالي سان منسوب ڪيو آهي. ابراهيم منشي جي شاعري، فن، فڪر، ٻولي، سندس شخصيت سميت سندس شاعري جي مختلف پهلوئن ۽ موضوعن تي تحقيق جي گهڻي ضرورت آهي. (ا.ڀ) ابراهيم منشي جو چونڊ ڪلام هيٺ ڏجي ٿو: نظم مان غدار آهيان، مان غدار آهيان. چيم سچ، سوريءَ سزاوار آھيان. مان پورهيت پنوهارن کي پچندي ڏسان ٿو، مان مارۡن مٿي مچ مچندي ڏسان ٿو، بگھاڙن کان تن کي نـ بچندي ڏسان ٿو، نشي ۾ نگهبان نچندي ڏسان ٿو، جلان ٿو پچان ٿو، تڏهن ڪجه لکان ٿو، ڪري مان چڪو پاڻ اقرار آهيان، مان غدار آهيان، مان غدار آهيان. جڏهن انگ اگھاڙا اباڻا ڏسان ٿو، وطن منجه وانگي ويڳاڻا ڏسان ٿو، ڏکن ۾ ڏريل ڏاڏاڻا ڏسان ٿو، سنڌ سڄيءَ جا سَنڌ ساڻا ڏسان ٿو، مان لنئونءَ لنئونءَ لڇان ٿو، تڏهن ڪجه لکان ٿو، حقيقت ۾ ڦاسيءَ جو حقدار آهيان، مان غدار آهيان، مان غدار آهيان. مان مورن ملوڪن کي مرندي ڏسان ٿو، مان ڪنگن ۽ ڪانگن کي ڪڏندي ڏسان ٿو، مان ڌارين کان ڌرتيءَ کي ڌڏندي ڏسان ٿو، مان ٻيڙي ڪا منجهـ ٻار ٻڏندي ڏسان ٿو، سڙان ٿو، ڪڙهان ٿو، تڏهن ڪجه لکان ٿو، مان پنهنجي ئي ڄڻ ڄاڻ جو ڄار آهيان، مان غدار آهيان، مان غدار آهيان. مان جيئري جوانيون ڪيئن جلندي ڏسان ٿو، مان رازق جو روح رڙندي ڏسان ٿو، مان ڪونڌر ڪلها ڪنهن جا ڪڙهندي ڏسان ٿو، سڄي سنڌ سورن ۾ سڙندي ڏسان ٿو، ٻران ٿو مران ٿو، تڏهن ڪجه لکان ٿو، گنهگار آهيان، گرفتار آهيان، مان غدار آهيان، مان غدار آهيان. ڪٽي ڪو شرابن شبابن ۾ راتيون، سڄي رات بک ۾ ڪنهن جھاتيون ٿي پاتيون، ڏسي ڪنهن امڙ جون سڪل ٺوٺ ڇاتيون، ٻَران ٻارڙن جون ٻڌي ٻوليون ٻاتيون، جھران ٿو جھڄان ٿو، تڏهن ڪجه لکان ٿو، مان پنهنجي پنوهارن جو پرچار آهيان، مان غدار آهيان، مان غدار آهيان. مان حاڪم جي هت هيري ڦيري ڏسان ٿو، وطن ۾ مان وانگين جا ويري ڏسان ٿو، مان اک سامراجين جي ميري ڏسان ٿو، مان بازن جي گھيري ۾ ڳيري ڏسان ٿو، مچن ۾ مچان ٿو، تڏهن ڪجه لکان ٿو، مان ”منشي“ مرڻ لاءِ تيار آهيان، مان غدار آهيان، مان غدار آهيان. ************************************************ نظم نٿو جو سنڌ لئه لڙي، نٿو جو سنڌ لئه ڪڙهي، سو سنڌ مان لڏي وڃي، سو سنڌ کي ڇڏي وڃي. برابري، سراسري، اسان گھُرون ٿا ايتري، پُڇي کڻي ڪو ڪيتري، اسان ٻڌايون هيتري، آزاد قوم جيتري، آزاد قوم جيتري، جو سچ انهيءَ تان سَڙي، سو سنڌ مان لڏي وڃي. نِکاريو سِنڌڙيءَ حُسن، ڏسي ڪئين ڪُونڌ پيا ڪُسن، ڪروڙ ڪاهيندا اچن، ڪُسڻ جو ڪوپ پيا پُڇن، مَچن مَچن اندر مَچن، مَچن مَچن اندر مَچن، جنهن وِک هٽائي بي وڙي، سو سنڌ مان لڏي وڃي. هي مڪليون، موهن دڙا، ٿرن بَرن ٿڌا گھڙا، ٽهڪائي جنهن ٽانڊا ڪيا، کڻي ويو ٽپڙ ٽڙا، انهيءَ ڪري هڙا وڙا، انهيءَ ڪري هڙا وڙا، نٿو جو تڙ مٿان تڙي، سو سنڌ مان لڏي وڃي. ٿي انتها آ ڪِيس جي، ۽ ڪيسين ويهندا هيسجي، ڇڏي ڏي ريت رِيس جي، پُريون به وينديون پيسجي، آ جنگ جِيس جِيس جي، آ جنگ جِيس جِيس جي، اُٿي نه جو تڙي کڙي، سو سنڌ مان لڏي وڃي. ٻُڌين نٿو کٻي سڄي، نقارو جنگ پيو وڄي، گھڻين هٿين ڇپر کڄي، هلي نه جنهن هيئون هِڄي، ڀڄي ڀڄي هينئر ڀڄي، ڀڄي ڀڄي هينئر ڀڄي، ڌڙي تي داڦ بيڌڙي، سو سنڌ مان لڏي وڃي. هي ملڪ ”منشي“ ٿيو مَکِي، چوي پيو پکڻ پکي، جڏهن به قوم آ ڪَکي، لکين لهي آيا لکِي، سنڌوءَ جي سُرڪ جنهن چکي، سنڌوءَ جي سُرڪ جنهن چکي، پِي جان سان نٿو جَڙي، سو سنڌ مان لڏي وڃي. سو سنڌ مان لڏي وڃي، سو سنڌ کي ڇڏي وڃي. ************************************************ نظم تون ڪاله به هوئين ارغونن سان، ترخانن سان غدارن سان، مون ڪاله به سوري سينگاري هئي، هوشو هيمون پارن سان، تو حاصل هئا القاب ڪيا، ڪئين ڪاله به ڀاڙيا ڀاڙي تي، تون ڪاله به تن سان ڪٺي هئين، جي ڌاريا آيا ڌاڙي تي، مون ڪاله به ساٿ ڏنو هو سوچي، سنڌو جي سچارن سان. تو ڪاله به ڳاڙها لال اسان جا، ڪونڌر ڪئين ڪهايا هئا، تو ڪاله به جيجل جا ته جگر، ڪئين ٽانڊن تي ٽهڪايا هئا، مون ڪاله به تو سان جهڙو جهيڙيو، نيزن سان تلوارن سان. تون روڳي روپ وٺي هت آئين، ڪاله به قاضي قاضن جو، ءِ بابو نائون مل چنيسر، ڄام فيروزي پارن جو، مون ڪاله به روپا دٻي مياڻي، جهيڙيو گڏ جونجهارن سان. ٿو اڄ به توکي چورن سان گڏ، چوڪي تي چوبند ڏسان، ۽ جيجل جي جلادن سان، ٿو حاضر تو هر هنڌ ڏسان، ۽ اڄ به منهنجي جنگ آ جاري، غدارن تو پارن سان. تون اڄ به قومي غيرت کي، پيو عام هتي نيلام ڪرين، ۽ جيجل جي جهولي ۾ ٽانڊا، اڄ پيو تون جام ڀرين. مون ڪاله وڙهيو هو گورن سان، ۽ اڄ وڙهان ٿو ڪارن سان. اڄ به ڏوٿين ڏنڀ ڏيڻ لاءِ، تنهنجو ساڳيو رهزن رنگ، ”منشي“ وقت وصولي وٺندو، پوندا ويرين واجهن ونگ، مان اڄ به آزادي لئه ٻيڙيون، پائي بيٺس يارن سان. ************************************************ نظم جھڙو ماڻھو تھڙو ناڻو، ھر ڪو پنھنجي اگھه اَگھاڻو، جيڪو ماڻھو ڪونه وڪاڻو، سو ئي ماڻھو موتيءَ داڻو. ڪنھن جي ٿي ھِت ذات وڪامي، ڪنھن جي ٿي ھِتِ ڏات وڪامي، ڪنھن جي ٿي ھِتِ مَتِ وڪامي، ڪنھن جي ٿي ھِتِ رات وڪامي، ھيڏي وڪري جو نه وڪاڻو، تنھن کي مليو جيل ۽ ٿاڻو. ڪنھن جو ٿو ھت رَتُ وڪامي، ڪنھن جو ٿو ھِت سَتُ وڪامي، ڪنھن جي ٿي ھِتَ پت وڪامي، ڪنھن جي ٿي ھَت مت وڪامي، ڪيڏا ڪلنگيدار وڪاڻا، ڏسندي ڏسندي ڄاڻو سُڃاڻو. ڪنھن جو رنگ ۽ روپ وڪامي، ڪنھن جو ننگ ۽ نام وڪامي، ڪنھن جي چوريل چنگ وڪامي، ڪنھن جو تنگ ٿي انگ وڪامي، لاش لکين ھت روز وڪامن، ناھي ڪوئي ٽائم ٽاڻو. صبح ۽ سانجھي پيئندي ڪانجھي، “منشي” مور نه وڪيا مانجھي، مصريءَ ماکيءَ کان به مٺا مون، اھڙا ڪي انسان ڏٺا مون، قول عزم تي قائم رھندي، گھوٽ قبولي ھليا گھاڻو! جھڙو ماڻھو تھڙو ناڻو!

قربان پيرزادو جاکوڙي جن جي ذات مهتاب اڪبر راشدي قربان پيرزادي لاءِ لکندي، مون کي پنهنجي يادگيرين کي ڪيئي سال پوئتي وٺي وڃڻو پيو. سال ۲۰۰۱ع جي ڳالهه آهي، سنڌ جي اطلاعات کاتي ۾ منهنجي سيڪريٽريءَ طور تقرري ٿي. اطلاعات کاتو، پنهنجي ڪم ڪار جي حوالي سان حڪومت جو سڀ کان وڌيڪ باخبر، تيز ۽ حساس محڪمو سمجهيو ويندو آهي. ان جي اهميت ڪو سمجهي ته وڏي آهي ۽ جي نه سمجهڻ چاهي، ته پوءِ کڻي اڄ جي اطلاعات کاتي کي ڏسو، جنهن ۾ اڄ خبر به نه ٿي پوي ته سيڪريٽري ڪير آهي؟ مان جنهن وقت جي ڳالهه ٿي ڪريان، ان زماني ۾ ڪنهن به محڪمي جو سيڪريٽري ڄڻ ته ان کاتي جو انتظامي بادشاهه سمجهو ويندو هو. وزير بيشڪ وزير هجي، پر جي آفيسر برجستو هوندو هو ته وزير به ان سان کونس گهڻي ڪو نه ڪندو هو. اطلاعات کاتي ۾ وري سيڪريٽريءَ جا دست و بازو ان جا ڊائريڪٽر اطلاعات هوندا آهن. منهنجي زماني ۾، مونکي اڪثر ڪري سٺا آفيسر مليا. سکر ڊويزن ۾ ڊائريڪٽر جي حيثيت سان قربان پيرزادي صاحب سان تعارف ٿيو. شائسته، شانائتو، نهٺو، پنهنجي ڪم جو ڄاڻو. ياد اٿم جڏهن سکر وڃڻ ٿيو ته پيرزادي صاحب، پنهنجي آفيس به ڏيکاري ۽ پريس ڪلب ۾ صحافي حضرات سان ملاقات جو اهتمام به ڪيائين. ان دوران جنهن شيءَ کي مون محسوس ڪيو اُها هيءَ هئي ته قربان پيرزادي صاحب جو صحافين سان وهنوار، بلڪل پروفيشنل هو. هر صحافي هن سان عزت سان پيش پئي آيو. هن جي مهذب ۽ پيشه ورانه پختگيءَ سبب، هن پنهنجي عزت ۽ مقام کي بلڪل مٿاهون رکيو. اهو ئي سبب هو جو، حڪومتي ترجيحات کي سمجهه سان سنڀالڻ، صحافي برادريءَ جي گُهرجن جو ادراڪ رکڻ ۽ خبرجي ترسيل ۽ پنهنجي کاتي کي، هر ضروري ڳالهه کان باخبر رکڻ ۾ پيرزادي صاحب ڪڏهين به ڪا ڪوتاهي ڪا نه ڪئي. سندس واسطو، انور پيرزادي سان آهي، مون تي اهو رازگهڻو دير سان منڪشف ٿيو. عام طرح سان ماڻهو، اڪثر پنهنجي اهميت وڌائڻ لاءِ پنهنجي ڄاڻ سڄاڻ، دوست احباب ۽ خاندان جي ڪن ڄاتل سڃاتل ماڻهن جا نالا پنهنجي آفيسر جي ڪن تائين پهچائڻ ۾ دير ئي ڪونه ڪندا آهن. پر قربان پيرزادي، ان حوالي سان به پنهنجي تعارف کي پاڻ تائين ئي محدود رکيو ۽ انور جو حوالو ڪٿي به نه ڏنائين. زندگيءَ جو هڪ وڏو حصو، پنهنجن مٽن ما ئٽن، دوستن ۽ هم پيشه دوستن سان ملندي جُلندي ۽ ڪم ڪندي گذريو وڃي. ان دوران انسان پنهنجي شخصيت جي ڪيترن ئي مختلف روپن ۾ انهن جي سامهون ايندو آهي. مختلف صورتحال ۾ هن جو ماڻهن سان ڪار وهنوار ئي ان جي شخصيت جي اصل حقيقت کي ظاهر ڪندو آهي. قربان پيرزادي متعلق سندس دوستن ۽ احبابن جا هن متعلق تاثرات ان ڳالهه جو ثبوت آهن. هن جو دوستن سان دوستيءَ جو ناتو نڀائڻ، تازو ڇپيل ڪتاب ”ڇنڻ مُور نه سکيا“ ۾ سندس ڏک سک ۾ ساٿ ڏيڻ، ضرورت پوڻ تي هر ڪنهن کي ڪم اچڻ ۽ ان سڄي سلسلي ۾ اخلاق ۽ فضيلت جي پهلوءَ کي مٿاهون رکڻ ئي قربان پيرزادي کي نمايان ڪري ٿو. سندس پنهنجن مضمونن ۾ گهڻي ڀاڱي “سنڌ” ئي هن جي اظهار جو موضوع آهي. ان تي حيرت ڪا نه ٿيم. ٻلهڙيجيءَ جي پيرزادن کي سندن امڙين سنڌ سان محبت جي اهڙي سُتي پياري آهي جو هر ننڍو وڏو، ان جي عشق ۾ غلطان آهي. هنن جي سوچ جي ابتدا به سنڌ سان ٿي ٿئي ته انتها به ان تي آهي. ٻلهڙيجي کي “لِٽل ماسڪو”، جنهن به سبب سان چيو ويو هوندو، پر اها به هڪ حقيقت آهي ته ان ننڍڙي ڳوٺ جي هڙني مردن توڙي عورتن جي سوچ ۽ خيالات جي پرواز اشتراڪيت ۽ انسان ذات جي ڀلائيءَ واري سوچ سان ئي هم آهنگ رهي آهي ۽ ان سوچ سان واڳيل رهڻ جو اظهار، توهان کي پيرزادي صاحب جي تحريرن ۾ باربار ملندو. سندس دوستن جي مضمونن مان پڙهندڙن کي اها به خبر پوندي ته، قربان، گهمڻ ڦرڻ جو به شوقين آهي ته مهمان نوازي به خوب ڪري ڄاڻي. اطلاعات کاتي جي نوڪريءَ به ان سلسلي ۾ سندس ڪافي مدد ڪئي. مختلف جاين تي وڃڻ، اتي جي معلومات هٿ ڪرڻ، حڪومتي ڪار پردازن کي به ان کان باخبر رکڻ ۽ پاڻ سان گڏ، ٻين جي معلومات ۾ به واڌارو آڻڻ کي قربان پيرزادي صاحب پنهنجي فرض ادائي سمجهي ڪيو آهي. سندس ڪتاب انهن سڀني ڳالهين جو مظهر آهي. قربان پيرزادو جيڪو ڇنڻ مور نه سکيو خالد ٻانڀڻ ماڻهوءَ جو من پرکڻ، ان جي اندر جون ڳالهيون سمجهڻ صورت ۽ سيرت جو چڱي ريت اندازو لڳائڻ ان جي اخلاق پيار مان پرکي سگهجي ٿو. پاڻ من جا موجي، من پنهنجو موجي آهي. موهه ۽ مرڪ جڏهن چپڙن جي ڪنارن سان ڳالهيون ڪرڻ لڳي، تڏهن هڪڙو احساس جنم وٺندو آهي ته هي انسان ڪيڏو نه خوشنصيب آهي، جنهن وٽ سدائين قرب ۽ پنهنجائپ ورهائڻ جا اندر ۾ ڄڻ ته ڪي انيڪ خزانا آهن. اهڙن سٻاجهڙن انسانن مان هڪڙو قربان پيرزادو به آهي، هو جڏهن سکر ۾ سڌ سماءُ کاتي جو ڊائريڪٽر هيو ته مون کي ياد ناهي ته اسان ڪڏهن هن سان ڪنهن ڏهاڙي تي نه مليا هجون. جيڪڏهن اسان سندس آفيس يا آستاني تي نه ويندا هئاسين ته هو اچي آفيس پهچندو هو ۽ مرڪندي چوندو هو ڇو ڀلا ٻاجهه ڪانگهاري ڪري ڇڏي اٿوءُ؟ تڏهن اسان سندس معياري ٿي پوندا هئاسين. هو رڳو سڌ سماءُ جو ڊائريڪٽر نه هيو پر ڪتابن سان دلچسپي، پڙهڻ لکڻ هن جي زندگي جو حصو آهن. مون هن جهڙو هن دور ۾ لطيف شناس نه ڏٺو. لطيف سرڪار جي شعرن ۾، ڪنهن لفظ ۾، منجهندا هئاسين ته منهنجي پهرين فون سائين قربان پيرزادو ڏانهن ويندي هئي. جيڪو لطيف جي بيتن جون معنائون اهڙي سهڻي انداز ۾ ٻڌائيندو ۽ سمجهائيندو هو جو اصل واهه واهه ٿي ويندي. سليم ڀٽو لطيفي جڏهن سکر ۾ ايڪسائيز کاتي ۾ آفيسر ٿي آيو ته منهنجي ان سان پهرين ملاقات به قربان پيرزادو جن ڪرائي هئي. تقريبن شام جو لطيفي جي ڪتابن سان ڀريل هڪ ننڍڙي ڪمري ۾ ڪچهري ڪرڻ لاءِ قربان جن سان گڏ ويندو هئس، جتي سليم ڀٽو لطيفي ۽  قربان پيرزادو جن جي وچ ۾ لطيف سرڪار جي فن فڪر، شعرن تي وڏا وڏا بحث ٿيندا هئا. اسان اڪثر ڪري خاموشي سان ٻڌندا هئاسين. جتي ٿوري گهڻي عقل آهر ضرورت پوندي هئي ته بحث ۾ حصو وٺندا هئاسين. قربان پيرزادو اڄ به پنهنجي ذات ۾ هڪڙي علم ادب ۽ پيار جي يونيورسٽي آهي، هو ڪيترا سال اڳ سڌ سماءُ کاتي مان ريٽائرڊ ٿي موهن جي دڙي ڀرسان وڃي پنهنجو ڳوٺ ٻلهڙيجي وسايو، پر سندس گڙدن جي تڪليف گهڻو وقت کيس اتي رهڻ نه ڏنو، هينئر هو ڪراچي جي گهميل هوائن ۾ ڊائلاسز تي رهي ٿو. ڌڻيءَ در دعا آهي، کيس جلد صحتيابي نصيب ٿي ۽ زندگي جون اڃا کوڙ ساريون بهارون ماڻي. تازو سندس زندگي تي قربان صاحب جي پنهنجي لکڻين تي ڪتاب ”ڇنڻ مور نه سکيا“ ڇپجي مارڪيٽ ۾ آيو آهي، پر مون تائين نه پهتو هو. مان جڏهن ڪجهه ڏهاڙا پهرين سکر جي سڌ سماءُ واري آفيس ۾ ڪم سانگي ويس ته سيد آصف شاهه جي ٽيبل تي ڪتاب پيل ڏٺم. آصف شاهه، قربان پيرزادو جي شاگردي ۾ رهندي هن وقت سکر اطلاعات کاتي جو ڊائريڪٽر آهي. مان نه رڳو هجت ڪري اهو ڪتاب اتان کنيو، پر آصف شاهه فون تي قربان پيرزادو جن سان ڳالهه به ڪرائي. فون تي وڏي عرصي کان پوءِ تمام گهڻي ڪچهري ٿي. سندس آواز ۾ اڃا تائين ساڳي کل مذاق ۽ هجتن جا انبار مليا. ڪتاب ”ڇنڻ مور نه سکيا“ ۾ جن به دوستن قربان پيرزادو تي لکيو آهي، اهو پورو سچ ۽ هن جي شخصيت سان انصاف ڀريو آهي. قربان پيرزادو اڄ به انور پيرزادي کي پنهنجو استاد ٿو سمجهي. بدر ابڙي لکيو آهي ته قربان پيرزادي جي عمر ايتري لڳي ڪونه ٿي، جيتري ٻڌائين ٿا. چون ٿا ته ۱۹۴۸ع ۾ جنم ورتائين ۽ انور جڏهن سنڌ يونيورسٽي ۾ انگريزي پڙهائيندو هو، تڏهن قربان اتي انگريزي ادب ۾ داخلا ورتي ۽ ايم اي ڪري نڪتو. معنيٰ ته قربان پيرزادو انگريزي ادب جو به وڏو ڄاڻو آهي. هو جڏهن انفارميشن جو ڊائريڪٽر هو تڏهن به فقيري هن جي وجود جو حصو هئي. وڏن وزيرن، مشيرن، ڪامورن جي گڏجاڻين ۾ نوڪري جي نسبت سان ويندو ضرور هو پر هو تڪڙ ڪري ڊائريڪٽر هجڻ جي حيثيت سان ڪڏهن به اڳي ڪرسي تي وڃي ويهندي ڪو نه ڏٺو. هميشه ڪنڊائتي ڪرسي ڳولي وڃي، ان تي ويهي رهندو هو. شور شرابي کان هميشه پاسيرو رهندو هو. اڪيلائي هن جي بهترين ڪرت هوندي هئي، نه ته اسان وٽ ڪوئي رڳو سترهين گريڊ ۾ وڃي ٿو، تڏهن به آڪڙ ۾ ڪنڌ جي هڏي سڄائي ڇڏي ٿو. ڪنڌ ۾ ڄڻ ڪلي لڳل هجيس پر هن فقير ماڻهوءَ وٽ اهڙيون ارڏايون ڪو نه هيون. ڇو ته هو پاڻ خانداني، ڳوٺ جو زميندار ۽ تمام وڏي حيثيت رکندڙ آهي. پر ان کي ڪڏهن به محفلن ۾ ظاهر ڪونه ڪيو. هڪ سچي کري انسان جون اهي به خوبيون هونديون آهن ته هر ڳالهه سڌي منهن تي چئي ڏئي، جيڪا ڳالهه قربان پيرزادو جي طبيعت جو حصو آهي. مونکي اها خبر ڪتاب ڇنڻ مور نه سکيا مان پئي ته هو شاعر به آهي. نوڪرين دوران هن ڪڏهن نه ٻڌايو ته شاعري به ڪندو آهيان. ڪتاب ۾ عبدالڪريم گدائي تي لکيل نظم پڙهي ڏاڍي خوشي ٿي ته هو ڪيڏو پختو شاعر آهي، سندس لڪيل راز کي پڙهندڙن جي آڏو رکان ٿو ته ڏات جنهن وقت ٿي ماٺي ٿئي فن کي ان وقت ڄڻ ڪو ڪک ٿو سنگهي روح ٿو ريهه ڪري پاڻ ٻري جيءَ جهري جان کي جهنجهوڙ ڪري اتي مورخ هيئن چوي فن کي شايد فالج ٿيو آ واهه واهه ڪمال جو فن ۽ خيال آهي آخر تائين ٿيل شعر سان نباهه سچ پڇو ته مون کي ڏاڍو وڻيو آهي. هن ڪونج جهڙي سٻاجهي شخص ڪوئل جهڙي لات رکندڙ قربان پيرزادو ۴ سيپٽمبر ۱۹۴۸ع تي موهن جي دڙي جي قدامت تهذيب ڀرسان لاڙڪاڻي ضلعي جي ٻلهڙيجي ۾ جنم ورتو. هن ڳوٺ کي لٽل ماسڪو به چوندا آهن. ڇو ته ٻلهڙيجي علم ادب سياست جي حوالي سان پوري سنڌ ۾ نرالي تاريخ ۽ حيثيت رکي ٿو. اهو انور پيرزادو هجي، ڪامريڊ گلاب پيرزادو هجي، محب پيرزادو يا کڻي قربان پيرزادو هجي، وري نوجوانن جي کيپ ۾ زلف پيرزادو، سهيل پيرزادو، الطاف پيرزادو ۽ ٻيا کوڙ نالا حوالي طور ڳڻائي سگهجن ٿا. قربان پيرزادو ۱۹۸۱ع ڌاري سڌ سماءُ کاتي ۾ سکر ۾ تڏهن آفيسر ٿي آيو هو، جڏهن اسان کي صحافت جي ”ص“ جي به خبر ڪو نه هئي. سندس جنم ته 4 سيپٽمبر تي ٿيو هو پر رٽائرڊ وري ۳ سيپٽمبر ۲۰۰۸ع ۾ ٿيو. هن نوڪري جهڙي نيڪ دلي خوب سچائي ۽ ايمانداري سان ڪئي، شايد ڪو اهڙو آفيسر اڄ جي دور ۾ هجي، جيڪو چئي ته مان قربان پيرزادو جهڙي صاف شفاف نوڪري سرانجام ڏئي رهيو آهيان. مون کي اهڙو ماڻهو ڳولهيو ڪونه ٿو لڀي. جيڪو قربان پيرزادو جهڙو آدرشي ۽ اصول پرست هجي. سدائين قرب جون ڪچهريون، پيار جا ميلا مچائڻ هن جي زندگيءَ جو مشغلو رهيو آهي. دوستن کي سڏڻ، ڪٺو ڪرڻ ادبي ميڙاڪن ۾ هلي وڃڻ اهو به پابندي سان ۽ وقت تي پهچڻ هن کان ڪوئي سکي. چوندا آهن اندر ۾ ڀلي کڻي سوين درد ڀريل ڇونه هجي پر مک تي مرڪ لازمي آهي. قربان پيرزادي ۾ اها خوبي آهي ته مک تي سدائين مرڪ هوندس، پڪا ڀوڳ ڪرڻ، وڏا ٽهڪ ڏيڻ زندگي ۾ ڄڻ نوان رنگ ڀري ڇڏيندو آهي. هي ناچيز بندو ساڻس عمر ۾ ننڍو هجڻ جي باوجود هن کان گهڻو ڪجهه سکيو آهي. ڌڻي در دعا آهي ته هو ايئن سدائين کلندو ملندو، ٽهڪ ڏيندو رهي. هو اڃا کوڙ سارا ڪتاب پنهنجي سنڌي سٻاجهي ٻولي کي ارپيندو رهي. قربان پيرزادو هڪ دور جي پڄاڻي - هڪ مور شخص جي موڪلاڻي الطاف پيرزادو قربان پيرزادو، جنهن کي پنهنجي امڙ پيار مان قربڻ سڏيندي هئي سو قربڻ اڄ ٻلهڙيجي کان، سنڌ کان هميشه لاءِ وڇڙي ويو. قربان صاحب جي سڄي زندگي جدوجهد ۽ محنت ۾ گذري، هن ننڍپڻ کان جواني تائين زندگي جي راھ ۾ ايندڙ هر ڏکيائي، هر مشڪل کي چيلينج سمجهي کنيو، ۽ انهن جو مڙس ٿي مقابلو ڪيو. نتيجي ۾ کيس اهڙي ڪامياب ۽ لازوال زندگي نصيب ٿي، جيڪا ڪنهن کي نصيب ٿيندي آهي ۽ نصيب وارن کي ئي نصيب ٿيندي آهي . هو ايماندار ۽ فرض شناس آفيسر به هو ته ذميوار پيءَ به. هو ڪچهري جو ڪوڏيو محفل جو مور اهڙو انسان هو جنهن کانسواءِ اوطاق ۽ ڪچهري ٻئي ٻسيون ڀاسنديون هيون. قربان صاحب هر ٽهي جو ماڻهو هو، هر عمر وارن جو يار، ڪمال جو انداز بيان رکندڙ هن ماڻهو جي شائسته گفتگو کي سندس ٽوٽڪائي ۽ ڀوڳائي انداز اهڙي ته رونق بخشيندو هو جو هن کانسواءِ ڪچهري ڄڻ ته بي رونق لڳندي هئي. سياست، ادب ۽ لوڪ ڏاهپ هن جي پسند جا موضوع هوندا هئا . هو سماجي خدمت ۽ ڳوٺ جي فلاح بهبود لاءِ به سرگرم رهيو. ڳوٺ لاءِ بجلي جي سهولت هجي يا ڳوٺ سڌار سنگت يا وري انڊس ڊولپمينٽ ايسوسرئيشن يا سوشل ميڊيا هر محاذ تي سرگرم رهيو. هن هر ٽهي ۽ نسل سان پاڻ کي ڳنڍي رکيو. سوشل ميڊيا جي ذريعي هن ڳوٺ سان ۽ ڳوٺ وارن سان پاڻ کي ڳنڍي رکيو. ٻلهڙيجي واٽسيپ گروپ تحت سرگرمين ۾ به پيش پيش رهيو. هو گذريل ٻن ٽن کان بيمار هيو پر بيماري کي پاڻ تي حاوي ٿيڻ بدران پاڻ بيماري تي حاوي رهيو. قربان صاحب ڪتاب به هو اديب به هو سرجڻهار به. هو دوستي جي کيتر ۾ وري اهڙو ته شاهوڪار هو جو سڄي سنڌ ۾ جتي به وڃو اوهان کي سندس دوست يار ضرور ملندا. انور پيرزادو ۽ قربان صاحب ننڍپڻ جا اهڙا پڳ مٽ ۽ لنگوٽيا يار هئا جن ٻلهڙيجي ۾ شعور جي لاٽ ٻاري. فرسوده ريتن ۽ رسمن کان بغاوت ڪري ٻلهڙيجي کي نئون دڳ، رنگ ۽ روپ ڏنو. قربان صاحب اڄ اسان کان وڇڙي ويو آهي. هن جي وڇوڙي ٻلهڙيجي جي اوطاقن کي به ٻسو ڪيو آهي ڪراچي ۾ ٻلهڙيجي واسين جي مچندڙ ڪچهرين کي به. هو اڄ پنهنجي جيون ساٿي کي به وڇوڙي جو وھ ڏئي اڪيلو ڇڏي ويو، جنهن کانسواءِ سندس پل به نه سرندي هئي. اڄ ٻلهڙيجي اداس آهي، ٻلهڙيجي سوڳوار آهي. ٻلهڙيجي پنهنجي هن صدوري ۽ سلڇڻي پٽ کي هميشه ساريندي رهندي. قربان پيرزادو زندگيءَ جي عملي تفسير جهڙو راز علي گُل ڀٽو تو تي ڇا قُربان ڪجي، ڏَسي ڇا ڪجهي. جان ودل قربان ڪجهي، ڏَسي ڇا ڪجي. هن بيت جهڙو هڪڙو ماڻهو ۱۴ جنوريءَ ۲۰۱۸ع تي اوهان اسان سڀني کان بنا موڪلائي راهه عدم جو راهي ٿي ويو، اڄ هو مخدوم شاهه جمال جي اباڻي قبرستان ۾ اهڙي ابدي ننڊ ۾ سُتل آهي، جتان کيس واهان اسان مان يا ڪير به جاگائي يا اُٿاري نٿو سگهي. حياتي گذارڻ وڏي ڳالهه ناهي، ٻين لئي جيئڻ ئي اصل زندگي آ. ٻين کي حياتي ارپڻ جو گڻ هر ڪنهن انسان ۾ ناهي ٿيندو،  جيڪو قربان پيرزادي صاحب ۾ هئو. مگر هو علمي طور ان گُڻ سان مالا مال هُيو، ڪسي پڪي، ڏک سک ۾ سٿ نباهڻ وارو هي مانيٺو ماڻهو هر روح جي راحت بڻجي رهيو، ۱۹۷۹ع يا ۱۹۲۰ع ڌاري ان وقت ساڻس واچتي ملاقات ۾ مونکي اها پروڙ بنهه ڪا نه هُئي ته اڳتي هلي اسان ٻئي سڪ جي هڪڙي ئي سڳي ۾ پوئجي وينداسين، اهو اسان جي شاگرديءَ وارو زمانو هُيو، ۱۹۹۸ع ۾ جڏهن منهنجي بدلي سکر ۾ ٿي ته پتو پيو ته سائين به سکر ۾ ڊپٽي ڊائريڪٽر اطلاعات جي ڪرسيءَ سان قابو آهي. دوستن جي معرفت هڪٻئي سان رابطو ٿيو، ميل جول ٿي ۽ پوءِ ته اهڙا ڪڙيا سي ۽ جڙياسي جو ڪڏهن سائين منهنجي آفيس ۾ ته ڪڏهن مان سندس آفيس ۾ مٿان ٻين محبتن کي به ميڙي وٺندا هُئاسين، اهڙيون ڪچهريون لڳنديون هُيون جو ٻئي سرڪاري وقت جي خيانت ڪري وٺندا هُئاسين، سنڌي ادبي سنگت سکر شام جي گڏجاڻي يا ڪنهن ٻئي ادبي ميڙاڪي ۾ گڏجي ويندا هُئاسين، مٿان وري مون ۲۰۰۳ع ۾ عشق پبليڪيشن رسالو گمبٽ مان جاري ڪيو ته ان کي رجسٽر ڪرائڻ ۾ ڪافي ڪارائتا مشورا ڏنائين، سي به مفت ۾، سندس ياداشت ۾ پاڪستاني حاڪمن جي ٽيهارو سالن جي لڪل تاريخ محفوظ آهي، اسان جو پاڻ ۾ يادگيريون لکڻ تي وڏو بحث ٿيندو هُيو، سائين ٿڌيرو مڙس لکڻ کان لهرائيندو هُيو، نيٺ دوستن جي گڏيل ستوهه ۽ اصدار تي هڪ ڪتاب ”ڇنڻ مُور نه سکيا“ جي عنوان سان سهيڙي ۽ ڇپائي ورتو، سندس هي ڪتاب مسقتبل ۾ سنڌي ادب ۾ چڱي جاءِ والاريندو. جيڪڏهن اسان کانئس يادگيريون لکرائڻ ۾ ڪامياب ٿيون ها ته سنڌي ادب جي تاريخ کي هڪ شاهڪار ڪتاب ملي پوي ها، ڇو ته سندس دفتر هڪ ادبي مورچو هُيو، جتي ادبي اوسر ترويج، ترقي ۽ سياسي لاهن چاڙهن تي وڏا وڏا بحث ۽ ٽيڪا ٽپڻيون ٿينديون هُيون. هو ايئرڪنڊيشنر کي “ٿڌي پيتي” سڏيندو هُيو، دوستن کي صلاحڻ مهل چوندو هُيو ته يارو اچو ٿڏي پيتي هلي ٿي چاءِ تي ڪچهري ٿا ڪريون، ڪچريون هن جو جياپو هُيون، ڪجهه سالن لاءِ بيماريءَ جي جنگ دوران ٻلهڙيجيءَ سان ٻه اکيون ڪرڻ تي مجبور ٿيو، ان لاءِ هيئن ڇو نه چوان ته؛ درد دلين جو طالبوُ دليون ڳولي ٿو چين چورائي دلين جو موهن جي دڙي جي چيڪي مٽيءَ مان ڳوهيل هي ماڻهو پنهنجي ڀاوءَ ۽ سُلوڪ جي ڪري ماڻهن جي دلين ۾ عُمر به ايڏي ئي ماڻيندو، هن جي يادن جا آثار به مُنهين جي دڙي جيترا پڪا ۽ پختا آهن، جن کي گردش ايام ۽ زماني جا جهلا جهولا ميثاري نٿا سگهن. ڏکارا هن لاءِ سندس ساڻيهه ۽ سٿ ته لازمي آهن، مگر اسان جهڙا سڌڙيا به سندس جدائي جي درد کان آجا ناهن. اوهان اسان جي سنگت جو هتي هجڻ سندس گهراڻي لاءِ ته آٿت ضرور آهي، ليڪن سندس سنگت کي صرف هُن جي قيمتي گهڙين ۽ يادگيرين جو سهارو آهي، جيڪي بيشڪ اسان جي دوستيءَ جي دم لاءِ وڏو اثاثو آهن. انهن يادگيرين کي قلم جي قبضي ۾ ڪري هڪٻئي ۾ ورهائي سگهون ٿا. هڪڙي يادگيري اها به آهي ته سيپٽمبر ۲۰۰۷ع  ۾ هي مانائتو ماڻهو نوڪريءَ کان آجو ٿيو ته راقم الحروف هڪ شام ملهائڻ جي خواهش ظاهرڪئي ته هن مانائتي ماڻهوءَ دلي طور اها دعوت قبول ڪئي، ان شام ۽ رات ملهائڻ جي سموري ترتيب ۾ سندس راءِ ۽ صلاحون شامل هيون. اها شام گمبٽ شهر جي باءِ پاس تي موجود هوٽل جي ڇت تي ۱۱ سيپٽمبر ۲۰۰۷ع  فرشي نشت جي صورت ۾ منعقد ڪئي وئي، جيڪا شام جو ڇهين وڳي شروع ٿي ۽ صبح جو پنجين وڳي تائين جاري رهي، جنهن ۾ سئو کان وڌيڪ سندس دوستن عزيزن ۽ ڳوٺاڻن شرڪت ڪئي. هن ليک ۾ اسان جنهن شخصيت جو ذڪر ۽ فڪر ڪيو، جيڪو توهان ۽ اسان جو پيارو، ڌرتيءَ ڄائو، جيڪو سٺ سال اسان اوهان ۽ الائي ڪيترن کي کلائيندي کلائيندي ۱۴ جنوري بروز اڱارو ۲۰۱۸ع تي راڄ رُئاري سڀ ڪسرُون ڪڍي وڃي شهر حمو شان جو مڪين ٿيو آهي، اهو دلين ڌڻي آهي، سائين قربان علي پيرزادو، شل جنت ڀيڙو هجي. ۲۳ فيبروري، بروز جمعو، سندس چاليهي جي نسبت سان لکيو ويو. قربان پيرزادو ويو وڻجارو اوهري شهباز پيرزادو جنهن سماج ۾ سنجيده، نظرياتي، اصولن جي پڪن، قول ۽ فعل ۾ مضبوط ۽ ذميواريون بهتر نموني سان نڀائيندڙ ماڻهن جي کوٽ هجي اتي جيڪڏهن ڪو اهڙن اصولن سان مالا مال ماڻهو موڪلائي وڃي ٿو ته سڄو سماج ماتمي جلوس جو ڏيک ڏئي ٿو جنهن ۾ هر ماڻهو سينو ڪُٽي فطرت سان احتجاج ڪري ٿو پر فطرت هر ماڻهوءَ لاءِ پنهنجا پنهنجا قانون ٺاهيا آهن، جن کي چاهيندي نه چاهيندي به قبول ڪرڻو پوي ٿو اهڙو ئي نه چاهيندي قبول ٿيندڙ  ڏينهن ۱۶ جنوري ۲۰۱۸ به آهي جنهن ڏينهن تي هڪ ذميوار، ذهين، آدرشي ۽ باڪردار ماڻهو قربان پيرزادي جي ساهه جو پنڇي جز کان جدا ٿي ڪُل ڏانهن  اڏري ويو ۽ سندس اهڙي اڏام سچائي ايمانداري رواداري ۽ ماڻهپي کي به روئاري وڌو. قربان پيرزادو هڪ اهڙو انسان جنهن  پنهنجي زندگيءَ ۾ ڪڏهن به آدرشن کي پٺي نه ڏني. سچائي جو دامن نه ڇڏيو ۽ نه ئي ڪو اهڙو ڪم ڪيو جنهن تي ماڻهوءَ کي ڪنڌ جهڪائڻو پئجي وڃي. زندگي جي ڪنهن به موڙ تي  هي مايوس نه ٿيو ڇو جو هن جيڪي به قدم کنيا اهي شعوري طور کنيا ۽ شعوري طور کنيل قدمن کانپوءِ مايوسي ويجهو ئي ڪا نه ايندي آهي. قربان پيرزادو ڪچهرين جو مور ماڻهو هو. گفتو کڻڻ جو ڏانءُ اهڙو هوندو هيس جو سموري ڪچهريءَ جو مرڪز لڳو پيو هوندو  هو ٻارن سان ويهندو ته ٻاراڻيون پر سبق سان ڀرپور ڳالهيون ڪندو، اوطاق تي ويهندو ته سماج، سائنس، ادب، سياست، معيشت، بيوروڪريسي، لطيف ۽ سچل سائين سندس ڪچهرين جا موضوع هوندا. هر مڪتبهء فڪر جي ماڻهوءَ سان ان جي ذهنيت مطابق ڪچهري ڪرڻ جو تمام وڏو ڏانءُ هوندو هيس. آئون جڏهن ننڍو هوندو هيس ته قربان صاحب پنهنجي ننڍپڻ جا تجربا ٻڌائيندا هو. جڏهن ڪتاب پڙهڻ لڳاسين ته هو پنهنجو ۽ پنهنجي دور جو ادبي سفر سمجهائيندو هيو. مطلب پنهنجيون ۽ پنهنجي دور جون ڳالهيون اسان کي ٻڌائيندو به هيو ۽ اڻ سڌي طرح اها تلقين به ڪندو هيو ته هنن شين کي ڌيان ۾ رکو. ادب جي دنيا جو ذڪر نڪرندو هيو ته بابا قربان چوندو هو ته اڄڪلهه سڀڪو صاحب ڪتاب ٿيڻ جي چڪر ۾ اچي ويو آهي! مطالعو گهٽجي پيو جڏهن ته اشاعت ڏينهون ڏينهن وڌي پئي. ان ڳالهه مان اوهان اندازو لڳائي سگهو ٿا ته هن اسان کي پنهنجي سماج جي حالت مطابق مطالعو وڌائڻ جي هدايت ڪئي ۽ تڪڙي اشاعت کان پرهيز ڪرڻ جو به چيو. ڏسو سادن لفظن ۾ ڪيڏي وڏي ڳالهه سمجهائڻ جو هنر رکندڙ هيو قربان پيرزادو. ها قربان پيرزادو اهو ماڻهو هيو جنهن جي نظر هڪ ئي وقت بدلجندڙ سماجي ۽ عالمي حالتن تي هئي. هو پنهنجي ڳالهه دنيا  جي حالتن سان ڀيٽڻ بعد پيش ڪندو هيو، ڪڏهن به غلط بياني نه ڪندو۔ جيڪڏهن ڪا ڳالهه سندس مطالعي هيٺ آيل نه هوندي ته اهو چوڻ ۾ به نه لهرائيندو ته منهنجي اها شئي پڙهيل ناهي . هڪ دفعي امر جليل صاحب پنهنجي پروگرام ۾ شهيد هوش محمد شيدي کي ”هٿ جو ٺاهيل هيرو ڄاڻايو“ شام تي بابا قربان صاحب سان ڪچهري ٿي. مون کيس چيو امر جليل پنهنجن ڳالهين تان پاڻ ڦري رهيو آهي. هن ڪنهن زماني ۾ ”هوشو شيدي جي آخري شام“ نالي ڪهاڻي لکي هئي. ترت پڇيائين ته  اهو ڪتاب اوهان وٽ آهي جنهن ۾ اها ڪهاڻي شايع ٿيل آهي مون هائو ڪئي ۽ بابا صاحب مونکان ڪتاب وٺي هڪ ئي ويهڪ ۾ پڙهيو. اهو شين جي تهه تائين پهچڻ جو عشق هيو جيڪو بابا صاحب جي من ۾ آخر تائين موجود هيو ڇو جو هو پاڻ مشاهداتي ماڻهو هيو. ڳالهيون ٻڌندو هيو پر راءِ تڏهن ڏيندو هيو جڏهن پاڻ ڪٿي نه ڪٿي ان ڳالهه بابت پڙهيو هوندائين، نه پڙهڻ جي صورت ۾ پنهنجي ڳالهه زبردستي نه مڃرائيندو هو البته ايترو ضرور چوندو هيو ته ان معاملي  بابت پڙهي پوءِ ڪچهري ڪبي. قربان پيرزادو هڪ شاگرد کان وٺي انفارميشن جي آفيسر تائين سچائي ۽ مخلصيءَ کي پاڻ ساڻ کڻندو هليو. هن وٽ پنهنجي دوستن عزيزن جو وڏو مان هوندو هيو. هن پنهنجي ڳوٺ ۽ آس پاس جي ماڻهن جي وس آهر مدد به ڪئي، ڪامريڊ گلاب ٻڌائيندو آهي ته جڏهن ڪامريڊن تي لٺ پئي وسي اسين سڀ جيل ۾ هئاسين، ڪير اسان جي وارثي ڪرڻ لاءِ تيار ڪونه هيو اتي قربان صاحب نوڪريءَ جي پرواهه نه ڪندي سرڪاري گاڏين تي اسان سان جيل ۾ ملاقات ڪرڻ لاءِ ايندو هيو ۽ ضرورت جو سامان به مهيا ڪندو هيو. سنڌي، اردو، سرائڪي ۽ انگريزي ٻولي جا ادبي ڪتاب قربان صاحب دلچسپيءَ سان پڙهندو هيو هن جي دل ۾ ٻولين ۽ قومن لاءِ ڪا به نفرت نه هئي. چوندو هو ته دنيا جي ڪنهن به ٻوليءَ کي نظرانداز نٿو ڪري سگهجي. سڀني ٻولين جي پنهنجي پنهنجي حيثيت آهي. جيترو ٿي سگهي انهن ٻولين کي پڙهجي ۽ انهن سان ويجهڙائي ڪجي. جيڪڏهن اسان هڪ ٻوليءَ کي نظرانداز ڪنداسون ته معني اسان هڪ قوم جي قومي حيثيت کي پٺي ڏنيسين. سو جيڪڏهن پنهنجي قومي تشخص جي ڳالهه ڪريو ٿا ته ٻين قومن جو به پاڻ جيترو قدر ڪريو.. تعليمي ۽ شعوري يافته ماڻهو سماج جي هر فرد کي تعليم يافته ڏسڻ چاهيندو آهي اهڙي ئي خواهش قربان پيرزادي جي به هئي. هو چاهيندو هيو ته هر ماڻهو لکي پڙهي تعليم يافته ٿئي. مرد توڙي عورت ۾ تعليم جي ميدان ۾ ڪا به اڻ برابري نه هجڻ گهرجي. تعليم ئي آهي جيڪا انسان کي بهتر رستي ڏانهن وٺي وڃي سگهي ٿي ۽ جهالت جي زنجيرن کي ٽوڙڻ ۾ مددگار ثابت ٿي سگهي ٿي. قربان پيرزادو پنهنجي خاندان جو پهريون نوجوان هيو، جيڪو يونيورسٽي جي اعليٰ تعليم پرائي نوڪري جي تمام وڏي عهدي تي رسيو. هن جو تعلق غريب گهراڻي سان هيو تنهن باوجود به هن همٿ نه هاري. پڙهائي سان اهڙو پيچ پاتو جنهن پيچ جو ٽٽڻ ناممڪن ٿي پيو. تاريخ شاهد آهي ته اڪيلا ماڻهو سماجن کي تبديل ڪندا رهيا آهن ۽ انهن جي پيدا ڪيل تبديلي منجهان نسلن جا نسل فائدو وٺندا آهن. قربان پيرزادي جيڪا تعليم جي لاٽ ٻاري ان لاٽ منجهان اڄ سندس اولاد سميت پورو خاندان فائدو وٺي رهيو آهي. سندس چار ئي پٽ اعلي تعليمي يافته آهن ۽ پنهنجي والد وانگر تعليم جي ميدان ۾ شاگردن سان پيش ايندڙ مسئلن ۾ انهن جي ممڪن مدد ڪندا آهن. اها قربان صاحب جي ٺاهيل تعليمي واٽ آهي جيڪا سندس گهر کان سندس ويڙهي تائين منتقل ٿيندي پئي اچي ۽ ان سڄي منتقليءَ پٺيان ڪٿي نه ڪٿي سڌي يا اڻ سڌي طرح قربان پيرزادي جو وڏو ڪردار آهي جنهن کي وساري نٿو سگهجي. نوري ۽ ناري جوڳيئڙا جهان ۾ ٻري جن ٻاري آئون نه جيئندي ان ريءَ قربان پيرزادي ڪڏهن به نه ڪن چيرايو ۽ نه ئي گيڙو اوڍيو پر پوءِ به هو تصوف جو پرچارڪ هيو. انتها پسنداڻي سوچ جي هميشه مخالفت ڪيائين ۽ انسان جي بنيادي آزادي واري فلسفي تي يقين رکندڙ هيو. جهيڙي جهٽي کان پاسو ڪبو. درگذر ڪرڻ تي وڌيڪ ڌيان ڏبو. اسان سميت هر نوجوان کي اها هدايت ڪندو رهيو ته شين جو جائزو سهپ مان وٺندا ته وڏيون ڳالهيون به ننڍڙيون نظر اينديون. پر جيڪڏهن جذباتيت جي بنياد تي فيصلا ڪبا ته ننڍڙين ڳالهين تي به وڏو معاملو اٿي سگهي ٿو. سندس فقيراڻي مزاج جي اها نشاني آهي ته پاڻ بيماري جي بستر تي پنهنجي دوستن جهڙي وڏي پٽ ڀائو حسن علي کي هدايت ڪيائين ته منهنجو وڇوڙي تي غم نه ڪجو ڇو جو وڇوڙو ئي ميلاپ آهي. اوهان مونکي فقيري انداز سان لحد ۾ لاهجو. قربان صاحب جي چاليهي تي صوفي فقيرن جي سنگ سان سچل جي ڪلامن جي سرگم تي ڀائو حسن رقص ڪندو شاهه جمال جي ميدان تائين آيو ۽ والد جي مزار تي چادر چاڙهيائين، اهو منظر انتهائي حساس ۽ ڏوکوئيندڙ هيو، هر اک آلي هئي .هڪ طرف قربان صاحب جي وڇوڙي جو ڏک هو ٻئي پاسي ڄڻ سندس ڪُل سان ملاقات جو جشن به هيو جيڪا سندس وصيعت به هئي جنهن جو پوراءُ ان جي گهر ڀاتين ان انداز ۾ ئي ڪيو جيڪو هن چاهيو. بيشڪ هن ڌرتيءَ جي گولي تي اهڙن انمول ماڻهن جي کوٽ آهي جيڪي پاڻ کي هٿرادو جوڙيل نظام جي ويجهو ڏسڻ نٿا چاهين ۽ سندن اصول ئي سندن زندگيءَ جو طريقڪار آهن. بابا قربان پڄاڻان سندس هر دوست ۽ عزيز ڏکارو آهي. ڇو جو هن جي شفقت ڀريو هٿ هر ماڻهو مٿان رهيو، سڀڪو هن کي پنهنجو يار سمجهندو هيو هڪ ئي ملاقات ۾ جيڪڏهن ڪو ماڻهو قربان پيرزادي جي محبتن جي ڪڙن ۾ قيد نه ٿيو ته ڄڻ ملاقات ئي نه ٿي! اها هن جي خاصيت هئي. پر بابا صاحب جو وڇوڙو هڪ تقاضا به ڪري ٿو ۽  هڪ پيغام کي عام ڪرڻ جي نصيحت به ڪري ٿو. اهو پيغام سندس آدرشن سان سرشار پيغام آهي، اهو پيغام جنهن منجهه لالچ لوڀ ناهي، اهو پيغام جنهن ۾ لطيفات آهي، اهو پيغام جنهن منجهه ذاتي خواهشن کان مٿي مجموعي مفاد آهن. اهو پيغام جنهن ۾ رواداري سهپ ۽ پريتڻو آهي. اچو ته ان قربان صاحب جي پيغام کي عام ڪري ساڻس محبت جو اظهار ڪيون. کاھوڙِيُنِ خَفِّيءَ سين، سوجھي لَڌو سُبُحانُ؛ عاشِقَ اَھڙي اَکَرين، لَنگِھيا لا مَڪانُ؛ ھُوءِ ۾ گَڏِجِي ھُوءِ ٿِيا، بابُو جي بِريانُ؛ سَڀوئِي سُبُحانُ، آيو نَظَرُ اُنَنِ جي. ______ مُون سي ڏِٺا، ماءِ! جنِين ڏِٺو پِرينءَ کي؛ رَھِي اَچِجي راتڙِي، تن جُنگَنِ سَندِيءَ جاءِ؛ تنِين جِي ساڃاءِ، تُرھو ٿِئي تارِ ۾. ڪاڪو قربان پيرزادو سالگرهه جي حوالي سان ڪجهه دل جون ڳالهيون! ھمسفر گاڏھي سنڌ مختصر آ، ڦري گهري ماڻهو جو ڪٿي نه ڪٿي مکاميل ٿيو وڃي. ايئن ئي سموري سنڌ ۾ مروج چوڻيون، محاورا ۽ لفظ به مختلف هنڌن تي ساڳي نوعيت ۽ معنيٰ ۾ استعمال ٿيندي ٻڌڻ لاءِ ملن ٿا. ايئن آئون تجربي آڌار چوان ٿو، ڇو ته اسان ٻاروتڻ ۾ پنهنجي والد جو ڪو ڀاءُ نه هجڻ باوجود سندس سوٽن کي احترام وچان سمورا ڀائر توڙي ويجها عزيز “ڪاڪو” ڪري سڏيندا هئاسين. ايئن اهو لفظ مونکي ۹۰ع جي ڏهاڪي ۾ تڏهن ڪنن سان ٽڪرايو جڏهن آئون روزاني عوامي آواز ۾ ڪم ڪندي سائين انور پيرزادي کي ويجهو ٿيس، کيس ٻلهڙيجي جا سمورا پيرزادا عزت ۽ احترام وچان “ڪاڪو انور” ڪري سڏيندا هئا ۽ انور صاحب جي ڪري ئي قربان پيرزادي صاحب سان ميل ملاقات ٿيندي هئي. گهڻو پوءِ مون ٻلهڙيجيءَ سان واڳيل پنهنجي ڪافي صحافي دوستن خاص طور سؤٽ زلف پيرزادي ۽ الطاف پيرزادي واتان قربان صاحب لاءِ به “ڪاڪو قربان” چوندي ٻڌو، تڏهن مونکي پڪ ٿي وئي ته ٻلهڙيجيءَ جا پيرزادا به ٺيٺ ٻهراڙيءَ واري ان ڪلچر جو مان سدا مٿاهون رکيو ٿا اچن، جنهن ۾ ڪٽنب جي هر وڏڙي کي احترام وچان ڪاڪو ئي سڏبو آهي. جيتوڻيڪ قربان پيرزادي صاحب سان منهنجي ويجهڙائپ جو ٻيو حوالو منهنجو نهايت دلبر دوست ظهير ميراڻي آهي، جيڪو اڃا به مونکي سوٽ ڪري سڏيندو آهي ۽ آءُ به کيس پنهنجي سڳن سوٽن وارو مانُ ڏيندو آهيان. ان اکر پٺيان هڪ پسمنظر آهي، ٿيو ايئن ته صحافت جي دنيا ۾ سائين ف م لاشاري ۽ سائين انور پيرزادو، هڪٻئي کي سوٽ سڏيندا هئا-اسان ٻنهي دوستن به اهو اَکر اتساهه طور کانئن اُڌار ورتو ۽ اڄ ڏينهن تائين اُن جو مانُ به رکندا اچون. ظهير وٽ به قربان صاحب سان کوڙ ڪچهريون ٿينديون هيون. ياد ٿو پويم ته جڏهن پاڻ سڌ سماءُ واري کاتي ۾ ڊائريڪٽر هئا تڏهن اسان ٻنهي دوستن سنڌ سجاڳ اخبار ۾ پارٽنرشپ ڪئي هئي جيڪا هلي ته مختصر عرصو، ان وقت سائين صفدر شاهه سنڌ انفارميشن کاتي ۾ اشتهارن واري شعبي جو جو ڊائريڪٽر هجي، جيڪو پيرزادي صاحب جو ڪلهه تائين به پڳ مٽ يار هو ۽ اڄ به آهي. بنا ڪنهن لوڀ لالچ جي انهن ٻنهي صاحبن اسان جي جيڪا مدد ڪئي اها ڪڏهن به نٿي وساري سگهجي. پر آءُ اهو سڄو ڪريڊٽ پيرزادي صاحب کي ڏيندس ڇو ته ان سان جيڪڏهن قرب جي ڪا تند جُڙيل نه هجي ها ته شايد ايئن ممڪن نٿي سگهي ها. قربان پيرزادو، جيڪو آءُ سڃاڻان گهٽ ۾ گهٽ اهو ڪامورو هوندي به ڪڏهن ڪامورو نه رهيو، ڇاڪاڻ ته هي نهايت ٻاجهارو شخص سدائين ڦلدار وڻ وانگر جهڪيل ئي رهيو. دوست، يار ته پنهنجي جاءِ تي پر سندس وٽ جيڪو به ايندو هو عزتون ماڻي ويندو هو. اهو ئي سبب آهي جو هو اڄ جڏهن پنهنجو ڪيريئر پورو ڪري رٽائرمينٽ جي زندگي گذاري رهيو آهي تڏهن به سندس وٽ دوستن احبابن توڙي سندس اڳوڻي کاتي سان واڳيل ماڻهن جي جهرمٽ نظر اچي ٿي. حالانڪه رٽائرڊ ماڻهن وٽ ڪير لڙي به نه ويندو آهي، جيڪا خود سماجي بي حسي آهي. هن لاجواب شخص کان زندگيءَ جي اوڀارين لهوارين بابت گهڻو ڪجهه پرايوسين، اهو وکر پوءِ زماني سازيءَ جو هجي يا ماڻهن کي مانُ ڏيڻ جو، بهرحال سڄي زندگي لاءِ هڙ ۾ ٻڌي رکيو آهي، جيڪو قدم قدم تي ڪم اچي پيو. ٻلهڙيجي جنهن جو سنڌ ۾ “لٽل ماسڪو” طور الڳ ٿلڳ تعارف موجود آهي، تنهن ڳوٺڙي ۾ ڪاڪي قربان پيرزادي ۴ سيپٽمبر ۱۹۴۸ع تي چاچي حسن علي پيرزادي جي گهر اک کولي-پاڪستان جو جنم ٿيو ۴۷ع ۾ ۽ قربان پيزادي صاحب جو جنم ٿيو ۴۸ع ۾، ان حساب سان پاڻ پاڪستان کان فقط هڪ سال ننڍو آهي، يعني لاوا ڪانڊا، همعصر ۽ هم عمر. قربان صاحب سڄي ڄمار کاٻي ڌر جي سياست سان واڳيل رهيو، ايم آر ڊي ۾ به ڪامريڊن جي ڪم ايندو رهيو- ليڪن خاموش سپاهي طور پنهنجو ڪردار ادا ڪيائين، ڪڏهن به پنهنجي ڪيل چڱائي کي ڪٿي به ڪئش نه ڪرايائين. ڏتڙيل طبقي ۽ سنڌ جي ڀلائي چاهيندڙ هي دلبر شخص اڄ به سماج ۾ مثبت تبديليءَ جا خواب اکين ۾ ٽاڪيو ويٺو آهي. جيتوڻيڪ عمر جي هن حصي ۾ سندس طبيعت به ٺيڪ نٿي رهي، کيس هفتي ۾ ٻه ڀيرا ڊائلاسز جي ڪرب مان گذرڻو پوي ٿو. آئون ويجهڙ ۾ به ساڻس قرب ڪچهري ڪري آيو آهيان. ورهين کانپوءِ ملياسين. تڏهن به سندن ساڳيو پيار ۽ قرب. شال سندن صحت سلامت رهي، ۽ وڏي ڄمار ماڻين. ڇو ته اهڙا ماڻهو سنڌ جهڙي سماج ۾ ورلي ڄمندا آهن، جيڪي پنهنجي ذات کان گهڻو اڳتي ڏور رس نگاهه رکندا آهن. قربان پيرزادو سندس ورسي ۽ ٻلهڙيجي ۾ ٿيندڙ جشن وصال جي صوفياڻي محفل شهباز پيرزادو ڍولڪ جي وڄت، ڇير جو ڇمڪو، ڪوهياريءَ جو آلاپ ۽ گيڙو رتي الفيءَ جو هڪٻئي سان ڪيترو تعلق آهي سو ته بيان ڪرڻ مشڪل آهي پر انسان جي جذبن جو موسيقيءَ جي سرن سان لاڳاپو ڪيترو آهي سو هر ماڻهو اکيون آليون ڪري ٻڌائي سگهي ٿو، ”سانون نچ ڪي يار مناوڻ ڏي” وارو تصور يار کي ريجهائڻ لاءِ آهي به الائي نه پر پنهنجي ذات کي ريجهائڻ لاءِ ضرور آهي. موسيقي جون صدائون انساني جذبن جي ترجماني کان ويندي گهايل دلين جي مرهم به آهن، سياري جي سانت ۾ سرن جو وکرڻ اندر ۾ سڪ ۽ سار جي اُها حرڪت پيدا ڪندڙ هوندو آهي جنهن ۾ انساني اندر مان لالچي ۽ لوڀ سان سرشار دنياوي زنگ به لهندو آهي ۽ وري اندر ۾ هڪ اهڙو منصف قائم ٿيندي به محسوس ٿيندو آهي جيڪو نامناسب عملن جو فيصلو اندر مان آواز جي صورت ۾ ڏيندو آهي جنهن بعد انسان کي صاف دل هجڻ جو دليل ڪنهن قاضيءَ کان وٺڻ جي ضرورت ناهي پوندي پر انسان پنهنجي اندر ۾ منصفاڻي حرڪت محسوس ڪندو آهي مفتي منجھ وهائي ته قاضيءَ ڪاڻيارو نه ٿئين اسان جي ڳوٺ ٻلهڙيجيءَ ۾ ٿيندڙ صوفياڻي محفلن جي تاريخ لڳ ڀڳ اڌ صدي پراڻي آهي جنهن ۾ شادين مرادين، ميلن ملاکڙن، ۽ درگاهن جي عرس مبارڪ تي صوفياڻي راڳ جو اهتمام مانيءَ جي اهتمام کان وڌيڪ ڌيان طلب رهيو آهي. سنڌ جا تقريبن سڀ گويا اسان جي ڳوٺ ۾ راڳ جي محفل ڪري چُڪا آهن اوطاق جي ڪلچر ۽ درگاهن جي هجڻ ڪري اسان جي ڳوٺ جو اڻپڙهيل عام ڳوٺاڻو به شاھ، سچل جا بيت ۽ راڳ جي بندشن بابت آسانيءَ سان ڄاڻي وٺندو آهي شايد سمبارا جي پاڙي ۾ هجڻ ڪري سندس چوڙن جو ساز ٻلهڙيجيءَ جي ڳوٺاڻن جي ڪنن ۾ هميشه کان رهندو آيو آهي جنهن ساز کين موسيقيءَ جي شناس کان ويندي ثقافتيءَ رسمن جي بلڪل قريب رکيو آهي، راڳ ۽ رقص گيڙوءَ رتيءَ سنڌ جي سڃاڻپ جا نشان آهن جن جي موجودگيءَ ۾ سنڌي ماڻهو ڪفر ۽ اسلام ۾ ابتا پير ڌرڻ بدران پرينءَ راھ ڏانهن مائل ٿيو جيڪا راه منصور، سرمد، عنايت، ۽ دراشڪوه جي راه به آهي. . . ‏جديد شهرڪاري نظام جي شروعات سبب جهڙي طرح پوري سنڌ اندر ثقافت رسمن ۽ تاريخي ريتن جي شڪل ۾ کوڙ ساري تبديلي آهي ساڳئي طرح اسان جي ڳوٺن ۾ به ايڪوسائونڊ جي آوازن فنڪارن جي ڳلي بابت سمجھ ئي ڦري ورتي آهي، ثقافتي ورثن جي جڳھ حاڪم طبقي جي ان ثقافت ولاري آهي جنهن سان غريب طبقي جي ماڻهن جو ڪوئي به واسطو ناهي ۽ محفلون، ميلا ۽ ملاکڙا مخصوص طبقن لاءِ منعقد ٿي رهيا آهن. . . . ‏پر ۲۰۱۸ ۾ اسان جي ڳوٺ جي اندر هڪ اهڙي صوفياڻي محفل جو بنياد به پيو جنهن ۾ هر طبقي ۽ هر عمر جو ماڻهو شريڪ ٿيندو آهي، ۽ هي محفل ڳوٺ جي تاريخ ۾ سڀ کان نرالي ان معني به آهي ته هن محفل کي "جشن وصال” سان منسوب ڪيو ويو ‏۱۶ جنوري ۲۰۱۸ قربان پيرزادي جي وفات جو ڏينهن آهي جيڪو پوري سنڌ اندر ايمانداري ۽ اصولن سان سرشار شخصيت طور سڃاتو وڃي ٿو ‏سندس شخصيت جي مختلف پاسن تي ڪافي ماڻهن لکيو آهي جيڪو مواد ڪتابي صورتن ۾ سهيڙيل به آهي پر سندس شخصيت جي آخري وصيعت واري پاسي کي به هزگز نٿو وساري سگهجي ‏هي راڳ جي محفل قربان پيرزادي جي وصيعت مطابق ٿئي ٿي جنهن چيو هيو ته موت جز جو ڪل سان ميلاپ آهي ۽ اهڙي ميلاپ تي ڏک ڪرڻ بدران رقص ڪرڻ گهرجي. مذهبي رياست ۽ ڪوڙين ورايتن جي ڄار ۾ ڦاٿل سماج اندر هن قسم جي وصعيت تي عمل ڪرڻ ڪو آسان معاملو ناهي پر شاه لطيف ۽ سچل جي پيغام کي سمجهندڙ سنڌ اندر هميشه اهڙي قسم جا ڏڻ ملهايا ويا آهن جيڪي جمود جي شڪار سماج اندر تحرڪ به پيدا ڪندا آهن ته ساڳئي وقت مستقبل ۾ پنهنجي ديس جي ثقافتي رسمن سان جڙيل هجڻ واري خواب کي ساڀيائون طرف وٺي وڃڻ جي هڪ ڪوشش به هوندا آهن. . . ‏روايتي انداز کان بلڪل الڳ هن محفل جو مزاج به پنهنجو آهي، قربان پيرزادو يادگار ڪاميٽي هر سال جنوري جي مهيني ۾ گذريل ٽن سالن کان هي صوفياڻي محفل ڪرائي رهي آهي جنهن جي شروعات قربان پيرزادي جي چاليهي کان ٿي، ‏قربان پيرزادو نه ڪنُ چيرائي صوفي ٿيو هئو نڪي گيڙو رتي الفي اوڍي طالبي جي طمع ڪندو هيو هو انگريزي ادب منجهان گريجوئيٽ هجڻ سان گڏ ڊاريڪٽر انفارميشنس هئو پر سندس ڪردار به سندس ڪپڙن وانگر هميشه بي داغ رهيو هن ايمانداري سان نوڪري ڪرڻ سان گڏ ايمانداريءَ سان ادبي ۽ سماجي ڪم به ڪيا. سندس من لالچ کان پاڪ ۽ شفاف هئو ۽ هو سمجهندو هئو ته ايمانداري جو جهنڊو کڻڻ ئي انسان جو اصل ڪم آهي ۽ اگر شعبي سان جڙيل ماڻهو ايمانداري سان فرض ادا ڪن ته هوند ڪو به سماجي مسئلو جنم ئي نه وٺي ‏راڳ اندر اجارڻ جو وسيلو آهي ۽ راڳ سان دليون ڌوپجي اجريو به ٿينديون آهن جنهن جي سالن پراڻي تاريخ به آهي. يونان اندر راڳ بيمارن جي علاج طور به استعمال ٿيو آهي ۽ شايد هن قسم جي وصيعت دلين تان زنگ لاهي محبوب بابت ويچارڻ جو شروعاتي قدم به آهي محبوب جيڪو اندر جا راز ڄاڻين ٿو ۽ انسان جي ڪردار جي جوڙجڪ ۾ مک ڪردار ادا ڪري ٿو ان کي ڪيڏي نه احتياط سان ريجهائڻو پوي ٿو اُها ڳالھ هڪ سچي صوفيءَ جي دل ئي سمجهي سگهي ٿي ‏‏صوفي چائين سڌ ڪرين صوفين ايءَ به صلاح ‏ڪاٽي رک ڪُلا، وجھ اُڇلي آڳ ۾ ‏سنڌ جي صوفي فڪر جا سڀئي مظهر هن محفل ۾ نظر ايندا آهن جنهن ۾ ڳوڙها ۽ رقص به گڏ گڏ هوندو آهي ته شاه جا بيت ۽ راڳ جا آلاپ به هوندا آهن ‏هي انوکي محفل ٻلهڙيجيءَ جي تاريخ ۾ هڪ الڳ حيثيت رکي ٿي جنهن ۾ وڇوڙي جي ڏينهن کي جشن طور ملهائي فطرت جي اصولن جي وڏي دامن سان آجيان به هوندي آهي ته قربان پيرزادي جي شخصيت کي ياد به ڪيو ويندو آهي ‏سج لٿي کان پهرين صوفي فقير ڀائو حسن جي اوطاق کان راڳ ڳائيندا چاچا قربان جي مزار تي ايندا آهن جتي چادر چاڙهڻ کان پوءِ وصال جا ورلاپ ۽ يادگيرين جون صدائون ڍولڪ جي وڄت، هارمونيم جي سرن ۽ صوفياڻي ڪلامن سان گڏ هلنديون آهن، ڪڏهن خودساخته رقص هوندو آهي ته ڪڏهن وصال وارا بيت، هر اک آلي به هوندي آهي ته ساڳئي وقت هر ماڻهو سرن ۾ مسرور به هوندو، شهيد سرويچ پيرزادي، انور پيرزادي ۽ لطف پيرزادي ۽ مير محمد پيرزادي جون مزارن به اُتي آهن جن تي به حاضر ٿيندي آهي جيڪي پڻ ٻلهڙيجيءَ جي سڃاڻپ جا وڏا حوالا آهن. . . . ‏ٽن سالن کان هلندڙ هن محفل جو آغاز شاه جي بيتن سان ٿيندو آهي جنهن ۾ قربان پيرزادي جا دوست، ڳوٺاڻان، ۽ سندس خاندان جا ماڻهو وڏي انگ ۾ موجود هوندا آهن، هن محفل ۾ استاد شفيع فقير، استاد اسماعيل مڱڻهار، سڪندر شفيع فقير، مجيد سيال، غلام رباني چانڊيو، فقير جاويد عباسي، خالد ڀٽي، ۽ ارباب شيخ فن جو مظاهرو ڪري چڪا آهن جڏهن ته هن سال ۲۰ جنوري تي صبح جو قربان پيرزادي جي ياد ۾ يادگار ڪاميٽي طرفان مفت اکين جي ڪئمپ ۽ محفل موسيقي جو اهتمام به ڪيو ويو آهي، ‏هن محفل ۾ راڳ ۽ رقص سان گڏ سنڌ جو صوفياڻو ڏيک به هوندو آهي وڏي ٻاريل مچ جي ڀر ۾ ويٺل سمورا ماڻهو عاجزي، اخلاق، ۽ آردشي ڳالهيون به ڪندا آهن ۽ وچ وچ ۾ بيت به اهڙو ئي پڙهندا آهن جنهن ۾ محبوب جي قدمن تان قربان ٿيڻ جي ڳالھ هجي پوءِ محبوب ڀلي هر ڪنهن جو مختلف هجي. . . . ‏هن سال ٿيندڙ محفل ۾ توڻيءَ جو قربان پيرزادي جو ٻيو نمبر پٽ جمشيد علي پيرزادو جسماني طور موجود نه هوندو ڇو جو ڪجھ مهينا اڳ سندس اوچتي لاڏاڻو ڳوٺ جي وڻن ۽ پکين کي به روئاري وڌو هيو هو ذهين ۽ مخلص نوجوان هيو. راڳ ۽ شاعري سندس دل جي رونهن هئا ۽ جشن وصال جي محفل ۾ پنهنجن دوستن سان گڏجي پنهنجي والد کي شعرن، رقص ۽ يادگيرين سان ڀيٽا به ڏيندو هيو، جنهن جي لاڏاڻي تي پڻ راڳ جي محفل منعقد ڪري نه رڳو هن کي ياد ڪيو ويو ۽ سندس پسند جا گيت چورائي تڏي تي ويٺل ماڻهن اوڇنگارون ۾ کيس گيتن جي ڀيٽا به ڏني ‏هي ڀائو حسن ۽ قربان پيرزادو يادگار ڪاميٽيءَ جو ڪمال آهي جيڪا قربان پيرزادي جي وصيعت تي عمل ڪرائڻ کان ويندي سنڌ جي صوفي فڪر کي ڦهلائڻ جو ڪردار به ادا ڪري رهي آهي جنهن فڪر ۾ دين ڌرم کان اوچو ٿي انسان جي اتم سمجهيو ويندو آهي ‏ڪاڪي سوز ٻروچ جي ڀنل اک، راز علي گل ڀٽي جا ڇڏائجي ويل لفظ ۽ قرار پيرزادي جا سگهاري انداز ۾ پڙهيل شاھ جا شعر، ۽ قربان پيرزادي جي سڀني چاهيندڙن جي دلين ۾ پاسا ورائيندڙ سندس انيڪ يادون هن محفل جو حصو هوندا آهن جيڪا محفل قربان پيرزادي جو وڏو پٽ ڀائو حسن وڏي منصوبابندي ۽ نفاست سان منعقد ڪندو آهي هر ماڻهوءَ ڏانهن ڏيان ۽ سمورن فنڪارن کي وقت تي اسٽيج تي سڏڻ کان ويندي ڪرائي ڀاڙي جو بندوبست به سندس مٿان ئي هوندو آهي. . . ‏هي سنڌ جي صوفياڻي مزاج جي عڪس جهڙي محفل آهي جنهن ۾ يار ريجهائڻ لاءِ بم حملي يا وڏي ڏاڙهي رکائڻ جي ضرورت ڪونهي پر ايمانداري سان فرض کي نڀائڻ جي ضرورت آهي ۽ فرض آدرشن ۽ اصولن کي زندگيءَ جي سفر ۾ شامل ڪرڻ جو آهي. . . . . . کاهوڙين خفيءَ سين، سوجهي لڌو سبحان، عاشق اهڙي اکرين، لنگهيا لامڪان، هوء ۾ گڏجي هوء ٿيا، بابو جي بريان، سڀوئي سبحان، آيو نظر انن جي،   (ڏھاڙي عوامي آواز ڪراچيءَ ۾ ۱۶ جنوري ۲۰۲۲ع تي ڇپيل)