Sultanhanı Kervansaray is a beautiful kervansarai between Konya and Aksaray, on the way to Cappadocia.Director Eric Ross draw up this report.

#MuazzezAbaci #SibelCan #NihalArda #HunerCoskuner #HulyaAvsar

Kervansaray Marmaris Hotel & Aparts in Marmaris - Hotels in Türkei

BATTALGAZİ-KERVANSARAY

Best Pamukkale, Turkey hotels: Kervansaray, Melrose, Bellamaritimo, Tripolis, Halici, Alida, Venus, Aspawa, Uyum, Ayapam, Hal-Tur, Beyaz Kale, Yildizhan...

What is Turkish Coffee or Ottoman Coffee? It is a traditional culture coming from Anatolia, Ottoman. It is a special and popular hot drink in Istanbul and all around Turkey. Turkish Coffee Taste is really interesting and delicious. If You want to buy Turkish Coffee from Istanbul, Stamboulbazaar can provide you Original Elite Turkish Coffee with the best prices. There are famous Best and Top Turkish Coffee Brands such as Kurukahveci Mehmet Efendi, Selamlique, Mahmood, Kervansaray, Osso Ottoman Coffee, Nuri Toplar, Mandabatmaz, Kahve Dünyası, Hafız Mustafa and more. There are more different types of Turkish Coffee with the best flavor such as Dibek (Mortar) Coffee, Milky, Bitter, Chocolaty, Vanilla-flavoured, Gingery, Black Cumin, Gum Mastic, Classic, Traditional, Caffeine-free, Decaf, Dark Roast, Cardamon, Cinnamon and more. Best Turkish Coffee recipe will be sent near your Turkish Coffee package to cook the best Turkish coffee with much foam. You will find a good answer for How to Make Turkish Coffee on that recipe paper. "Where to buy best Turkish Coffee?" is a good question and answer is ready as "Stamboulbazaar" with best prices and DHL Express Shipping service Worldwide.

Türklerin Anadolu’ya gelişlerinden sonra İpek Yolu’na bağlı olarak yapılan yeni yollar bu yollar üzerindeki kervansaraylar, Anadolu’yu Doğu Batı arasında ticari bir köprü durumuna getirdi. Kesmetaş (veya moloz taş) malzemenin kullanıldığı kervansaraylar her türlü saldırıya karşı koyabilecek sağlam duvarlar, burçlar ve kulelerle birlikte ele alınmıştır. Taçkapıların dışında bezemeli olan bu yapılar genellikle önde bir açık avlu, arkada daha dar, kapalı bir hol bölümünden oluşur. Sultan hanı adı  verilen şemaya sahip yapılarda avlunun merkezinde Köşk Mescit yer alır. Mescit bazen girişin üzerindedir, açık avluda eyvan sayısıyla, kapalı holün bölüm sayısı değişebilmektedir. Bazı hanlarda sadece açık avlu etrafında eyvanlı bir düzen vardır. Selçuklular ticaretin gelişmesi için, 30-40 km’lik mesafelerden oluşan menzillerde kervansaraylar yaptırmışlardır. Buralarda- konaklayan yolcu ve tacirlerin güvenliği sağlanmıştır. Anadolu’da Selçukluların yüksek kültürünü en canlı şekilde aksettiren eserler, Denizli’den, Erzuruın, Kars ve Iğdır’a, Kütahya’dan, Malatya, Bitlis, Ahlat’a, Antalya’dan, Sinop ve Samsun’a kadar uzanan yollar üzerinde yükselen kervansaraylardır. Bunlar, Anadolu’da Selçuklu saltanatının kudretinin büyüklüğünü ve teşkil sağlamlığını gösteren abidelerdir. Diğer eserlerde olduğu gibi, bunların da planları ve bazı süsleme motifleri yine Karahanlı, Gazneli, Büyük Selçukluların Ribat adım verdikleri daha önceki Türk kervansaraylarına dayanmaktadır. Fakat Anadolu’da Sultan Han veya Han adını alan kervansaraylar artık tamamıyla gelişmiş bir kesme taş mimarisi ile çok abidevi eserlerdir. Dini yapılarda zaman zaman tuğla ve bazen tuğla, kesme taş karışımı değişik malzeme kullanılmışsa da, hanlar yalnız taştandır. Bazı medreseler dışında dini yapıların çok defa göz alıcı süslemelerle, mütevazi ölçüde yapılmasına karşılık, kervansaraylar, Anadolu Selçuklu mimarisinin gerçekten sarayları andıran çok büyük ölçüye varmış en gösterişli abideleridir. İtalyan Gotik katedrallerini andıran bu muazzam mekan yapıları, Ortaçağ’da Anadolu’nun en önemli kervanyolları üzerinde, ticaret, sosyal yardım ve aynı zamanda kültür müesseseleridir. Bunların hepsi de Selçuklu sultanları ve onların vezirleri tarafından, XIII. yy. boyunca yapılmıştır. Çoğunda hamam, cami, kütüphane ve yolcularla hayvanların ihtiyacım karşılayacak hekim, baytar ve her çeşit tamir için ustalar bulunuyordu. Birisi kitabesiz olarak sekiz kervansaray, sultanların eseri olup, bunlardan Alay Han, Kılıçarslan II. (1156-1192), Evdir Han İzzeddin Keykubat 1. (1210-19), İki Sultan Han ve Alara Han  Alâeddin Keykübad I (1219-36), İncir Han ve Kırkgöz Han ile, Eğridir Han Gıyaseddin Keyhüsrev (1236-46) tarafından yaptırılmıştır.   Bunlar dışında birçoğu yıkılmış olduğu halde, planı bilinen 59 kervansaraydan başka son araştırmalarla 35 Selçuklu hanı daha tesbit edilmiş olup, yüze yakın eser, sayıları yüzleri aşan bu abidelerden geri kalan hatıralardır. Bunların taş süslemeler, kitabeler ve çeşitli yeniliklerle zenginleştirilmiş mimarisi, kalan abidelerin ihtişamına bakarak yıkılmış olanların da eski durumu göz önüne getirilirse, Anadolu’da, Selçuklu sanat ve kültürünün şahane tablosu canlanır. Oktay Aslanapa, Türk Sanatı, Kervan  Anadolu kervansaraylarının en erken örneklerinden biri olan, Divriği-Kemah ve Kemah-Arapkir -Mala arasındaki Burma Han’ın XIII. yy’a tarihlenen bir Mengücüklü yapısı olduğu sanılmaktadar. Yapı esas itibariyle bir kapalı bölüm ile bir açık avludan meydana gelir. Bugün güney ve doğu kısımları tamamen yeni yapılarla örtülmüş olan avlunun eyvanlı olduğu anlaşılmaktadır. Kapalı kısmın sahını üçe bölünmüştür. Karahan eski Divriği-Kangal kervan yolunun 2 km kadar kuzeyindedir. XIII. yy’ın ikinci çeyreğinde Ahmet Şah zamanında yapıldığı sanılır. 10,80 x 13,50 m ölçütünde olan yapının, üç tonozlu kapalı bir bölümünün bulunduğu sanılmaktadır. 1192’de tamamlanmış olması gereken Alay Han’ın II. Kılıç Arslan tarafından yaptırıldığı sanılmaktadır. Sultan hanların ilk örneklerinden Alay Han’ın avlusu yıkılmıştır; ortadaki tonozun iki yanında yedişer tonoz vardır; taçkapıda geometrik bezemeler, mukarnasların altında iki gövdeli, tek başlı aslan figürü bulunur. Şemseddin Altınapa tarafından yaptırılan Konya-Beyşehir yolunda, avlu ve kapalı bölümden oluşan Altınapa Han 1201’e tarihlenir. Avlusunda ahır bölümü, araba ve hayvanlar için olduğu sanılan bir bölüm ve mescit yer alıyordu; kapalı bölüm, üçe bölünmüş, tonozlarla kapatılmıştır; orta bölüm yan bölümlerden daha yüksektir. Beyşehir yolu üzerinde 1. Gıyaseddin Keyhüsrev döneminde yaptırılan Kızılören ve Kuruçeşme hanları da önemli yapılardır. Antalya-Isparta yolu üzerindeki, 1214-1218 (veya 1210-1219) tarihlerinde yaptırılmış Evdir Han, diğer Anadolu kervansarayları gibi iki bölüm halinde değildir; avlu dört eyvanlı olarak ele alınmıştır; etrafındaki beşik tonozlu hücreler, hayvanlar ve yükler içindir; taçkapıda geometrik bezemeler vardır. Sivas-Malatya yolunda, kapalı kısmı 1218’de, avlusuysa l223’te tamamlanan Kadın Hanı sadece üç bölümlü kapalı kısmı günümüze gelebilmiştir. Kronolojik sıralamada, Eğirdir-Akşehir yolu üzerindeki önemli bir yapı olan (Mübarizzeddın Ertokuş’un 1223’te yaptırdığı) dikdörtgen şemalı, kapalı kısım ve avludan oluşan Ertokuş Han’dan sonra en önemli bir yapı da, Konya-Aksaray yolundaki Sultan Han 1229’da 1. Alaeddin Keykubad tarafından yaptırılan bu kervansaray, taçkapıdaki altıgen madalyonlar içinde yer alan yazıta göre e Muhammed bin Havlan Ed-Dımışki tarafından yapilmıştır. Anadolu’daki en büyük han olan bu yapı, aynı eksen üzerine, kapalı kısmı daha dar iki dikdörtgen mekândan oluşmuştur. Avlusunda yeralan Köşk Mescit en dikkat çeken bölümdür. Açık ve kapalı kısmın taçkapılarında yoğun bir bezeme göze çarpar. 1232-1236 arasında Sultan 1. Alaeddin Keykubad tarafından yaptırılan Kayseri - Sivas yolu Üzerindeki Sultan Han, geniş açık avlulu ön mekan ve kapalı kışlık bölümden meydana gelen önemli bir yapıdır. Yukarıda aynı adla anılan hanın planı burada da tekrarlanmıştır. Burada iç ve dış kapıdan çok, Köşk Mescit’in bezemeleri ilgi çeker. Özellikle kemer kilit taşında başları karşı karşıya gelen ejder kabartmalarıyla ünlüdür. Antalya-Alanya yolunda bulunan, Alara Han, yazıtına göre 1232’de Sultan 1. Alaeddin Keykubad tarafından yaptırılmıştır. Duvar dışına taşmayan taçkapıdaki yazıt, alt uçlarda birer arslan başıyla sona ermektedir. 7,26 x 7,43 m ölçülerinde olan avludan misafirlerin kaldığı kısımla, servis odalarına, çeşmeye, mescide ve galerilere geçilir. İç taçkapı misafirlerin kaldığı bölüme açılır. Misafir odalarının ve eyvanların arka duvarlarında yeralan pencerelerden herbirinin yanında dışarı çıkıntı yapan taş, arslan başına benzer masklar halinde yontulmuştur. Bunlara benzer yontulara yapının çeşitli bölümlerinde rastlanır. 1230’da Esedüddin Ayaz bin Abdullah el-Şihâbi tarafından yaptırılmış olan Çardak Han, kare bir avlu ile beşe bölünmüş sahınlı kapalı bir bölümden meydana gelir. Zazadin Han, kitabelerine gören Sadeddin Köpek tarafından inşa edilmiştir (1235-1237). Bir avlu ile kapalı bir bölümden oluşan kervansarayda taçkapının yan tarafı alındığı ve mescidin taçkapı üzerinde yer aldığı dikkati çekmektedir. Beydiğin Köyü yakınında Kargı Çayı kenarında bulunan Kargı Han, II. Gıyaseddın Keyhüsrev (1236-1246) döneminde yapılmış, klasik planı tekrarlayan bir kervansaraydır. Bunlardan başka Anadolu’da yer alan önemli kervansaraylardan Aksaray yakınındaki Ağzıkara Han’ın (1231-1237) avlusunda önemli Sultan hanlarında olduğu gibi bir köşk mescit yer almaktadır. Köşk mescit ve dış taçkapı zengin geometrik süslemelere sahiptir. Kayseri-Elbistan yolu üzerindeki Karatay Han’ın (1237-1241) dış taçkapısında yer alan maske şeklindeki insan başı kabartmaların tılsım ve nazarlık olarak işlenmiş, hayat ağacının altında yer alan siren figürlerininse koruyucu hayvanlar olarak düşünüldüğü ileri sürülmektedir. Selçuklu kervansaraylarının gösterişli üslubu Anadolu Selçuklu devletinin kuruluşundan yıkılışına kadar olan dönemde kesintisiz devam eder. Kervansarayların, Osmanlı döneminden önce ele alınan Beylikler döneminde çok fazla örneği yoktur. Selçuklulardaki menzil hanları tipinden çok, daha sonra Osmanlı döneminde olduğu gibi, şehir içi hanları yaygındır. Bu dönemlerde kervansaraylar şehir içinde, şehir dışında yollar üzerinde olmak üzere iki ayrı çevrede gelişmiştir. Théma Larousse Anadolu Selçukluları'nın kervansarayları han ya da sultan hanı gibi adlarla da anılır. Bunların Türkistan’daki örnekler gibi dört eyvanlı, üstü açık avlulu yapılanları vardır. Bu türe örnek olarak I. İzzeddin Keyküvus tarafından Antalya’dan 13 km uzaklıkta kurulan Evdir Hanı gösterilebilir. Avlusuz, üstü örtülü tür ise Anadolu’ya özgüdür. II. Gıyaseddin Keyhusrev tarafindan Antalya Alaiye (Alanya) yolu üstünde yaptırılan Şarapsa (Şerefza) Hanı gibi tek sahınlı bir örneği günümüze kalmıştır. Sahın sayısının beşe kadar çıktığı daha büyük kervansaraylar da vardır. Örnekler arasında 1239’da Antalya-Burdur yolu üstünde yapılmış olan İncir Hanı, l246’da yapılmış olan Susuz Han ve Konya-Ankara yolu üstündeki 1330 tarihli Horozlu Han bulunur. Birinciyle ikincinin karışımı olan bir üçüncü tip de ikiye ayrılır. İlki, avlulu bölümle üstü örtülü bölümün uç uca eklendiği türdür. 1. Alaeddin Keykubad tarafından 1229’da Konya- Aksaray arasında yaptırılan Sultan Hanı bu türe girer. İkincisi ise avlulu bölümle kapalı bölümü kaynaştıran türdür. Bunun da örneği gene 1. Alaeddin Keykubad tarafından 1232’de Antalya-Alaiye (Alanya) yolu üzerinde yaptırılan Alara Hanı’dır. Kentler arası yollar üzerinde bulunan kervansaraylar Osmanlı döneminde önemini yitirmiş, yerlerini daha çok kent içi konaklama yapılarına bırakmışlardır. A.B. Ortaçağ'da Anadolu'da Kervan Yolları ve Kervansaraylar

Osmanlılar II 16. yüzyılın ortalarına doğru Osmanlı İmparatorluğu artık bulunduğu çağın en büyük imparatorluklarından biri, belki de en büyüğü olma yolundaydı. Siyasal açıdan bu hızlı büyümenin yanı sıra, başta mimari olmak üzere her dalda yeni atılımlar imparatorluğun varlığını yaşatacak niteliklere bürünmeye başlamıştı. Özellikle mimari alanda birbirini izleyen anıtsal nitelikte yapılar gözden geçirildiğinde hemen ilk anda Osmanlı sultanlarının etkinliği ortaya çıkmaktadır. Sultanlar, imparatorluğun büyüklüğüne uygun, onu mimari alanda simgeleştirecek özelliklerle yüklü eserlerin yapımına önayak olmuşlardır. Bu simgesel nitelikteki eserlerle, özellikle camilerle, sultanlar bir yandan Tanrıya bağlılıklarını belirtirken, diğer yandan kendi varlıklarının da duyurulmasına yol açıyorlardı. Birçok yapıda, o yapıyı yaptıran sultanın varlığının yapıyla eşdeşleşmesi boşuna değildir. Sultanların dışında dönemin ileri gelenleri de sultanların yolunu izlediler. Başta dinsel isteklerin simgesi cami olmak üzere, değişik işlevli yapıların, bunlara bağımlı, bağımsız diğer sanatların, bu yüzyılda doruk noktasına ulaşmasına olanak sağladılar. Gerçekten yalnız mimaride değil, çini, maden , cam eşya, hat, tezhip, minyatür vb. sanatlar gözden geçirildiğinde benzer tutumlarla karşılaşılır. Bu, imparatorluğun üst düzeyindeki kişilerin desteğinde ve öncülüğünde gelişse de, imparatorlukta değişik sanat kollarında üretilenler kısa zamanda toplumun malı kılınmaya çalışılmıştır. Konusunu ettiğimiz mimari, bu alanda açık örneklemeye olanak sağlamaktadır. Değişik işlevli yapılara baktığımızda bunların toplumun isteklerine yanıt verecek düzende planlandığı ve uygulandığı görülür. Özellikle büyük külliyelerde caminin çevresinde eğitim, konaklama, sağlıkla ilgili yapıların oluşturulması, bu konuda tanıklık etmektedir. 16. yüzyılda Osmanlı toplumunda yalnız dinin isteklerine yanıt verilmemiş, günlük yaşamın bütün gereksinmeleri gerçekçi bir açıdan ele alınmaya çalışılmıştır. Gerçekten mimaride strüktürel ve işlevsel sınırlar içinde kalınmış, bunlara bağlı olarak geliştirilen diğer bezeme sanatlarında da hiçbir abartmaya olanak verilmemiştir. Osmanlı mimar ve ustaları özellikle işlevsel isteklerin üzerinde durmuşlar, Selçuklu ve Beylikler döneminde gözlediğimiz büyük bir titizlikle ortaya konan bezeme işçiliğinden uzak durmuşlar, onu yalınlaştırmışlardır. Bu yalnız mimaride karşılaşılan bir durum değildir. 16. yüzyıl minyatür resmi kısaca gözden geçirilirse, Osmanlı minyatürlerinin ne denli gerçeklere yaslanma eğilimi içinde olduğu açıkça görülür. Bu bir bakıma karşımıza Osmanlı dünya görüşü olarak çıkmakta, gerçekçi tutumu her yerde geçerli kılmaya yönelmektedir. Fatih Sultan Mehmed’in İstanbul’u alması, imparatorluğun yeni boyutlara ulaşmasıyla doğu-batı dünyası bir noktada kesişmiş ve yeni bir imparatorluk bilinci doğmaya başlamıştır. Bu durum kültür ve sanata da yansımış, artık yalnız doğu kaynaklarıyla beslenmekle yetinilmemiştir. Başkentten üretilen her türlü yenilik, imparatorluğun uzanabildiği noktalara dek götürülmeye çalışılmıştır. Böyle merkezi bir sistemin varlığını kanıtlayan, yalnız bugün ayakta olan eserler ve diğer sanat ürünleri değildir. Osmanlı kaynakları araştırıldığında, saray çevresinde Hassa Mimarları Örgütü başta mimarlık olmak üzere hemen hemen bütün sanat kollarının belirli örgütler içine alındığı, buradaki gelişmelerin, imparatorluğun dört bir yanında uygulamaya konulduğu görülmektedir. Bu büyük örgütlenme ve merkezi sistemin içinde, üzerinde duracağımız Klasik Osmanlı Mimarisi ve Mimar Sinan dönemini açıklamak bir anlamda kolaylaşmaktadır. 16. yüzyıl Osmanlı mimarisinin evrensel boyutlara ulaşmasında, yarım yüzyıllık mimari eylemleri yöneterek büyük paya sahibi olan ve Türk halkının gözünde kutsallaşan Mimar Sinan’ın yaşamına ve yetiştiği ortama kısaca göz atalım Böylece Mimar Sinan ile birlikte bir dönemin mimarisi de genel çizgileriyle belirlenmiş olacaktır. Mimar Koca Sinan Sinan’ın yaşamının öğrenilmesinde yararlı olan belgeler arasında çağdaşı Mustafa Saî Çelebi’nin onu ve çalışmalarını konu alan eserleri, bunlara paralel anonim yazmalar, kendi vakfiyesi ve mimarbaşı olduğu dönemin resmi yazışmaları bulunmaktadır. Mustafa Saî’nin eserleri Tezkeret-ül Ebniye ve Tezkeret-ül Bünyan adlarını taşımaktadır. Tezkeret-ül Ebniye’de bilgiler Sinan’ın ağzından verildiği için eserin onun tarafından yazıldığı ileri sürülmüştür. Ancak içerdiği yanlışlar Sinan’ın ölümünden sonra Mustafa Saî’nin yazdığı kanısını uyandırmaktadır. Yazarının adı bilinmeyen ve yine Sinan’ın ağzından yazılmış olan Tuhfet-ül Mimarin’in de Mustafa Saî’nın ya da Asari’nin eseri olabileceği ileri sürülmektedir. Ayrıca bunun müsveddesi olan Risalet-ül Mlinariye ve bir de Adsız Risale elde bulunmaktadır. -Bunlardan elde edilen bilgilere göre Sinan, Yavuz Selim yönetimi sırasında devşirilmiş, devşirmelerin yetiştirilme kurallarına uygun olarak önce taşra hizmetine gönderilmiş, sonra acemioğlanlar ocağına alınmıştır. Daha sonra da Kanuni Süleyman’ın ilk seferine yeniçeri olarak katılıp 1521 yılında Belgrad’a gitmiştir. Devşirme işlemi o çağda 8 ile 20 yaşlar arasındaki Hıristiyan çocuklar içinden yapılmaktaydı. Eğer Sinan, türbesinin yazıtında Mustafa Saî’nin belirttiği gibi hicri 996’da, 100 yaşını aşmış olarak ölmüşse, doğum tarihinin yaklaşık olarak -bundan 100 hicri yıl çıkarılarak elde edilen- h. 886/m. .1492’ye rastlaması gerekir. Buna göre Yavuz Selim’in tahta çıktığı yıl yani 1512’de 20 yaşlarındayken devşirilmiş olması mümkündür. Tuhfet-ul Mimarin Karaman Vilayeti ve diğer Osmanlı kentlerinden devşirilenler arasında devlet kapısına geldiği belirtilmekte, adından Kayserili Sinan diye sözedilmektedir. 1573 ve 1587 tarihli padişah buyruklarında Sinan’ın eskiden Kayseri’nin Ağırnas köyünde oturduğu belirtilmektedir. Ayrıca 1586’ya tarihlendirilen vakfiyesinde, bu köyde bir çeşme yaptırdığı görülmektedir. Yine aynı vakfiyeye göre Kayseri’den bazı yakınlarını ve kardeşini İstanbul’a getirtmiştir. Bütün bu bilgilerden Sinan’ın doğum yerinin Kayseri’nin Ağırnas köyü olduğu anlaşılmaktadır. Sinan, en erken 1512’de devşirilmiş olabileceğine ve yazılı metinlerden 1521’de Belgrad seferine katıldığı anlaşıldığına göre, taşra hizmeti ve acemioğlanlık dönemi en çok 9 yıl sürmüş olabilir. Bu duruma göre, alışılmıştan daha kısa bir sürede yeniçeri ocağına alınmıştır. Nedeni, büyük olasılıkla, Yavuz Selim’in doğu savaşlarındaki kayıplar sonunda ocakta çok yer açılmasıdır. Sinan bundan sonra, 1522 Haziranından 1523 Ocağına kadar süren Rodos seferinde bulunmuştur. 1526’daki Mohaç seferine katılmadan önce atlı sekban, sonra da yayabaşı rütbesine yükselmiş ve 1529’dan önce zemberekçibaşı oluşmuştur. Bu tarihte Viyana ardından 1534 ve 1535 yılları süresince Irak seferlerine katılmış, bu kez de hasekiliğe yükselmiştir Ordunun Irak seferi sırasında Tebriz, Bağdat, Diyarbakır ve Halep’e gittiği, buralarda konakladığı bilinmektedir. Sinan 1537’de Korfu ve Puglia’ya gidip Boğdan seferinde de bulunduktan sonra 1538’de, Acem Ali’den boşalan mimarbaşılığa atanmıştır. Birdenbire yeniçerilikten mimarbaşılığa geçebildiğine göre, Sinan’ın daha önce kendisini bu alanda tanıtmış olduğunu kabul etmek gerekiyor. Belgeler onun, ordunun Van Gölü’nü geçmesi için gemiler yaptığını, Boğdan seferinde Lütfü Paşa tarafından padişaha övücü sözlerle tanıtılmasından sonra Prut Irmağı üstünde, yıkılanın yerine 13 gün içinde yeni bu köprü yaptığını aktarmaktadır. Sinan’ın mimarlık alanında nasıl yetiştiği ya da kendini nasıl yetiştirdiği konusuna birkaç yönden yaklaşılabilir. O çağın yaratıcı öğeleri sınırlı yalın planlı yapıları, benzerlerinin tekrarı yoluyla oluşuyordu. Biçim ve boyutların tekdüzeliği içinde başarı derecesinin ustaların yetenekleri oranında değiştiği, ancak yenilik aranmadığı sürece pek fazla bilgiye gereksinme olmadığı söylenebilir. Bu arada Sinan’ın katıldığı seferlerle Doğu ve Batı’nın değişik kentlerine gitmesi, görgüsünü arttırma olanağı sağlamıştır. Buralardaki örnekleri incelemiş, gördüklerini deneyleriyle birleştirmiş olmalıdır. Bu koşullar içinde Sinan’ın hızlı bir öğrenme döneminden geçtiği, gözlemleri yoluyla sağlam bir oran duygusu edindiği söylenebilir. Zaten öğrenme ve deneme isteğinin, yaşamının sonuna kadar sönmemiş olduğu açıktır. Bu arada Sinan’ın bu birleşim ve yaratıcılık çabasını günlük uğraşı ve dertlerden uzakta sürdürmediğini de belirtmek yerinde olacaktır. Yapılarının tasarımı yanında, bunların gerçekleştirilmesi için gerekli organizasyonu hazırlamak ve yürütmekle de yükümlüydü. Bunun da ötesinde mimarbaşının, bütün bayındırlık işlerini yürüten bir örgütün yöneticisi olduğu söylenebilir. Kuruluş tarihi kesin olmamakla birlikte bu Hassa Mimarlar Ocağı örgütünün üst kademesinde su nazırı, ikinci mimar, kireççibaşı, ambarbaşı ve tamiratbaşı gibi görevlilerin yer aldığı bilinmektedir. Bu duruma göre Sinan kendi sınırlı yaratma sorunlarının dünyasına kapanmış bir kişi olmaktan çak, geniş yapım eylemlerinin baş sorumlusu olarak görülmektedir. Sırasında nitelikli işçilerin bulunması, bunların ücretleri, malzemenin sağlanması ile de ilgilenmek zorunda kalmıştır. Bir yanda yapılarını yaptığı kişilerin ayrıntılara inen isteklerini yanıtlamış, öte yanda gene mimarbaşının sorumluluğuna giren önlemlerle uğraşmıştır. Çağlar boyunca, İstanbul’un baş dertlerinden biri olan yangına karşı, ev bacalarının gerektiği gibi yapan yetenekli ustaların bulunmasıyla ilgilenmiştir. Kentin nüfusunun, kamunun kullandığı yapı sayısının artmasıyla büyüyen su sorunu, onu sürekli biçimde oyalamıştır. http://www.sinanasaygi.com/icerik.asp?ID=22 Sinan’ın yapılarının saptanmasında Mustafa Saî ‘nin tezkereleri ile anonim yazmalardan yararlanılmaktadır. Ancak bu yapıtların listeleri karşılaştırıldığında aralarında farklar olduğu, aynı eserin değişik yazmalarının birbirini tutmadığı görülmektedir. Birinde gösterilen bir yapı, ötekinde geçmemekte, başka bir yerde gösterilmekte ya da başka bir adla verilmektedir. Adsız Risale’de yalnız hamamlar listesi vardır. Bunlardan Sinan’ın yaptığı yapılar hakkında kabaca bir bilgi edinilmekte, güven verici bir kesinlik bulunamamaktadır. Eldeki belgelere göre Sinan’ın yapılarının sayısı 360’ı aşmaktadır. Bunlar camiler, mescitler, türbeler, medreseler, darülkurralar ve mektepler, imaretler, darüşşifalar, su kemerleri, köprüler, kervansaraylar, saraylar, köşkler, mahzenler, hamamlar olarak gruplandırılmaktadır. Hepsi 50 yılı biraz aşan bir süre içinde yapılmıştır. Bunların 280’den fazlası İstanbul’un yakın çevresi ve Trakya’da bulunmaktadır. Ancak aralarında Halep’te, Hicaz’da bulunanlar da vardır. İstanbul ve yakınında bulunan yapıların genellikle Sinan’ın denetimi altında yapıldığı kabul edilebilir. Uzak bölgelerde yapılanların hepsinin başında bulunduğu ise kolayca öne sürülebilecek bir görüş değildir. Zaten aynı yıllarda birkaç yapının birbirinden oldukça uzak yerlerde yapıldığı ve günün ulaşım koşulları göz önüne alınırsa bu olanaksızdır. Örneğin üzerindeki yazıtta bitiş tarihi olarak 1562/1563 yılı verilen Erzurum Lala Mustafa Paşa Camisi’nin yapımının sürmüş olabileceği 1560-1562 arasında Sinan İstanbul’da Rüstem Paşa, Odabaşı, Ferruh Kethüda camilerini, Semiz Ali Paşa’nın Edirne’deki arasta ve kervansarayını, Babaeski’de cami ve medresesini de yaptırıyordu. 1567 dolaylarında Van’da Hüsrev Paşa Camisi’nin yapımı sürdürülürken, Büyükçekmece’de Sultan Süleyman Kervansarayı ve köprüsünü bitirmek için uğraşıyordu. Benzer örnekler çoğaltılabilir. Bu yapıları Sinan’a bağlamak isteyince, İstanbul’da tasarlandıklarım, yerine gönderilen ya da orada bulunan mimar ve ustalar tarafından uygulandıklarım kabul etmek gerekmektedir. http://www.sinanasaygi.org/eserler.asp Adı geçen kaynak eserlerin listelerine -yapım tarihleri göz önüne alındığında- Sinan’a ait olmaları olanak dışı görülen yapılar da alınmıştır. Bunları ya yazarların dikkatsizliklerine bağlamak ya da başka nedenler aramak gerekir. Adı geçen yapılar içinde, yapım tarihlerinin erkenliği yüzünden Sinan’ın tasarlamış olduğuna inanılmayacak olanlar vardır. Bu yapılardan birisi Istanbul Yavuz Sultan Selim Camisi’dir. Tuhfet-ül Mimarin’in giriş yapmadığı açık olarak belirtilmekteyse de, aynı yapıtın liste bölümünde hem caminin, hem de medresenin adı verilmektedir. Caminin Yavuz Selim döneminde yapılmadığı bilinmektedir. Tarihler, yapının temelinin Kanuni Belgrad seferine çıkmadan önce 1521 Mayısında atıldığını, Kanuni Rodos seferinden dönmeden önce, 1522 yılı sonunda bitirilmiş olduğunu aktarmak tadır. 1521’de Sinan henüz Yeniçeri ocağına alınmıştı, bu yapıyı tasarlaması söz konusu olamaz. Ordu, Sinan’ın da katıldığı Belgrad seferinden 1521 yılı Ekim ayında dönmüş, 1522Haziramnda Rodos seferine çıkmıştır. Sürekli tartışmalara konu olan bir başka yapılar topluluğu, Gebze’deki Çoban Mustafa Paşa Külliyesi’dir. Cami ve medresenin kapıları üzerindeki yazıtlar 1523-1524 tarihini taşımaktadır. Tuhfet-ül Mimarin’de külliyenin camisi, imareti, medresesi ve türbesi belirtilmektedir. Tezkeret-ül Ebniye ve Tezkeret-ül Bünyan’da ise yalmz cami, imaret ve medresenin adı geçmekte, türbeye değinilmemektedir. Bilindiği gibi külliyede bu yapıların yanı sıra bir telckeyle bir kervansaray da bulunmaktadır. Yavuz Sultan Selim Camisi’nde de belirttiğimiz gibi Mimar Sinan 1521 Belgrad, 1522 Rodos seferine katıldığına göre cami ve medresenin tasarımında çalışmış olması ihtimali zayıftır. Bu iki yapınm yazıtları 1523/1524 tarihleri taşıdığına göre, geriye türbe ve imaret kalmaktadır. Bu durumda külliyenin tamamlanması belirli bir zaman süreci içinde olmuşsa, bunda Mimar Sinan’ın katkısı bulunabilir. Yalnız tümünün tasarım ve uygulamasım yürüttüğünü tezkerelerin ışığında kabul etmek oldukça güçtür. Mimar Sinan’ın yaşamı ve yoğun uygulamaları konusunda yukarıda yaptığımız açıklamaların ışığında; üzerinde kısaca duracağımız eserlerine Klasik Osmanlı döneminin ürünleri olarak bakacak, belirgin noktaları vurgulayıp fazla ayrıntıya girmeyeceğiz. Başlıbaşına geniş boyutlar içinde incelenecek nitelikler taşıyan külliyelerin özelliklerine, cami ve mescitleri ele alırken değineceğiz. Camiler ve Mescitler. Sinan’a ait camiler içinde verebileceğimiz ilk örneklerden birisi, 1535-1537 yılları arasında yapılmış, tek kubbeli bir cami, medrese, zikir yeri ve hamamdan oluşan Diyarbakır Ali Paşa Külliyesi’dir. Bölgesel malzemenin ve özelliklerin varlığını duyurduğu bu yapıların yanı sıra 1536/1537 yıllarında yapıldığı ileri sürülen Şam’daki Hüsreviye Külliyesi’nin cami yazıtında 1545/1546 tarihi dikkati çekmektedir. Tek kubbeli bu camide renkli taşların kullanılması gene bu bölgeye özgü görünüşlerdir. 1538/1539 yıllarından kalma İstanbul Haseki Külliyesi, cami, medrese, sıbyan mektebi, şifahane ve imaretten oluşmaktadır. Külliye içinde ağırlık merkezi niteliği taşımayan cami, 1612 yılında genişletilmiştir. Sinan’ın atılım yaptığı, anıtsal mimarinin, merkezi yapı denemelerinin ilk büyük örneğini verdiği eser, 1543-1548 yılları arasında tamamlanan Kanuni’nin oğlu Şehzade Mehmed adına yaptırdığı külliyenin camisidir. İstanbul’un görünümüne yeni bir boyut getiren Şehzade Camisi, dört ayağa oturan bir kubbe, bunlara bağlanan yarım kubbeler ve köşelerde küçük kubbelerle daha önceki benzer uygulamalara yenilikler getirmektedir. Burada dış-iç ilişkiler, dört yandan desteklenen büyük kubbe yeni atılımların belirtisidir. İlk kez ağır dış görünüşlerden soyutlanmış bir denemeye de tanık olunmaktadır. Ust yapının hareketliliğiyle alt kütlenin ağır görünümü arasındaki karşıtlık revaklarla hafifletilmiş, uyumlu bir akış sağlanmıştır. Bir bakıma bu yapıyla Osmanlı dini mimarisi belirli bir düzeye ulaşmış, yeni olanaklar sağlamıştır. http://archnet.org/library/images/one-image.jsp?location_id=9820&image_id=137141 Kanuni’nin kızı Mihrimah Sultan’ın 1548 yılında tamamlanan İstanbul Üsküdar’daki Mihrimah Sultan Külliyesi cami, medrese, tabhane, imaret ve sıbyan mektebinden oluşmaktadır. Külliyenin camisi biraz önce değindimiz Şehzade Camisi’nden bir noktada ayrılmakta ve üç yarım kubbeli bir deneme olarak karşımıza çıkmaktadır. http://archnet.org/library/images/thumbnails.jsp?location_id=14144 İstanbul’da 1551 tarihli Silivrikapı’da Hadım İbrahim Paşa Camisi, tromplu kubbesi, beş kubbeli son cemaat yeriyle yalın bir yapıdır. 1552 tarihli Gözleve’de Tatar Han Camisi, sınırlı boyutlar içinde İstanbul’daki Eski Fatih Camisi’nin plan şemasını tekrarlamaktadır. Ayrıca bu yapıda beş kubbeli bir son cemaat yeriyle minarelerin yerleştirilmesi dikkat çekicidir. 1553 tarihli cami, medrese, imaret, kervansaray, kütüphane, hamam, bedestenden oluşan, bir bölümü yıkılmış bulunan Tekirdağ Rüstem Paşa Külliyesi’nin camisi, tromplu tek kubbeli bir yapıdır.  http://archnet.org/library/images/thumbnails.jsp?location_id=14148 1555 tarihli Istanbul Beşiktaş Sinan Paşa Camisi’nde Mimar Sinan, bir bakıma Edirne’de Uç Şerefeli Cami’nin plan şemasını daha küçük boyutlar içinde tekrarlamaktadır. Bu yapıyla Mimar Sinan altı ayaklı camilerin ilk denemesini yapmaktadır. Ancak Uç Şerefeli Cami’nin aksayan yanlarıyla birlikte böyle bir tekrar düşündürücüdür. Ayrıca bu yapıda dikkati çeken nokta, avlunun aynı zamanda medrese olarak düzenlenmesidir. Bu tür bir değerlendirmeyi Mimar Sinan ilk kez burada denemektedir. http://archnet.org/library/images/thumbnails.jsp?location_id=4395 http://archnet.org/library/images/one-image-large.jsp?location_id=4395&image_id=170726 1550-1557 yılları arasında bitirilen, Klasik Osmanlı mimarisinin en önemli denemelerinden biri olan İstanbul Süleymaniye Külliyesi, geniş bir alana yayılan, kentin görünümüne yepyeni boyutlar getiren bir yapıdır. Dönemin ekonomik, sosyal yapısının bir simgesi olan bu külliyenin önemli yanlarından birisi, muhasebe defterlerinin bulunmasıdır. Bu defterlerden külliyenin yapım süreci konusunda çok ayrıntılı bilgiler edinilmektedir. Değişik amaçlı yapıların bir arada, arazinin olanakları içinde biçimlendirildiği Süleymaniye Külliyesi’nin camisinde Mimar Sinan, Şehzade ve diğer yapılarının ardından tekrar İstanbul Bayezid Camisi şemasına dönmektedir. Ortada bir kubbe, iki yönde yarım kubbeler, yanlarda değişik boyutlarda küçük kubbelerden oluşan caminin, geçmiş özümlemeleri de içerdiği görülmektedir. Bu yapıda ayrıca Şehzade Camisi’nden biraz farklı bir dış cephe dikkati çekmektedir. Benzer biçimde anıtsal avlu, organik olarak yapıya bağlanan minareler, her şey bir bütünlük duygusu içinde ele alınmıştır. Dönemin tüm sanatçılarının katkıda bulundukları bu yapıyla Mimar Sinan, ikinci büyük atılımını yapmaktadır. 1554-1558 yılları arasında tamamlanan İstanbul Topkapı Kara Ahmed Paşa Külliyesi’nin camisinde Mimar Sinan, Süleymaniye şemasından farklı, Beşiktaş Sinan Paşa Camisi’nde denediği altı ayaklı sisteme dönmekte, oradaki aksaklıkları çözüme kavuşturmaktadır. http://archnet.org/library/images/thumbnails.jsp?location_id=16716 Benzer diğer bir altı ayaklı deneme 1561 yılı dolayında tarihlendirilmesi mümkün İstanbul Fındıklı Molla Çelebi Camisi’dir. http://archnet.org/library/images/thumbnails.jsp?location_id=4387 1561/1562 tarihli İstanbul’da Eminönü’ndeki Rüstem Paşa Külliyesi’nin camisi, fevkant bir yapıdır. Yoğun bir ticaret merkezinde yer alan caminin altında depolar bulunmakta, merdivenlerle camiye çıkılmaktadır. Bu yapıda Sinan, dördü duvarda, dörtü bağımsız olmak üzere sekiz ayaklı bir sisteme, büyük ana kubbeyi oturtmaktadır. Altı ayaklı yapılara göre bu bir aşamadır. Yapının önündeki beş kubbeli bir son cemaat yerinden başka, ikinci bir revak girişi tamamlamaktadır. Türk mimarisinde zengin çinileriyle tanınan bu yapıyla, sekiz ayaklı camilerin Mimar Sinan tarafından altı ayaklı camilerin birlikte denendiği anlaşılmaktadır. Ayrıca bu bölümün başında  belirttiğimiz gibi, Osmanlı mimarları işlevsel değerleri hiçbır zaman gözden uzak tutmamışlar, ticaret merkezine uygun bir yapıyla Mimar Sinan bunu ortaya koymuştur. 1563 yılında tamamlanan Konya Karapınar’ daki 2. Selim Külliyesi’nin camisi, tek kubbeli, önünde beş kubbeli son cemaat yeri, tek şerefeli minaresi bulunan bir yapıdır.  http://archnet.org/library/images/thumbnails.jsp?location_id=14159 Gene aynı yıllarda 1562/1563 tarihinden kalma Erzurum’daki Lala Mustafa Paşa Camisi, ortada dört ayağa dayanan kubbesi, dört yanda dört yarım kubbesi, köşelerde küçük kubbeleriyle Şehzade ve üç yarım kubbeli Mihrimah Sultan Camilerinin plan şemasını tekrarlar. http://archnet.org/library/images/thumbnails.jsp?location_id=14151 1564 tarihli Lüleburgaz Sokollu Mehmed Paşa Külliyesi’nin camisi, tek kubbeli camiler içinde özel bir yer alır. Burada tek kubbeli yapının sınırlarının genişletilmesine tanık olunmaktadır. Caminin doğu ve batı yönünde birer kemerle genişletildiği, ayrıca buralara iki yandaki merdivenlerle çıkılan mahfiller yerleştirildiği görülmektedir. iJışarna aort kenarda yer alan köşe kuleleri yapıyı olduğundan ağır göstermekle beraber plastik bir değer de kazandırmaktadır. Çift sıra yalın son cemaat yeri dışında, avlu revaklarının arkasında medrese odalarının yer alması dikkat çekicidir. http://archnet.org/library/images/thumbnails.jsp?location_id=4377 İstanbul’da Mimar Sinan’ın özgün bir denemesi olarak nitelendirilebilecek cami örneği, Edirnekapı’daki Mihrimah Sultan Camisi’dir. 1562-1565 yılları arasında tamamlanan, cami, medrese, türbe, çarşı ve hamamdan oluşan külliyenin camisinin ana mekanı tek bir kubbeden oluşmaktadır. Ayrıca belirli bir düzeye kadar çıkan yanlardaki üç küçük kubbeli mekânla yapı, içerde genişlemektedir. Büyük tek kubbenin köşelerine ağırlık kuleleri konmuş, kemerlerin içi de çok sayıda pencerelerle şekillendirilmiştir. Yalın bir plan şemasına sahip olmakla beraber, içerde ve dışarda değişik bir görünüşün varlığı sezilmekte, bir bakıma Mimar Sinan’ın yeni bir uygulamasıyla karşılaşılmaktadır. http://archnet.org/library/images/thumbnails.jsp?location_id=14158 1561-1565 yılları arasında yapıldığı sanılan Babaeski’deki Semiz Ali Paşa Külliyesi cami, medrese, hamam, kervansaray, dükkanlar ve -kesin olmamakla beraber- kütüphaneler meydana gelmekteydi. Bu yapılar topluluğundan ayakta kalan cami, Kara Ahmed Paşa örneğine yaklaşmakta, ikisi bağımsız, dördü duvarlarda olmak üzere altı ayağın üzerine oturan bir kubbeden oluşmaktadır. Biri tonoz diğer dördü kubbeli, önünde beş açıklıklı revağı bulunan bu örnekle, alt ayaklı yeni bir uygulamayla karşılaşılmaktadır. http://archnet.org/library/images/thumbnails.jsp?location_id=14163 1571-1572 yıllarında Istanbul’da Mimar Sinan’ın önemli bu uygulaması Kadırga Sokollu Külliyesi’dir. Mimar Sinan eğimli bir arazide, koşulları değerlendirerek, caminin avlu revakları gerisine medresenin odalarını yerleştirmiş, büyük dershanenin altından cami ve medreseye girişi sağlamıştır Ana eksen üzerindeki bu girişin dışında avluya yanlardan du girme olanağı vardır. Yedi kubbeli son cemaat yerinden sonra varılan caminin ana mekanını örten kubbe, altı ayak üstüne oturmakta, ayrıca yanlarda mahfiller bulunmaktadır. Sinan’ın altı ayaklı camileri içinde geliştirilmiş bir örnek olarak beliren bu yapının bir önemli yanı da, mimariyle bağdaştırılmış dengeli bir çini bezemenin varlığıdır. 16. yüzyıl İznik çinilerinin en güzel örnekleri mihrap duvarının orta bölümünü kaplamaktadır. Sokullu Cami 3D http://archnet.org/library/images/thumbnails.jsp?location_id=4384 İstanbul Kasımpaşa’da 1573 tarihli Piyale Paşa Camisi ile Mimar Sinan, Erken Osmanlı döneminin önemli kentlerindeki büyük camilerin plan şemasını tekrar uygulama alanına getirmektedir. Mimar Sinan geleneksel şemayı kullanmasa da, kendine özgü görünüşler getirmesini bilmiş, altı kubbeli bu camiyi yanlara tonozlarla genişletmiş, mihrap ekseni üzerine minareyi yerleştirmiş, mihrap duvarı dışında üç yönde galeri ve revaklarla yapıyı değerlendirmiştir. Burada tartışılması gereken bir konu, Piyale Paşa’mn, yapının tasarımını etkileme payıdır. Geçmiş bütün mimari değerleri yeniden özümleme, onlara yeni boyutlar kazandırma kaygılarıyla dolu bir ustanın artık, 16. yüzyılın ikinci yarısında tekrar eski şemalara dönmesini bu etkiye bağlayabiliriz. Payas’taki 2. Selim/Sokullu Mehmed Paşa Külliyesi’nin camisi, diğer yapılar göz önüne alınırsa ağırlık merkezi olma niteliği taşımamaktadır. Bu durum gerçekte Mimar Sinan’ın ana yollar üzerinde yaptığı bütün külliyelerinde de gözlenebilmektedir. Mimar Sinan genellikle yapılarının çoğunda hareket noktasını kullanım amaçlarına göre düzenlediğinden, külliyelerinde yapılar arasında dengeyi bu düşüncelerle kurmaktadır. Konaklama amacı birinci planda olması gereken Payas’taki külliyede, caminin sınırlı değerlendirilmesi doğaldır. Buradaki camide ilk bakışta gelişmiş bir zaviyeli cami tipini anımsatan görünüş egemendir. Ancak ortada bir kubbe, yanlarda çapraz tonozlar, köşelerde küçük kubbelerin yer alması, bir anlamda merkezi yapı denemelerinin küçük bir örneğiyle bizi karşılaştırmaktadır. Burada tek değişen yan, mihrabın iki yanındaki boşluklardır. Bu küçük örnekte bile Mimar Sinan araştırıcı bir kişilikte ortaya çıkmaktadır. http://archnet.org/library/images/thumbnails.jsp?location_id=4300 Mimar Sinan’ın dinsel mimari alanda ulaştığı en büyük düzeyi gösteren Edirne Selimiye Camisi, 1569-1575 yılları arasında yapılmıştır. Daha önce İstanbul’da Rüstem Paşa Camisi denediği sekiz ayağa oturan kubbe şemasını, Mimar Sinan bu kez anıtsal ölçülere çıkarmaktadır. Burada büyük sorun kubbe yüklerinin yere iletilmesidir. Kubbenin, dördü duvardan koparılmış sekiz ayağa oturtulmasıyla, yüklerin zemine iletilmesi küçük yapı elemanlarının yardımıyla gerçekleşmektedir. Böylece kubbeyle boyutsal bir düzeyde yarış edecek başka bir yapı elemanı anıtta mevcut değildir. Bir bakıma uzun gelişim, gene uzun aşamalardan geçerek kendini tek kubbede simgelemektedir. Yüklerin gerektiği biçimde dağılmasıyla dış iç ilişkilerin yeterince kurulması olanağı ortaya çıkmaktadır. Bu büyük merkezi kubbeyi dışarıda dört bir taraftan sınırlayan minareler, iç ve dıştaki simetriyi güçlendirmektedir. Ayrıntılarına inildikçe üzerinde durulması mümkün birçok özelliğin belirdiği bu kapıda, her şey anıtsal camide toplandığı için, Mimar Sinan çok sınırlı külliye elemanlarıyla çevresini düzenlemiştir. Bu yapı, bir bakıma işlevsel bir düşünceye dayanarak, kubbenin geometrik biçimi strüktürel eğiliminden merkezi mekân kavramına varılması yolunda, verilecek en somut örnek olarak ortaya çıkmaktadır. Mimar Sinan burada kubbe mimarisini en mantıksal sonucuna ulaştırmıştır. Böyle bir evrimi hiç bir mimarlık üslubunda bulmak mümkün değildir Selimiye gibi, İslam dünyasının yaratabileceği en ilginç ve olgun cami örneğini verdikten sonra Mimar Sinan bu konuyu burada noktalamış, küçüklü büyüklü örneklerde sürekli yeni denemelerini sürdürmüştür. 1576 tarihli Havza Sokollu Mehmed Paşa/Kasım Paşa Külliyesi’nin tek kubbeli camisi ve llgın’daki 1577 tarihli Lala Mustafa Paşa Külliyesi’nde kervansaray ve çarşı yanında sınırlı boyutlarda kalan cami, Mimar Sinan’ın sekiz ayaklı İstanbul Eminönü Rüstem Paşa, Edirne Selimiye örneklerjnin ardından denediği, altta mahzen ve dükkânların bulunduğu, fevkani bir yapı olan 1577 tarihli Azapkapı Sokollu Mehmed Paşa Camisi, 1579 tarihli İzmit Pertev Paşa Külliyesi’nin tek kubbeli camisi, yazıtı bulunmayan 1580 yılı dolaylarına yerleştirilebilecek tek kubbeli camilere yeni boyutlar getiren ilginç bir külliyenin içinde yer alan Eyüp’teki Zal Mahmud Paşa Camisi, mimari- doğa ilişkisini yeterince çözümleyen sınırlı boyutlar içinde düşünülmüş tek kubbeli 1580 tarihinde yapılmış İstanbul Usküdar Şemsi Paşa Külliyesi’nin camisi, İstanbul Bayezid ve Süleymaniye Camileriin plan şeması içinde Mimar Sinan’ın İstanbul Tophane’deki 1580 tarihli Kılıç Ali Paşa Külliyesi’nin camisi, tek kubbeli camiler içinde yeni denemelere bir örnek olarak 1581 yılında altı ayaklı sisteme uygun olarak yapılan İstanbul Toptaşı Atik Valide Camisi, 1585 yılında tamamlanan sekiz ayağa oturan bir kubbeden oluşan İstanbul Fatih’deki Mesih Mehmed Paşa Camisi, 1587-1591 yılları arasına konabilecek Diyarbakır’daki Melek Ahmed Paşa Camisi, Selimiye örneğinden sonra Mimar Sinan’nın geliştirdiği cami örneklerinin belli başlılarıdır. Bunların her birinde sınırlı ölçülerde kalsa da, Mimar Sinan gene de yenilikler denemeyi bilmiştir. Mescitler Cami örneklerinin dışında Mimar Sinan’nı tümü İstanbul’da olmak üzere 52 mescidinin adını biliyoruz. Ancak tarihleri belli ve özelliklerini koruyarak günümüze ulaşan örneklerin sayısı çok azdır. Bu yapılardan biri Karagümrük’de 1530 tarihli Uçbaş Mescidi’dir. 1542 tarihli Eyüp Davud Ağa Mescidi de tarihi belli, özelliklerini koruyan diğer bir yapıdır. Bunların dışında kesin yapım tarihleri bilinmemekle beraber özgün kimliklerini koruyan Silivrikapı’da Tekkeci Ahmed Çelebi Mescidi, Kasımpaşa’da Hasan Çelebi Mescidi, Beyoğlu’nda Menü Kethüda Mescidi ve Büyükçekmece’de Mehmed Paşa Mescidi anılmaya değer yapılardır. Bu arada yalnız minaresi kalmış olan, kendi adına yaptığı Yenibahçe’ deki Mimar Sinan Mescidi de sayılabilir. Anlaşıldığı kadarıyla bu yapılar kare veya dikdörtgen gövdeli, kagir duyarlı, ahşap çatılı yapılardır. Genellikle ahşap direklere oturan girişleri vardır. Mimar Sinan’a bağlanan, onun başında bulunduğu Hassa Mimarlar Örgütü eliyle uygulanan cami ve mescitlerin tümü gözden geçirilirse, yalnız cami konusunda bile sürekli denemelerin varlığı dikkati çekmektedir. Bunların büyük bir bölümü daha önce imparatorluğun değişik yerlerinde denenmiş sınırlı yapılardır. Mimar Sinan tüm bu denenmiş örneklerden kalkarak, çağının mimari sözlüğünü kullanarak, yeni aşamalar yapma olanağını bulmuştur. Camiler konusun da biçimsel de olsa yapılacak bir sınıflandırma bile, ne kadar değişik uygulamanın var olduğunu gösterebilir. Anadolu Türk Mimarisi, Prof.Dr. Metin Sözen, Dr.Zeki Sönmez, Anadolu Uygarlıkları Ansiklopedisi, Görsel Yayınları.

Selçuklu Sanatı, İslam dönemi Türk sanatında önemli bir aşamayı temsil eder. İran, Maveraünnehir ve Horasan bölgelerine yayılmış olan bu sanat, Abbasi, Sasani ve Karahanlı dönemlerinin sanat ve mimari geleneklerini geliştirerek klasik formlara ulaştırmıştır. Karahanlıların ve Gaznelilerin yaşadığı bölgelerde başlayan gelişme, Selçuklu egemenliği sırasında daha geniş çaplı denemelerle zenginleşmiş ve ortak çizgiler gösteren gerçek bir üslup belirmiştir. İran Selçuklu sanatının asıl önemi Anadolu Selçuklu sanatı için temel kaynak olmasıdır. Özellikle tuğlaların değişik düzenlemeleriyle ulaşılan çok zengin geometrik kompozisyonlar, Anadolu Selçuklu mimarisinde de yaygın olarak uygulanan klasikleşmiş bir biçimdi. Bu uygulamanın günümüze kalabilmiş en güzel örnekleri Gazvin ile Hemedan arasında, Harakan bölgesindeki iki kümbettir.  Çıplak tuğla tekniğinin doruğunu temsil eden bu iki yapının özellikleri, köklerini Karahanlı ve Gazneli mimarisinde bulabileceğimiz bir geleneğe dayanır. Özellikle mimarlık ve süsleme sanatlarında Ortaasya ve Horasan gelenekleri, Azerbeycan ve Doğu Anadolu üzerinden Anadoluya kadar uzanmıştır.  Selçuklu mimarisinin bütün özelliklerini ve gelişme sürecini yansıtan Mescidi Cumalar, o döneme kadar yapılmış olan camilerde görülmeyen bazı yenilikler taşıyordu. Bunlar, kubbe olgusunun önem kazandığı ve planın kubbeye göre tasarlandığı ilk camilerdi. Selçukluların başarıyla uyguladıkları büyük ölçekli cami, medrese ve kümbet gibi yapı tipleri, dönem için klasik diyebileceğimiz biçimler kazandı. Süsleme sanatları da bu dönemde belirli kurallara ve temellere oturtuldu. Moğol ve Timur istilalarının getirdiği yıkım ve Safevilerin yoğun imar faaliyeti Büyük Selçuklu eserlerini silemeyecekti. Seçilen malzemenin ve uygulanan sağlam tekniğin de bunda büyük rolü olmuştur. T.L. Selçuklular devri sanat ve imar faaliyetini gösteren ve aralarında çoğu şaheser vasfını taşıyan mimari, kitabe, hat, tezhip, süsleme, minyatür, çini, halı ve kilim v.b. san’at eserlerini burada birer birer saymağa imkan yoktur. Kaynaklarımızın ve ayrıca Nasır-i Husrev (ölm. 1061)’den başlayarak son zamanlara kadar yerli, yabancı birçok seyyahların şahadet ettikleri gibi, Diyarbakır’ın Sultan Melikşah devrinden kalma sur bedenlerinde ve diğer Türkmen beyliklerinin eserlerinde bol miktarda tesadüf edilen bozkır sanatı mahsulü hayvan tasvirlerinden başka,  Selçuklu hâkimiyeti devrinde Çin sınırlarından Akdeniz’e, Mısır’a ve İstanbul boğazına, Oğuz bozkırlarından ve Kafkaslardan Hind hudutlarına ve Yemen’e kadar uzanan geniş saha üzerinde binlerce saray, cami, mescit, imaret, han, hamam, dar’üş-şifa, medrese, hankah, türbe, kümbet, çeşme, sebil, kervansaray, kale, sur, ribat, mezar sandukası yapılmıştır ki, cepheleri, kapıları, pencere kenarları en güzel ve renkli yazılarla süslenmiş, içleri ince tezyinat ile bezenmiş, bazıları Türk çinileri ile kaplı, kubbe kenarları, minber ve mihrapları, şadırvanları Türk mermer taş işçiliğinin, kapıları ve pencere kapakları Türk kakmacılık ve oymacılığının en güzel örneklerini veren, Selçuklu çağının her hususta üstünlüğü ile paralel vasıftaki bu eserleri yakından tanımak için yalnız Anadolu’yu, hatta yalnız Konya şehrini görmek kafidir kanaatindeyiz. Bu konuda pek çok eser yazılmıştır. Onun için biz burada Selçuklu Türklüğünün sanat dünyasına getirdiği yeniliklerden kısaca bahsetmekle iktifa edeceğiz: İran sahasına geldiklerinde karşılaştıkları yüzlerce yıllık geleneğe sahip mimariye Selçuklular kendi şahsiyetlerinin damgasını vurdukları gibi, yeni yapı şekilleri de meydana getirmişlerdi.  XI. yüzyıl sonlarından itibaren her tarafa yayılan ve üç büyük Selçuklu devlet medresesinde, —Bağdad, Nişapur, Tüs Nizamiyelerinde— ilk şeklini alan medrese mimarisi yeni Türk yapı sanatının örnekleri olarak Türk - İslam dünyasında hakim bir mevki almış, İran ve Türkistan’da yeni bir cami yapı şekli olan girintili duvarlarla çevrili büyük avlusu ile medrese camii inşaatı ortaya konmuştur. Bu yapı şekli Irak Suriye ve Mısır’da yayılmıştır. Bugün İsfahan’da kubbesi ile avlusundan bir kısmı halen mevcut Sultan Melikşah’ın Mescid-i Camiinin ana planı İran, Türkistan ve Iraktaki büyük camilerde tatbik edilmiş, böylece Iran cami şeklini Türk mimarisi vermiştir. Esasları itibariyle muazzam otağları andıran tuğla kümbetler de Türklerin İslam dünyasına getirdiği yeni yapı şekillerinden biridir. Kümbetler konik veya çok köşeli çatılı olup, çoğunlukla çini ile kaplı bulunurdu. Üzerlerinde kumaş tezyinatı ihtiva eden bu kümbetler İran’da Selçuklu mimarisinin müstesna eserleridir. Türkler ayrıca kubbeli türbe inşaatında da değişiklik yapmışlar, kubbe külahı üzerine silindir bir tambur vasıtası ile, ikinci bir kubbe oturtmak suretiyle kubbeyi yükselterek, çok uzaklardan görülebilen birer abidevi yapı haline getirmişlerdir (msl. Merv’de Sultan Sencer türbesi) ve bu yapı şekilli kubbeler Mâveraünnehir, Kirman, İran, Suriye ve Mısır’da yayılmıştır ki, msl. Kahire şehrine esas karakterini veren de bu şekildeki yapılar olmuştur. Nihayet eski dört veya çok köşeli kule biçimi minare yerine silindirik, bâzen yivli, yüksek, ince minare şekli de İslam alemine Türk mimarisinin hediyesidir. Türklerin sanat bahsinde de dini taassuba kapılmadıklarını Sultan Tuğrul Beyin Bağdad’da taç giyme ve kılıç kuşanması münasebetiyle bu törenin hâtırası olarak hazırlatılan, hem sanat tarihi, hem de tarih bakımından mühim, altın madalyadaki sultanı ve etrafındakileri gösteren tasvirlerle, bir Selçuklu prensesini gösteren bir stuk baş ve Türk yapıları üzerinde yer alan kuş, boğa, ejderha, çift başlı kartal v.b. kabartmaları ve Anadolu Selçuklu sultanlarının bastırdıkları, üzerinde insan şekilleri bulunan, paralar da ortaya koymaktadır. Bunun gibi, İran’da (Rey’de) saray hayatını tasvir eden “stuk pano” da, Selçuklu devri kabartma heykel sanatının bize kadar gelen nadir örneklerindendir. Ayrıca Selçuklular Yakın-doğudaki Grek - Roma ve Bizans sütununa “demet sütun” denilen yapı şeklini, eski sütun başlıklarına da “istalaktit” ve “baklavalı” diye anılan iki ayrı yapı şeklini ilave etmişler ve bu Türk yapı şekilleri Anadolu’da zengin bir çeşitlilik kazanmış, bilhassa XVI. Yüzyılda Mimar Sinan devrinde büyük gelişme göstermiştir. Eski Islam mimarisindeki “yuvarlak” ve “kırık” kemer yerine Selçuklular “sivri kemer” i getirmişler, bu son tarz da Osmanlılarda daha da çeşitlenmiştir. Camilerde ve diğer yapılarda pencerelerin katlar halinde sıralanması Türk mimari mahsulü olup, başka Islâm ülkelerinde tanınmamıştır. Kubbe inşaatında Selçukluların ortaya koydukları mühim yeniliklerden biri de, ana duvarlardan kubbeye geçişin “üçgen” sahalar ile sağlanmasıdır ki, mimarlık tarihinde “Türk üçgenleri” adı ile anılan bu tarz Osmanlılarda türlü şekiller alarak gelişmiştir. İslam sanatı mihrap inşaatında Türk yapı şekli, bunun dikdörtgen veya beş köşeli olması ve üst kısmın basamaklı bir kemer ile nihayetlenmesidir. Selçuklu üslubunda daha ziyade basık olan bu mihraplar Osmanlı devrinde camilerin azameti ile paralel olarak yükselmiş ve incelmiştir. Minberler bakımından süsleme için yeni sahaların bulunması, çeşitli nakışların meydana konması ve türlü tekniklerin kullanılması hususlarında Türk sanatının yaratma kudreti sonsuz olmuştur. Ortaçağ Türk mimari eserlerinde çeşitli yerlere serpiştirilen âyet ve duaların yazı şekillerinde de Türk zevki kendini göstermiş, bu suretle Selçuklu üslubunda teşekkül eden, “Selçuklu sülüsü” “Selçuklu kufisi” ve “Selçuklu neshi” abidelerin haşmet ve zarafetini arttırmıştır. Burada, eski Uygur - Türk sanatının devamı olarak kitap resmi ve minyatürde birer  Selçuklu okulu kurulmuş olduğuna da belirtelim. İbrahim Kafesoğlu, Selçuklu Tarihi, MEB Büyük Selçuklu Mimarlık

Medreseler Camilerin yanı sıra 16. yüzyılda, Klasik Osmanlı döneminde medrese mimarisinde de özgün denemelerle karşılaşılmaktadır. Erken Osmanlı ürünlerinde, sürekli yeni boyutlar kazanan medrese mimarisi, gene temelde Selçuklu ve Beylikler dönemi medrese mimarisinin genel şemasını yaşatmasını bilmiştir. Medrese içindeki mekânların birbirine oranı, örtü sistemleri, bezemenin yoğunlaştığı yerler açısından diğer değişik amaçlı yapılarda da görülen değişmeler, medreselere de yansımıştır. Ayrıca eğitimdeki gelişmeler, imparatorluğun siyasal, ekonomik ve kültürel alandaki başarıları, sonuçlarını medrese yapımında da göstermiş, ilginç denemeler varlığını duyurmuştur. Başta sultanların ve devlet ileri gelenlerinin yoğun yapım çalışmalarına yönelmeleri, büyük külliyeler yaptırmaları medreselerin değişik koşullar içinde biçimlenmesini sağlamıştır. Özellikle Mimar Sinan’ın büyük uygulamaları içinde bir veya birden fazla medresenin yer alışı, bir yandan değindiğimiz ekonomik, siyasal ve kültürel yoğunluğun varlığını açıkladığı kadar, eğitim düzeninde böyle yapılara sürekli gereksinme duyulduğunu da gösterir. Bu dönem medrese ve şifahanelerinin genel özelliklerini sıralamak gerekirse, bir bölümünde geleneksel medrese şemasının, dönemin, yapıldığı yerin koşullarına uygun biçimlendiğine tanık olunmaktadır. Bunların yanı sıra bir grup oluşturacak kadar çok olan bazı medreselerin, camilerin revakları arkasına yerleştirildiği görülmektedir. Cami-medrese ilişkisi içinde uzun yıllar, Selçuklu ve Beylikler döneminden beri denenen bir şema, Osmanlılar’da, özellikle Mimar Sinan’da, belirli bir uyum içinde tekrar uygulanma olanağı bulmaktadır. Genel kurallar içinde olmakla birlikte, bulunduğu yerin koşullarına uydurularak biçimlenen örneklerin de varlığı dikkat çekicidir. Bu yüzden bazen medresenin bir veya iki kanadı alınıyor, bazen da Erken Osmanlı döneminde denenmiş sekizgen bir şema dışardan kareye tamamlanarak tekrarlanıyor. Ayrıca çok yalın birkaç hacimden oluşan sınırlı örneklere de yer veriliyor. Bütün bu değişik şemalarda karşımıza çıkan medreselerde, Mimar Sinan’ı, geçmiş değerleri topluca özümleme çabası içinde buluyoruz. 16. yüzyılda Mimar Sinan eliyle medreseler, tekrar zengin bir uygulama olanağına kavuşuyorlar. İlginç örneklerden birkaçına kısaca değinelim. İstanbul’da Haseki Külliyesi Medresesi kare avlusu, avluyu çeviren revakları, arkalarında odaları ve giriş ekseni üzerinde büyük kubbeli dershanesiyle, biçimlenmiş bir medrese şemasını tekrarlamaktadır. Yine İstanbul’da 1543-1548 yılları arasında yapılan Şehzade Külliyesi Medresesi klasik şemalar içinde düşünülmesi gereken bir yapıdır. Yalnızca dershane kısmı giriş ekseni üzerinde değildir. 1548 yılına ait bir başka yapı, Üsküdar Mihrimah Sultan Külliyesi Medresesi küçük değişikliklerle Haseki Külliyesi Medresesi’nin planını tekrarlamaktadır. http://www.sinanasaygi.org/eserler.asp?action=eserDetay&ID=20 İstanbul Cağaloğlu’nda 1550 tarihli Rüstem Paşa Medresesi, Mimar Sinan’ın değinilmesi gereken en özgün denemelerinden birisidir. Burada Mimar Sinan Amasya Kapı Ağası Medresesi’nin sekizgen planını esas almakta, bunu dışarıdan gizlemekte, durum revaklı avluya girilince anlaşılmaktadır. 1550-1557 yılları arasında tamamlanan Süleymaniye Külliyesi’nin camiyi çevreleyen medreseleri de bulundukları yere uyum sağlama konusunda verilebilecek örnekler arasındadır. Haliç’e bakan tarafta üç, diğer tarafta üç olmak üzere altı medrese yer alır. Daha önce değindiğimiz 1571 tarihli Kadırga Sokullu Külliyesi’nin medresesi, caminin avlu revakları gerisine yerleştirilmiş odalardan oluşan grubuna örnek olarak gösterilebilir. 1564 tarihli Lüleburgaz Sokullu Mehmed Paşa Külliyesi Medresesi, Sinan’a ait özel bir yapı grubunun içine girer. Bu yapıda medrese odaları, caminin şadırvanlı avlusunun revakları arkasına yerleştirilmiş, böylece cami ve medrese birlikte değerlendirilmiştir. Istanbul Edirnekapı’daki 1562-1565 tarihli Mihrimah Sultan Külliyesi Medresesi ise avlusu medrese olarak kullanılan bir diğer Mimar Sinan yapısıdır. Ancak bu yapıda medrese odaları cami avlusunu çepeçevre dolaşmamakta, doğu ve batı cephelerinde yer almaktadır. Edirne’deki Selimiye Külliyesi Medreseleri iki tanedir ve caminin kıble duvarının arkasında yer alırlar. Mimar Sinan’ın diğer külliyelerine göre daha sınırlı olarak düzenlenmiş bu örnekte, medreselerin orta avlularını basık kemerli revaklar çepçevre dolaşmasına karşın, medrese odaları yalnız iki yanda yer almakta ve dershaneler odalardan koparılmış bulunmaktadır. Üsküdar’da 1580 tarihli Şemsi Paşa Külliyesi Medresesi’nde medrese bölümü camiyi iki yandan sarmakta ve farklı eksenlerde gelişmektedir. Burada L şeklinde iki kanattan oluşan medresede bir kanadın ortasına büyük kubbeli dershane alınmış, önlerine de revaklar yerleştirilmiştir. Tophane’de 1580 tarihli Kılıç Ali Paşa Külliyesi Medresesi ise orta avluyu çepeçevre dolaşan revak ve odalardan oluşmakta, kısa kenarın ortasında da büyük dershane bulunmaktadır. Bu yapıda klasik medrese şeması eksiksiz uygulanmıştır. Şifahaneler Mimar Sinan döneminin şifahanelerine örnek olarak Haseki Sultan Külliyesi Şifahanesi, içiçe iki avludan oluşan Süleymaniye Külliyesi Şifahanesi ve gene aynı anlamda Toptaşı Atik Valide Külliyesi Şifahanesi gösterilebilir. Medrese şemalarının amaca uygun olarak değiştirilmesiyle şekillenen şifahaneler de, medreselerle paralel bir gelişme göstermiştir. http://www.sinanasaygi.org/eserler.asp?action=eserDetay&ID=112 Mezar Anıtları Osmanlı mezar anıtlarının belirli planlar içinde oluştuğuna daha önce değinmiştik. Genellikle çokgen gövdeli, üstü kubbeyle örtülü, önlerinde revakları bulunan Osmanlı türbelerinin Mimar Sinan döneminde de uygulandığı gözlenmekle birlikte, bazı ilginç denemelerin varlığı da söz konusudur. Ayrıca Osmanlı mimarisinin erken döneminden beri uygulanan açık türbelerin bu dönemde de yaşadığı görülmektedir. Sınırlı şemalar içinde gelişmesine karşın, bu dönem türbelerinde belirli bir bütünlük dikkati çekmekte, mimari-bezeme ilişkisinin sınırları belirlenmektedir. Mimar Sinan’a bağlanan ve bu dönemde yapılmış olan ilginç türbelerin bir bölümüne kısaca değinelim. İlk belirteceğimiz İstanbul Beşiktaş’da, 1541 yılında yapılan Barbaros Hayreddin Türbesi sekizgen gövdeli, önünde revağı bulunan, üstü kubbeyle örtülü yalın görünüşlü bir yapıdır. Şehzade Mehmed Türbesi’nin ardından uygulanan diğer ilginç türbeler içinde Süleymaniye Camisi haziresindeki 1566 tarihli Kanuni Sultan Süleyman Türbesi’nin özel bir yeri vardır. Mimar Sinan bu türbede bir bakıma Osmanlı sultanının önemini, büyüklüğünü simgelemek istemiş, yepyeni bir türbe planıyla karşımıza çıkmıştır. Türbe konusunda yaptığı denemeler içinde Mimar Sinan aynı planı ikinci kez kullanmamış, böylece Türk mimarisi içinde bu yapı tek örnek olmuştur. Sekizgen bir gövde, dışarıda türbeyi çeviren revaklar, içerde duvarlardan koparılmış sütun sırasına ve duvarlara oturan çift cidarlı kubbesiyle bu yapı, Osmanlı mezar anıtları içinde ilginç bir denemedir. Mimar Sinan’ın Kanuni Sultan Süleyman Türbesi’nin ardından uyguladığı en anıtsal mezar yapılarından birisi de Istanbul Ayasofya haziresinde bulunan 1577 tarihli 2. Selim Türbesi’dir. Diğerlerinden farklı olarak Mimar Sinan burada köşeleri yumuşatılmış kare bir gövde, içerde ise gene Kanuni Türbesi’nde olduğu gibi çift cidarlı kubbenin oturacağı bir sütun sırası kullanmış, dışarıda yalnız giriş bölümüne revak yerleştirmiştir. Tüm bu görünüşler, Mimar Sinan’ın türbe mimarisinde de sürekli yenilikler getirmek istediğini göstermektedir. Mimar Sinan’a bağlanan diğer mezar anıtları arasında Yenibahçe’deki 1545 tarihli Hüsrev Paşa Türbesi, Topkapı’da 1555 tarihli Kara Ahmed Paşa Türbesi, Süleymaniye Camisi haziresindeki 1557 tarihli Hürrem Sultan Türbesi, Şehzade Camisi haziresinde 1561 tarihli Rüstem Paşa Türbesi, Eyüp’te 1572 tarihli Pertev Paşa Türbesi ile aynı semtteki 1574 tarihli Sokollu Mehmed Paşa Türbesi ve 1580 tarihli Zal Mahmud Paşa Türbesi, Üsküdar Şemsi Paşa Camisi’ne bitişik Şemsi Paşa Türbesi, Tophane’de 1580 tarihli Kılıç Ali Paşa Külliyesi’nin içindeki Kılıç Ali Paşa Türbesi üzerinde durulması gereken önemli yapılardır. Hamamlar Klasik Osmanlı döneminde yoğun uygulama olanağı bulunan yapıların bir bölümü de hamamlardır. Bu dönemde oluşan hamamlarda şu bölümlerin belirginleştiği görülmektedir. Ortada havuz, kenarlarda soyunma yerleri, kahve ocağıyla camekan; peştemal değiştirilen, helaların bulunduğu sıcak bölümle camekan bölümünü bağlayan soğukluk; göbek taşı ve kurnaların yer aldığı sıcaklık; buna bitişik olarak suyun kaynadığı külhan. Hemen hemen değişik şemalı hamamların tümünün denenme olanağı bulunduğu bu dönemde, zaman zaman çifte hamamlarda da ilginç denemeler dikkati çekmektedir. Erken Osmanlı dönemi hamamları oranında olmasa bile, bezeme ve zengin örtü sistemleri bu dönem hamamlarında da kullanılmıştır. http://archnet.org/library/images/thumbnails.jsp?location_id=7509 Tezkerelerde Mimar Sinan’a bağlanan ve bulunduğu yerin özel koşulları içinde biçimlenen Mimar Sinan yapısı hamamların en önemli örneklerinden birisi Sultanahmet’te Haseki/Ayasofya Hamamı’dır. 1556 tarihli bu ünlü hamamda Mimar Sinan genel şemalar içinde kalmakla beraber kadınlar ve erkekler kısmının yerleştirilmesinde değişik bir yöntem denemiş, yapıları tek bir eksen üzerinde toplamıştır. Bunun getirdiği zorluklar vardır. Isı kaybının fazlalığı ısınmasını güçleştirir. Gerçekten bu ilginç hamamı ısıtmak sürekli sorun olmuştur. Birbirinin benzeri iki hamamda kubbeli bir camekânlık, üç kubbeli soğukluk, yıldızvari sıcaklık kısmı bulunmaktadır. Klasik Osmanlı mimarisinin ölçüleri içinde özenle yapılmış hamamda erkekler kısmının önünde bütün cepheyi kaplayan revak kadınlar kısmında denenmemiştir. 1550-1557 yılları arasında tamamlanan Süleymaniye Külliyesi Hamamı, bulunduğu yere uygun sıcaklık kısmı haçvari planlı bir yapıdır. Amaca uygun olarak külliyenin doğusuna yerleştirilmiştir. 1561 tarihli, yolun genişletilmesi sırasında yıkılan Fındıklı’daki Molla Çelebi Hamamı da haçvari sıcaklığı bulunan, korunması gereken bir çifte hamamdı. Gene aynı şema içinde çifte hamam olarak yaptırılan Edirnekapı’daki Mihrimah Sultan Hamamı, 1565 tarihli cami göz önüne alınarak tarihlendirilebilir. Mimar Sinan’ın eseri olan 16. yüzyılın diğer ünlü hamamları içinde Zeyrek’teki 1546 tarihli Hayreddin Paşa/Çinili Hamam, Samatya’da 1547 yıhna tarihlenen Ağa Hamamı, 1551 yılı civarında yapılmış olduğu sanılan Silvirikapı’da Hadım Süleyman Paşa Hamamı, bağlı olduğu külliyeye göre 1555 yılı dolaylarına yerleştirilen ve yakın zamanlarda yol açmak gerekçesiyle yıktırılan Beşiktaş’da Sinan Paşa Hamamı, Konya Karapınar’da 1563 tarihli 2. Selim Külliyesi’nin dışında yer alan 2. Selim Hamaım, Izmit’te 1579 tarihli Pertev Paşa Külliyesi’ne dahil iken tümüyle ortadan kalkmak üzere olan Pertev Paşa/Yeni Cuma Hamamı, İstanbul Tophane’deki 1580 tarihli Kılıç Ali Paşa Külliyesi’ne ait Kılıç Ali Paşa Hamamı ile 1583 yılı dolaylarında yapılmış olması mümkün Toptaşı’ndaki Valide Sultan Külliyesi Hamamı ilk elde akla gelenler arasındadır. Bulundukları yerlerin özel koşulları içinde biçimlenen ve tezkerelerde de adları geçen Mimar Sinan hamamları arasında Istanbul Azapkapı’da Mehmed Paşa Hamamı, Cibali’de Valide Sultan Hamamı, Ortaköy’de Hüsrev Kethüda Hamamı, gene Cibali’de Kaptan Hamamı, Sapanca’da Rüstem Paşa Hamamı, Üsküdar’da günümüzde çarşı olarak kullanılan Valide Sultan Hamamı, Topkapı Sarayı’nda 4. Mehmed’in onarttığı Yeni Saray Hamamı, gene Topkapı Sarayı’nda Valide Sultan Hamamı belirtilmeye değer yapılardır. Diğer Yapılar Mimar Sinan’ın suyla ilgili çalışmaları da önemli yer tutmaktadır. Eldeki bilgilerden, suyolları, kemerler, bendler, maksemler içinde Sinan’ın uygulamalarının özellikle kemerler üstünde yoğunlaştığı anlaşılmaktadır. Uzun bir dönemin mimari eylemlerinin başında bulunması nedeniyle onarım işlerini de yönettiği bilinmektedir. Su kemerleri konusundaki çalışmaları daha çok İstanbul kentiyle ilişkilidir. Istanbul’un alınmasından sonra Fatih Sultan Mehmed’in kentin su ağını onartıp elden geçirttiği, ancak köklü girişimlerin Kanuni Sultan Süleyman döneminde başladığı anlaşılmaktadır. Burada belirtilmesi gereken nokta, koşulların elverdiği oranda eski tesislerin kullanılmış olmasıdır. Mimar Sinan’ın bu konudaki eylemlerinin bir kısmının bu yönde olması mümkündür. Bütün bunların dışında kentin gördüğü büyük sel olayları sonrasında, su tesislerinin sürekli elden geçirilmesi gerekmiştir. Istanbul’un su ağı Halkalı, Kırkçeşme, Bahçeköy ya da Taksim olmak üzere üç ana grupta toplanmaktadır. Halkalı suyuyla ilgili olarak Mimar Sinan Müderris Köyü Kemeri adıyla tanınan su kemerini ele almış, 11 gözlü olarak Kırkçeşme tesisleri içinde karşımıza çıkan en ilginç örnek ise kuşkusuz Muglava/Muğluva/Mağlova/Moğolağa adlarıyla tanınan su kemeridir. Başlıbaşına bir anıt niteliğinde ele alınmış, biçimsel kaygılar da taşıyan bu kemer, Mimar Sinan’ın diğer önemli anıtları içinde yer alabilecek niteliklerle yüklüdür. Osmanlı İmparatorluğu’nun 16. yüzyılda siyasal alanda gösterdiği başarılara uygun olarak imparatorluğun önemli yollarında gerekli yerlere, her türlü koşullarda kullanılabilecek nitelikte köprüler yapıldığını görüyoruz. Orduların Rumeli ve Anadolu’ya yaptığı seferlerde kolaylıkla ilerleyebilmelerini de sağlayan bu köprüler, Osmanlı Sultanlarının isteklerine uygun hassa mimarları eliyle uygulanmışlardır. Gerçi sefere çıkan ordularda birçok usta, mimar bulunuyor, gerekli hizmetleri yerine getiriyorlardı. Ancak bu dönemde, özellikle Sinan’ın yaptığı köprülerde, kısa süre içinde bitirilme kaygısının ağır basmaması gerekir. Mimar Sinan uzun yıllar orduda bu tür görevleri yerine getirmiş olmakla beraber, kaynaklarda kendisine bağlanan köprülerin sefer sırasında çok kısa bir süre içinde yapılması güçtür. Istanbul’a yakın yerlerde karşımıza çıkan bu köprüler, ana yollarda güvenli geçit sağlayan, biçimsel kaygılarla dolu eserlerdir. Bu yüzden yapımları zaman almış olmalıdır. Mimar Sinan en tanınmış ve yazıtı bulunan köprülerinden Büyükçekmece Köprüsü deniz kıyısında, gölle denizi ayıran boğaz üzerindedir. Dört köprüden oluşan Büyükçekmece Köprüsü’nün birincisi 7, ikincisi 7, üçüncüsü 5, dördüncüsü 9 gözlüdür. 635,57 m. boyunda sivri kemerli bu köprünün ilginç yanlarından birisi, birinci köprüde karşılıklı köprü köşkü, dördüncüsünde ise karşılıklı iki yazıt duvarının dikkati çekmesidir. 1567/1568 yılında tamamlanan, dört kısımdan oluşan köprüde yer yer bezeme izlerine rastlan maktadır. Mimar Sinan’ın yaptığı köprülerde yapının bütünü göz önüne alınınca işlevsel niteliklerinin yanı sıra çevreye uyma, zamana dayanabilme, biçimsel kaygılar taşıma gibi özellik ler dikkati çekmektedir. Çağlar boyu belirli bir gelişme gösteren köprülerin 16. yüzyılda yapılanları, özellikle Mimar Sinan’a bağlananlar, diğer değişik amaçlı yapılarla tam bir bütünlük içindedirler. Sınırlı bir bezeme, mühendisliğin gerektirdiği niteliklerin yanı sıra mimari bir kimliğin de var oluşu, durumu kanıtlamaktadır. Kervansaraylar Mimar Sinan’a bağlanan ya da bu dönemin ürünü olan kervansaraylar, yerleşme merkezlerinde ya da yollar üzerinde karşımıza çıkmaktadır. Bazen büyük bir külliyenin bünyesi içinde, bazen de ayrı olarak ele alınmış kervansaraylar mimarileriyle devrin özelliklerini belgemektedir. İstanbul’da Mimar Sinan’ın Şehzade Külliyesi içinde yer alan kervansarayı sınırlı bir yapıdır. Sinan’ın diğer külliyeleri gibi cami, türbe, medrese, kervansaray, imaret, mektep’ten oluşan bu külliye belirli sınırlar içinde kalmıştır. Avlunun doğu duvarında yer alan kervansaray iki ana bölümden oluşmaktadır. Birincisi tabhane, ikinci buna dik yerleştirilmiş olan ahır kısmıdır. Sekiz kubbeden oluşan ahırın ortasında üç ayak bulunmaktadır. http://archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=84 Kanuni döneminin sadrazamlarından Rüstem Paşa’nın kervansarayları Istanbul’da Tekirdağ’da, Konya Ereğli’sinde, Edirne ve Kırklareli’nde karşımıza çıkmaktadır. Rüstem Paşa hanları içinde, kent içinde yapılmış anıtsal bir örnek Edirne’deki Rüstem Paşa Kervansarayı’dır. Bulunduğu yerin sokak dokusuna bağlı dış cepheye karşılık, içerde avlu çevresinde düzenli bir görünüş dikkati çekmektedir. Yan yana iki kısımdan oluşan bu hanın bir kısmına ahır alınmış, büyük kısımda ise iki kat revakların arkasına hamam odaları yerleştirilmiştir. Onarılıp, otel olarak kullanılan bu anıtsal örnek, Mimar Sinan’ın en ilginç denemelerinden birisidir. Kaynaklarda Mimar Sinan’a bağlanan ya da onun yaşamı süresince Osmanlı topraklarında yapılan han ve kervansarayların bir kısmı geniş programlı külliyelerin içinde yer almaktadır. Bunlardan ana yollar üzerinde olan kervansaraylar, amaçları gereği külliyede büyük yer alıyorlardı. Yoğun ticaret merkezlerinde, kentlerin içinde yapılanlarda ise, bulundukları koşullara uygun, ahır bölümleri sınırlı çok katlı uygulamalar dikkati çekmektedir. Bütün bunların dışında tek bir han ve kervansaraydan oluşan örneklerde, daha yalın görünüşler, daha değişik şemalar kullanılmıştır. Örneklerin tümü gözden geçirilince, Mimar Sinan’ın her türlü uygulamasıyla karşılaşılmaktadır. Ancak yapılarda ilk kez beliren özellik, yapılma amacının ağır basması, yapılar topluluğu içinde ise, bir genel planlama anlayışının kervansarayları da benliğinde eritmesidir. Sosyal içerikli bu yapılarda Mimar Sinan, her değişik amaçlı yapıda olduğu gibi, belirli ana şemalar içinde kalmakla beraber, yeni denemeleri de beraberinde getirmektedir. Artık bu yapılarda bezeme ikinci derecede bir öğe olmakta, her şey mekânın çözümünde toplanmaktadır. Ana yollar üzerinde yapılan büyük külliyelerin kervansaraylarına örnek olarak, Lüleburgaz’da 1569 tarihli bugün yıkılmış Sokollu Mehmed Paşa, 1574 yılında 2. Selim adına Antakya/Payas Külliyesi’nin kervansarayı verilebilir. Saray ve Köşkler Mimar Sinan’ı konu edinen kaynaklardan öğrendiğimize göre Sinan’ın saray ve köşk olarak bir çok yapıyı ele aldığı, yenilediği ya da onardığı anlaşılmaktadır. Osmanlı Imparatorluğu’nun geniş sınırları içinde bu tür yapıların yoğunluk kazandığı yer Istanbul ve çevresidir. Bunun dışında yalnız Bosna’da Mehmed Paşa Sarayı’nın varlığını biliyoruz. Istanbul ve çevresinde Mimar Sinan ile ilgili gösterilen yapıların büyük çoğunluğu bugün ayakta değildir. Bu yüzden çok sınırlı sayıda örnekten söz etmek gerekmektedir. Bunlardan biri Istanbul-Çekirge yolu üzerinde 1571 yılı dolayında yapılmış olabileceği ileri sürülen Siyavuş Paşa Çiftliği içinde bağımsız olarak duran Siyavuş Paşa Köşkü’dür. Bir havuzun ortasına büyük ayaklar üzerine oturan bu sınırlı boyutlardaki yapının dışında önemli bir diğer örnek, Topkapı Sarayı’ndaki 3. Murad Köşkü’dür. 1578 tarihli bu yapı bugün Sultan Murad Yatak Odası olarak tanınmaktadır. Köşk iki bölümden oluşmuştur. Altta yazlık, üstte ise ana kışlık bölüm bulunur. Yazlık bölümde bir havuz, duvar çeşmeleri, yukarı çıkan merdiven, bahçeye ve havuza bakan balkon tahtları yer alır. Çevresinin açık bulunduğu yıllarda alt kat bölümünün yazın dinlendirici bir yer olduğu, zamanla bu durumun değiştiği anlaşılmaktadır. Üstte ise selsebili bulunan, pandantifle örtülü bir oda yer alır. Iki örnekten de anlaşılacağı gibi, Mimar Sinan sivil mimari konusunda dönemin genel mimari anlayışını yansıtmış, çevreyle ilişkisi düşünülerek oluşturulmuş bir mekân anlayışını geçerli kılmıştır. Mimar Sinan ile ilgili kaynaklarda sıbyan mekteplerine de işaret edilmektedir. Oysa Mimar Sinan’ın önemli külliyelerinin çoğunda, külliylerin bir parçası olarak sıbyan mekteplerinin bulunduğunu biliyoruz. Başlangıçta çocuklara Kuran okutmak, namazla ilgili gerekli bilgileri öğretmek için öğretim yapan sıbyan mekteplerinde, zamanla yazı dersinin programa alındığı görülmektedir. Yerleşme merkezlerinde hemen hemen her semtte yer alan sıbyan mektepleri, iki katlı, dershane hacimleri üst katta bulunan sınırlı boyutta yapılardır. Bazen zemin katta dükkânların bulunduğu sıbyan mekteplerinin derslik bölümünün yukarı alınmasının nedenleri rutubetten korunmak, sokağın gürültüsünden kaçmak, gerekli ışığı sağlamak noktalarında toplanabilir. İstanbul’da ki örnekler içinde Haseki Sultan, Şehzade, Süleymaniye, Topkapı Kara Ahmed Paşa külliyelerinin sıbyan mektepleri sıralanabilir. Mimar Sinan’a bağlanan yapılara kısaca değinerek genel bir bilgi vermeye çalıştık. Bu yapıların tümü değişik açılardan değerlendirmeye konu olacak niteliktedir. Ayrıca yapıların büyük bir kesiminin başında Mimar Sinan’ın bulunması olanağı yoktur. Bu konuda daha önce gerekli noktalara değinmiş, belirli mimar grubunun imparatorluğun dört bir yanında mimari eylemleri yönettiklerini açıklamıştık. Verdiğimiz örneklerde görüldüğü gibi 16. yüzyılın bu dönemi yoğun mimari olaylara tanık olmuş, bir bakıma Osmanlı İmparatorluğu en belirgin çıkışını mimari alanda göstermiştir. Bu çağda mimari evrensel boyutlara ulaşmış, her yönden devletin gücü ve bozulmamış yapısı mimariye yansımıştır. Çok zengin bir mimari geçmişi yaşamış topraklar üzerinde, bölgesel sınırları aşarak ortak bir mimari ortam yaratılabilmiştir. Bu büyük olguda uzun geçmişin getirdikleri değerlerin büyük payı olmuştur. Mimar Sinan, bir bakıma bütün geçmiş değerleri, bulunduğu çağın koşulları içinde kullanarak, sürekli yenilenme, zengin denemelerle büyük ününü simgeleştirmiştir. Anadolu Türk Mimarisi, Prof.Dr. Metin Sözen, Dr.Zeki Sönmez, Anadolu Uygarlıkları Ansiklopedisi, Görsel Yayınları.

Osmanlı Devleti’nin kuruluş ve imparatorluğa yöneliş yıllarının ünlü kentlerinden İznik, Bursa, Edirne ve İstanbul’da karşımıza çıkan cami ve mescitlerin ilk örnekleri, diğer Anadolu Beylikleri’nin benzer amaçlı yapılarıyla yakın ilişki içindedir. İznik’te 1334 tarihli Hacı Özbek Camisi, önünde son cemaat yeri bulunan, tek kubbeli yalın bir yapıdır. O dönemde kubbeler Bizans geleneğinde olduğu gibi kiremitle örtülmüştür. Duvar konstrüksiyonu da taş-tuğla almaşıklığı ile yerel Bizans duvar tekniğini sürdürür. Bu tarihi bilinen ilk mescitten başlayarak Anadolu'da Selçuklu çağı tipolojileri ile yerel inşaat tekniklerinin Osmanlı mimarisinin fizyonomisini oluşturan bir İslami biçim-yerel yapı tekniği bireşimi olduğunu söyleyebiliriz. Sözen Osmanlı Mimarisi Yapım yılı bilinen bu en eski Osmanlı yapısının ardından gene İznik’de karşımıza çıkan Yeşil Cami, tek kubbeli sınırlı mekânı genişletmek isteğinin ağır bastığını gösteren bir örnektir. 1378-1391 yılları arasında Candarlı Halil Paşa’nın mimar Hacı Musa’ya yaptırdığı cami, ayrıca sırlı tuğla ve çinilerden oluşan minaresiyle geçmişle ilişki kurmaktadır. Dönemin atılım istekleriyle, çözüm bekleyen sorunlarını benliğinde saklayan Yeşil Cami gibi tek kubbeli erken dönem örneklerinin bir bölümünde, kubbe sınırlarının büyütülmesi çabaları dikkati çekmektedir. Bu cami iki değişik kökenli öğenin birleştirilmesiyle oluşmuş özgün bir plana sahiptir. Osmanlı mimarisinde tek benzer planlı yapı Yıldırım'ın Mudurnu Camisi'dir. Bu karakteriyle Erken Osmanlı mimarisinin oluşmasındaki kültür ortamının seçmeciliğini ve belki de heyecanını sergileyen önemli bir yapıdır. Kurucusunun Çandarlı sülalesinin de kurucusu ve sultan ailesi dışında ilk “veziriazam” olması mimarlık tarihimizde simgesel konumunu daha da pekiştirir. Cami harimi Selçuklu çağı Konya mescitlerinin bazılarında rastlanan kubbeli odaya eklenen bir giriş sofası ile Selçuklu kaynaklı bir mescit şemasıdır. Sözen Erken Osmanlı cami ve mescitleri içinde eski köklü denemelerin sürdürülmesi yolunda anıtsal ölçülere vardırılan örneklerle de karşılaşılmaktadır. 1399 tarihli, yirmi kubbesiyle Bursa Ulu Camisi, çok ayaklı camiler konusunda verilebilecek en belirgin örnektir. Osmanlı topraklarında uzun süre uygulanmış bu tip yapılar, değişik boyutlar içinde denenmiştir. Bursa Ulu Camisi örneğinde dikkati çeken bir nokta, mihrap ekseni üzerinde şadırvanlı, üstünde açıklığı bulunan bir bölümün yer alışıdır. Selçuklu yapılarında da gözlediğimiz bu durum, Osmanlılar’ın bu tip yapılarında değişik görünüşlerde tekrarlanmıştır. Genellikle bütün bu yapılarda örtü kubbeye dönüşmüş, büyük bir tutkuyla sürekli kullanılmıştır. İstanbul’da 16. yüzyılda Mimar Sinan tarafından bile kullanılmış olması bunu göstermektedir. Bursa Ulucami 3D Zaviyeli Camiler Erken Osmanlı dinsel yapıları içinde değişik amaçları içeren bir yapı tipi uzun yıllar kullanılmış, bir bakıma Osmanlı kuruluş ve gelişme döneminin simgesi niteliğine bürünmüştür. “Zaviyeli Camiler” olarak adlandırılan bu yapıların örnekleri bütün Osmanlı topraklarında değişik yoğunlukta uygulanmıştır. Kendi içinde sınırlı da olsa belirli bir değişikliği getiren bu yapılar, aynı zamanda Osmanlı toplum yapısının 14. ve 15. yüzyıldaki durumu konusunda da ilginç kesit vermektedir. Bu yüzyılda tarikatların toplum yapısında oynadıkları rol gözönüne alınınca, bu tür yapıların hangi gereksinmenin sonucu ortaya çıktığını açıklamak kolaylaşmaktadır. Dinsel görevi yerine getiren caminin yanı sıra oturulacak ve içinde yaşanacak mekânları da içeren bu yapılar, Osmanlı sultanlarının siyasal amaçlarına da uygun bir biçimlenmeye konu olmuşlardır. 12. ve 13. yüzyılın medrese ve zaviyelerinin planlama anlayışı bu yapılarda etkilerini sürdürmüş, zamanla yeni boyutlar kazanmıştır. Kaynak gene Anadolu’da değişik amaçlı yapılarda karşılaştığımız avlulu, dört eyvanlı şemadır. Bunun yoğun biçimde kullanılışını, daha önce sözünü ettiğimiz medrese ve zaviyelerde görüyoruz. Osmanlı yerleşme merkezlerinde yoğun bir biçimde karşımıza çıkan bu tipin örnekleri arasında: Bursa Hüdavendigar, Iznik Nilüfer Hatun, Yenişehir Postinpuş Baba, İznik Yakub Çelebi, Geyve Imaret, Eski Bilecek Imareti, Edirne 1. Bayezid, Bursa Ebu Ishak, Balıkesir Bayezid, Bursa Bayezid, Bursa Timurtaş, Amasya Bayezid Paşa, Bursa Orhan Gazi, Bursa Yeşil Imaret, Edirne Gazi Mihal, Bursa Muradiye, Amasya Yörgüç Paşa, Edirne Muradiye, Tire Yeşil Imaret, Karacabey Imareti, Istanbul Mahmud Paşa, Istanbul Murad Paşa, Istanbul Rum£ Mehmed Paşa, Afyon - Imaret, Inegöl Ishak Paşa, Tokat Hatuniye, Trabzon Büyük Imaret, Afyon-Sincanlı Sina Paşa belirtilmeye değer mimari eserlerdir. Saydığımız bu örnekler içinde ilginç görünüş sahip, geçmişle köklü bağlarını birçok noktada koruyan erken tarihli bir örnek, 1365/1366 yıllarında yapımına başlanan Bursa’daki Hüdavendigâr İmareti’dir. Sultan I. Murat’ın bu yapısı, kentin dışında Çekirge’de çevreye egemen bir noktadadır. Alt kat cami, üst kat medrese olarak düzenlenmiştir. Alt katın planı, kapalı dört eyvanlı medrese şemasına güçlü şekilde bağlanmakta, kaynak konusunda sağlam görünüşler taşımaktadır. Üst kat ise bütünüyle medrese olarak tasarlanmıştır. Yapının revaklı ön cephesi bu tip örnekler içinde olduğu kadar, cephe mimarisinin gelişimi açısından da özgün bir deneme olarak kabul edilmektedir. Yıldırım Bayezid’in geniş kapsamlı bir külliye olarak yaptırdığı Bursa’daki Yıldırım Külliyesi’nin camisi, zaviyeli camilerin kendi içindeki gelişimi konusunda bir adımdır. Artık yapıda cami kısmı ağırlık kazanmakta, örtü sistemi kubbeye dönüşmekte, ayrıntılarına kadar özenli bir işçilik dikkati çekmektedir. Anıtsal görünüşlü son cemaat yeri bu yapının en karakteristik yapılarından birisidir. Bu tip yapıların en zengin örneklerinden birisi gene Bursa’da karşımıza çıkmaktadır. Çelebi Sultan Mehmed’in yaptırdığı 1419 tarihli Yeşil Cami, plan olarak değişik amaçlara uygun biçimlendiğini açıkça göstermekte, ayrıca bir bakıma döneminin mimari ve bezeme ilişkilerini göstermektedir. Mimar Hacı Ivaz Paşa’nın bu-yapısında sultana ait özel bir daire, ocaklı tabhane odaları, ortada havuzlu kısma açılan kubbelerle örtülü mekânlar bulunmaktadır. Artık beşik tonozların biçimlendirdiği eyvanlar yerlerini değişik boyutlarda kubbelere bırakmakta, bu durum gittikçe güçlenerek gelişmektedir. Bu yapıda karşılaştığımız bezeme örnekleri, Selçuklu dönemi özelliklerinin uğradığı değişmeleri ve doğudan gelen yeni etkileri göstermesi bakımından ilginçtir. Uzun yıllar varlığını belirli değişmeler içinde sürdüren Zaviyeli/Ters T tipi camilerin yanı sıra, Osmanlı mimarisinde yeni gelişmelere yol açan başka denemelere de tanık olunmaktadır. “Merkezi Kubbeli Camiler” denilen bu tipin erken örneklerinden birisi Edirne’de karşımıza çıkan Üç Şerefeli Cami’dir.  Sultan 2.Murad tarafından 1438-1447 yılları arasında yaptırılan bu cami, daha sonraki cami gelişmesinde bir örnek niteliğine bürünmüştür. Şerefeli Cami’nin belirgin özelliklerinden birisi, ana mekânın büyük kubbesinin ikisi bağımsız olmak üzere altı ayak üzerine oturtulmasıdır. 24 m. çapındaki bu kubbenin yanlarla ilişkisi yeterince güçlü değildir. Bu durum yan mekânların, özellikle örtü sisteminin bütünüyle çözülmemesinden doğmaktadır. Yanlarda yer alan iki küçük kubbe bir yana bırakılırsa, ikisi bağımsız altı ayağa dayanan merkezi kubbe, daha sonraki gelişmeler için denenmesi gereken olanakları açıklıkla göstermektedir. Kuşkusuz bu önemli atılım ilk kez bütünüyle bu yapıda belirlenmemiştir. Daha önce değindiğimiz Silvan Ulu Camisi ile Manisa Ulu Camisi bu gelişmenin ilk adımlarıdır. Bu yapılar arasındaki bağlantı yalnız ana mekân biçimlenmesi açısından değildir. Üç Şerefeli Cami’de avlunun biçimlenmesi de dikkat çekicidir. Burada ilk kez bir Osmanlı yapısında revaklı iç avluyla karşılaşılmaktadır. Ayrıca avlunun köşelerine yerleştirilen dört minare ile yapı arasında organik bir bağ kurulmaya çalışılmıştır. Kısaca Erken Osmanlı yapıları, Üç Şerefeli denemesinde yeni bir özümlemeye uğramış ve bu yapı tüm Osmanlı mimarisi için bir dönüm noktası olmuştur. Edirne'nin Türk mimarlık tarihine katkısında Üçşerefeli'nin özel bir yeri vardır. II. Murad'ın bu ulucamisinin incelenmesinden önce Osmanlılar için yeni olan bu cami tipolojisinin ortaya çıkışı konusunun irdelenmesi gerekir. Üçşerefeli, planı geleneksel İslam cami planının gelişerek, en sonunda tek kubbeli orta mekân geleneği ile birleşmesinin ifadesidir. Başka İslam ülkelerinde olmayan bu transformasyonun bütün aşamalarını Türkiye'de izleyebiliyoruz. (…) Üçşerefeli'nin ilk avlulu Osmanlı camisi olması, avlu kullanımının kaynağının Batı Anadolu olduğunu ve oradan da Güneydoğu'ya ve Suriye İslam geleneğine bağlandığını göstermektedir. O zamana kadar hiçbir Osmanlı camisinde görülmemiş olan avlunun yapılabilmesi için sultanın onayını almak gerekirdi. Fakat buradaki uygulama şekli ile bir sultan tarafından tasarlanması olanaksız olan bu revaklı avlunun burada adı geçen Muslihiddin adlı bir mimarın tasarımı olduğu söy­lenmiştir.  Muslihiddin'in Güneydoğu Anadolu ya da Suriye kökenli olması gerekir. Dolaylı da olsa, burada yine Memlûk kültür bölgesi ile Batı Anadolu beylikleri ve Osmanlılar'ın ilişkilerini gösteren bir olgu söz konusu olabilir. Sözen Osmanlı dinsel mimarisinin 15. yüzyılda ulaştığı bu düzey, İstanbul’un alınması ve Doğu-Batı dünyası arasında büyük bir imparatorluğun oluşmasıyla yeni özümlemeleri beraberinde getirmiştir. İmparatorluğun mimarları ve diğer sanatçıları Osmanlı topraklarında ortak yanları güçlü bir mimariyi egemen kılmaya başlamışlardır. Bu konuda Osmanlı sarayı, bilinçli olarak “Hassa Mimarları” eliyle mimari eylemlere biçim vermiştir. Ancak-güçlü bir merkezi sistemin varlığına karşın - bazı bölgelerde köklü gelenekler bir oranda yaşama olanağı bulmuş, bu durum uzun yıllar sürmüştür. İstanbul’un alınması ve başkent olmasının hemen ardından kentte yoğun bir mimari çalışmanın egemen olduğunu anlıyoruz. İlk camiler daha çok zaviyeli cami örneğine uygun ele alınmışsa da, geçen zaman içindeki değişmeler sonucu, yapıların cami özelliği daha ağır basmıştır. İstanbul’daki zaviyeli camiler içinde 1463 tarihli Mahmud Paşa Camisi, 1465-1471 yılları arasında yapılan Murad Paşa Camisi, 1471 tarihli Rumi Mehmed Paşa Camisi, 1500 yılı dolaylarında yapıldığı sanılan Atik Ali Paşa Camisi küçük yeniliklerle karşımıza çıkmaktadır. Bu yıllardaki en büyük uygulama olan geniş kapsamlı tasarlanmış Fatih Külliyesi, birçok özellikler içermekte, aynı zamanda sürekli tartışmalara konu olmaktadır. Ağırlık merkezi caminin çevresinde, medrese, tabhane, darüşşifa, türbe ve kervansaray gibi yapılardan oluşan bu külliyenin, bir bölümü yıkılmış olmakla birlikte büyük bir bölümü ayaktadır. Osmanlı toplumunun Fatih dönemindeki örgütlenmesinin ulaştığı düzeyi açıklıkla yansıtan, düzenli bir kuruluş örneği veren bu külliyenin 1463-1470 yılları arasında tamamlanan, 18. yüzyılda yıkılan ve yeniden başka bir şema içinde tamamlanan camisi, ortada bir kubbe, mihrap önünde ona bağlanan bir yarım kubbe, yanlarda üç kubbeden oluşmaktaydı. Fatih Camisi’nin bir önemi de, daha sonraki gelişmeleri açıklamak yönünden olmaktadır. Fatih Camii, ne yazık ki, bize aslının ne olduğu hakkında yeterli fikir vermiyor. Çünkü cami 1766 depreminde yıkıldı ve Fatih`in camii olduğu için çok kısa sürede onarılarak 1871`de şimdiki biçimini aldı. Onarım emrini veren Sultan III. Mustafa, yapan da zamanın ünlü mimari Mehmet Tahir Ağa`dır. Mehmet Ağa Şehzade`den beri büyük camilere uygulana klasik plana uyarak, büyük kubbeyi dört yarım kubbeyle çevirdi. Böylece, Osmanlı mimarisinin gelişim çizgisinde çok önemli bir gedik ortaya çıkıyor. Fetihten sonra yapılmış ilk anıtsal binanın nasıl olduğunu tam olarak tasavvur edemiyoruz. Gene de, eski kayıtlardan, genel bir fikir ediniyoruz. Çemberlitaş`taki Atik Ali Paşa Camii gibi mihrap tarafında tek bir yarım kubbesi, iki yandaki galerilerin üzerinde üçer küçük kubbe olduğu anlaşılıyor. Ayrıca, bina dışarıdan oldukça büyük payanda duvarlarıyla desteklenmiş. Bazı Anadolu şehirlerinde daha eski modelleri olan Atik Ali Paşa daha sonraki Osmanlı mimarisinin kaynağı olmamıştır. Bu bakımdan, bu planın devasa ölçekte bir tekrarı olan Fatih Camii de, Bayezid Camii kadar doğurgan olmamıştır,  diyebiliriz. İstanbul Gezi Rehberi / Murat Belge / Tarih Vakfı Yurt Yayınları http://archnet.org/library/images/thumbnails.jsp?location_id=5914 İstanbul’da 2.Bayezid’in mimar Yakup Şah bin Sultan Şah’a 1501-1506 yılları arasında yaptırdığı İstanbul Bayezid Külliyesi’nin camisi, Fatih Camisi örneğinin bir devamı, anıtsal Osmanlı camilerinin başlangıcı niteliğinde karşımıza çıkmaktadır. Bayezid Camisi’nde ortada bir kubbe, güney-kuzey yönünde buna bağlanan yarım kubbeler, yanlarda dört küçük kubbeden oluşan ana mekâna, ayrıca iki yönde beşer kubbeli tabhane mekânlarının katıldığını görüyoruz. 1522 tarihinde tamamlanan Istanbul’daki Yavuz Sultan Selim Camisi’nde de tek kubbeli ana mekâna doğu-batı yönünde kubbeli tabhane bölümünün eklendiği görülmektedir. Benzer biçimde Edirne’- de 1484-1488 tarihleri arasında yapılan ünlü Edirne Bayezid Külliyesi’nin tek kubbeli camisinde de bu tür görünüşler taşıyan bölümler daha önce denenmiştir. Bu gelişmelerin yanı sıra ortada sütun ya da ayaklara oturan bir kubbe, yanlarda beşik tonoz ya da yarım kubbeler, köşelerde küçük tonoz ya da kubbelerin yer aldığı bir şemaya uygun cami örnekleri de Mimar Sinan ve Klasik Osmanlı mimarisine kadar ağır ağır gelişerek gelmiştir. Mimar Sinan ve onu izleyen mimarlar elinde merkezi yapı denemeleri arasında önemli bir gelişmeyi beraberinde getiren bu tip yapıların erken örnekleri arasında Çemişgezek Yelmaniye Camisi (1397-1406), Hacı Hamza’da Sinan Paşa Camisi (1506), daha önce değindiğimiz Elbistan Ulu Camisi (15. yüzyıl sonu 16. yüzyıl başı), Diyarbakır’da Fatih Paşa Camisi (1522), Kargı’nın Oğul Köyü’nde Oğuz Camisi (16. yüzyılın ilk çeyreği) sayılabilir. Aralarında ayrılıklar bulunmasına karşın merkezi yapı denemelerinde bize ipucu veren bu yapılar bir yandan yeni gelişmelere olanak tanımış, diğer cami şemalarında olduğu gibi, ağır ve sürekli bir gelişmenin varlığını ortaya koymuştur. Bu yapılar içinde Diyarbakır Fatih Paşa Camisi örneğinde olduğu gibi, yanlarda tabhane niteliğinde mekânların bulunuşu, toplum yapısındaki yeni gereksinmelerin mimariye nasıl yansıdığını, Osmanlı mimarisi konusunda yapılacak daha ayrıntılı araştırmalar ortaya koyabilecektir. Anadolu Türk Mimarisi, Prof.Dr. Metin Sözen, Dr.Zeki Sönmez, Anadolu Uygarlıkları Ansiklopedisi, Görsel  Yayınları.

Gazneli ve Karahanlı geleneklerinin izlerini taşıyan Selçuklu sanatının ilk özgün mimarlık örnekleri medreselerdir. Orta avlulu ve dört eyvanlı şemanın uygulandığı bu medreselerde dershanenin yanı sıra öğrenci ve öğretmenlerin kaldığı hücrelerle yemekhane gibi mekânlar vardı. Aynı mimarlık anlayışından yola çıkarak geliştirilen mescidi cumaların tipik özellikleri dikdörtgen biçimli bir avlu, bu avlunun çevresini saran revaklar ve her kenarın ortasında yer alan eyvanlardı. Once lafa han’da, daha sonra Gülpayegün, Gazvin, Zevvare, Ardistan gibi şehirlerde inşa edilen bu tip camilerde ana eyvanla mihrap arasındaki bölümü bir kubbe kaplıyordu. Selçukluların İslam mimarlığına kazandırdığı bir başka önemli yapı tipi sultanlar, emirler ve büyük devlet adamları için yapılmış anıtsal mezarlardır. Türkistan ve İran’da örneklerine rastlanan bu mezarlar, kümbetler ve kubbeli türbeler olmak üzere iki gruba ayrılır. Büyük çadırlara benzeyen ve genellikle tuğladan yapılan kümbetler plan olarak kare, çokgen yahut dairesel biçimliydi. İki katlı olan ve çoğunda bir mihrap bulunan kümbetlerin üzeri kubbeyle veya içten kubbe, dıştan koni ve bazen piramit biçimli külahla örtülüydü. En ilginç Selçuklu kümbetleri arasında Meşhed’deki Kümbeti Radkün, Horasan’daki Kümbeti Kişmar, Meraga’daki kumbeti Kırmız ve Gürgen’deki Kümbeti Kabus sayılabilir. Plan olarak kare biçimli olan türbelerde kaidenin üstünde kemerli bir galeri yer alıyordu. Çatı ise yüksek bir kasnağa oturtulmuş bir kubbe biçimindeydi. Selçuklu türbelerinin en güzel örneklerinin başında Merv’deki Sultan Sencer Türbesi, Damgan’da ki Kırkkızlar Türbesi ve Tua’taki Gazali Türbesi gelir. Selçuklular ana ticaret yolları üzerinde birçok kervansaray kurmuşlardı. Bunların en önemlileri Meşhed-Serahs arasındaki Ribatı Şerif, Damgan-Simnan arasındaki Ribatı Anuşirvan ve Nişabur-Sebzevar arasındaki Ribatı Zafarani’ydi. Selçuklu yapılarının iç ve dış yüzeylerini alçı, mermertozu ve kireç karışımıyla elde edilen bir harçtan yapılma süslemeler kaplardı. Günümüze yalnız kalıntıları ulaşmış saraylarda da kullanılan bu süslemelerde çeşitli arabesk motifler, hayvan ve kuş motifleri, ayrıca av ve saray yaşamı sahneleri görülür. Axis Cami Mimarisi Mescidi Cumalar Suriye’den Endülüs’e kadar uzanan bölgedeki erken dönem İslam camilerinde genellikle aynı plan şeması farklı ölçeklerde tekrarlanır. Çok sütunlu, mihrap duvarına dik veya paralel neflerle bölünmüş, kubbenin henüz ağırlığını hissettirmediği bu plan “Kûfe tipi” veya “ çok destekli “ olarak bilinir.  İran bölgesinde Büyük Selçuklu döneminde yapılan camilerdeyse kubbe olgusu ilk defa ön plana çıkar. Plan  kubbeye göre tasarlandığı için, bu camiler kütle kompozisyonu açısından da yenilikler getirir. Karahanlı ve Gazneli camileri tanınmadan önce Türk cami mimarisi İran’da Büyük Selçuklularla başlatılmış ve bu yüzden mimari gelişmede birçok problemler aydınlatılamadığı gibi, sonradan değişen çeşitli hipotezler ortaya atılmıştır. Bugün mihrap önündeki olan ve bir mekan birliği gösteren plan tipinin Büyük Selçuklulardan önce Karahanlı ve Gazneli mimarisinde ortaya çıktığı son yıllardaki araştırma ve kazılarla anlaşılmış bulunmaktadır. Selçuklular İran’da Türk mimarisinde daha önce başlayan gelişmeleri değerlendirerek büyük ölçüde abidevi cami mimarisinin tipini ve şemasını ortaya koymuşlar, bundan sonra da bütün İran ve Orta Asya’da bu plan fikri hakim olmuştur. Oktay Aslanapa İsfahan’daki Mescidi Cuma, Selçuklu mimarisinde yeni gelişmelerin habercisi gibidir. Büyük bölümü Melikşah; zamanında (1072-1092) tamamlanan yapının mihrap önündeki büyük kubbesinden başka, açık avlunun kuzey kesiminde ikinci bir kubbesi vardı. Değişik zamanlarda, dört eyvanlı avlu ve iki büyük kubbeyle biçimlenen ilk plan aynı kalmak üzere çeşitli ekler yapıldı. Melikşah döneminde yapılan mihrap önü kubbesi 15 m çapındadır ve güneyde duvara, diğer yönlerde yonca planlı ayaklara oturur. Düşey silindirik payelerle desteklenen kubbe, güneydeki büyük eyvanla bir simetri ekseni oluşturur. Dışta sekizgen kesitli bir kasnak üzerinde yükselen kubbenin tepe noktasında hafifçe sivrilmesi tipik Selçuklu üslubudur. İçte, kalın desteklerle kubbe arasındaki tonoz bingiler tuğla işçiliğinin zengin örneklerini verir. Caminin güney ucundaki ikinci kubbe, Kümbeti Haki (1088) adıyla bilinir. Mihrap, mihrap önü kubbesi ve eyvanlarla aynı eksen üzerinde bulunan bu kubbe, yapı elemanlarına katılan tuğla dekorasyonun en olgun örneğidir. Zeminden başlayarak destekler boyunca yivler ve kaval silmelerle yükselen hareket, sivri kemerli nişler ve tonoz bingilerle kubbeye ulaşır. Geometrik süsleme ve yazıtlarla zenginleşen tuğla örgü düşey çizgilerle dengelenmiştir. Alt ve üst yapı arasındaki birlik daha önce hiçbir İslam eserinde böylesine  etkili bir görünüm kazanmamıştır. Sonraki gelişmelerde küçük değişikliklerle aynı örnekler tekrarlanırken, eyvanlı büyük açık avlu şeması İran’a özgü bir unsur olacaktır. Gülpayegân şehrinde bulunan 1108-1118 tarihli bir camide, dört eyvanlı büyük avlu, bunu çevreleyen mekanlar ve büyük mihrap önü kubbesi daha sade bir plan uygulanmıştır. Çapı 10 m’yi biraz geçen kubbe, kuzeyindeki eyvanla eş büyüklükteki bir alanı örterken Isfahan örneğine göre çok daha yalın bir anlatımla bütüne katılır. Yüksek sekizgen kasnak üzerine oturan ve tepede miğfer şeklinde sivrilen kubbenin dış yüzeyi, tuğlaların farklı dizilmesiyle oluşan geometrik nakışlarla hareketlendirilmiştir. Düşey yivlerle yükselen destekler sivri kemerlerle birbirine bağlanır ve sivri kemerli nişlerle zengin bir tonoz bingiye ulaşır. Bunun üstüne oturan kubbenin iç yüzeyi büyük geometrik yıldız sistemiyle kaplıdır; kubbe eteğini de bir yazı şeridi kuşatır. Zeminden tepeye kadar kemerler, daire madalyonlar, dekoratif panolar ve yazı örnekleriyle devam eden tuğla örgüler, Harakan kümbetlerinde görülen kompozisyonları iç mekana taşır. Kazvin şehrinde gene XII. yy’ın başlarında (1113 veya 1119) yapılmış olan Mescidi Haydariye, kare bir alan içinde daha farklı bir plan şeması gösterir. Oldukça geniş tutulan açık avlu, yapının bütününe hakimdir. Avluyu dar hacimler halinde çevreleyen küçük mekanlar dış duvarlara paralel olarak devam eder. Kuzeydeki eyvanın karşısına düşen hacim gene eyvanlı bir giriştir ve 10 m’den biraz daha geniş çaplı bir kubbeyle örtülü olan ana mekana girişi sağlar. Bu mekanın avluya doğru taşırılarak önemle vurgulanmış olması, mimari tasarımda kubbe-mekan ilişkisinin araştırıldığını anlatır. Günümüze ulaşabilen mihrap duvarının süslemeleri diğer yapılardan farklıdır. Tuğla duvar örgüsü üzerine alçı kabartmalarla zenginleştirilmiş olan bu yüzey, enli bordürler ve sivri kemerlerle bölünmüştür. Çiçekli küfi yazı şeritleri, yüksek kabartmaya dönüşmüş bitkisel motifler ve az sayıdaki firuze, lacivert çiniyle zengin bir etki yaratılmıştır. Sanatçıların tuğla süslemeleri aşarak daha plastik nitelikteki alçıyı son imkanlarına kadar kullanma gayreti göze çarpar. Gülpayeglin ve Kazvin örneklerinden sonra gelişmenin devam ettiği, 1135-1136 tarihli Zevare’deki Mescidi cumada her unsurun dengeli bir plan içinde ele alındığı görülür. XII. yy’ın ikinci çeyreğinde açık avlu küçülür; yan mekanlar genişlediği halde dört eyvan ve mihrap önü kubbesi plandaki yerini sağlamlaştırır. Ayrıca alt bölümü sekizgen olan bir minarenin doğrudan bina duvarlarına eklenmiş olması, taçkapılarıyla birlikte bütün yapının gerçek bir ulu cami kavramına ulaştığını gösterir. Binanın ölçülerine göre oldukça büyük tutulan, 7,45 m çapındaki kubbe kalın desteklerle taşınır. İç mekan, tuğlalarla düzenlenmiş geometrik formlar, alçıyla yapılmış bitkisel kompozisyonlar ve yazılar, sivri kemerli nişler ve tonoz bingilerle dengeli bir bütünlük gösterir. Malzeme ve teknik açıdan kümbetlerden farklı olmayan bu yapılardaki mimari yaklaşım, yüksek mihrap önü kubbesinin destekler üzerine oturtulması nedeniyle yeni teknikler gerektirmiştir. Öteden beri bilinen tonoz bingili geçiş zenginleştirilerek destek sisteminin kubbeye ulaşmasında rahatlık sağlanmış ve kubbenin ağırlığı toprağa kadar indirilmiştir. Iran-Anadolu bağlantısı açısından bakıldığında, cami mimarisinin en temel öğesi sayılan mihrap önü kubbesinin Anadolu’da, özellikle Artuklu yapılarında ısrarla korunduğu görülür. Kubbe önceleri tepede sivrilen miğfer şeklindeyken, Anadolu’da giderek yarımküreye dönüşür. Avlu eyvanları da Anadolu’daki açık avlulu medreselerle devam eder. İran bölgesinin yerel malzemesi olan tuğlaysa Anadolu’da yerini taş malzemeye bırakırken, örtü elemanı olarak ve minarelerde bir süre daha varlığını korur. T.L. Selçuk Mülayim İran’da Selçuklu camilerinin bütün yeniliklerinin tek bir plan halinde gerçekleştirildiği ilk eser, Zevvare’de 1135 tarihli Mescid-i Cuma’dır. Burada kubbe önünde mihrapla dört eyvanlı ve minareli küçük Selçuklu camii muazzam bir gelişmenin başlangıcı olmuştur. 7. 45 m. çapındaki kubbe artık planın bütünü içinde yerini almıştır. Karahanlı kervansaraylarında ve Gaznelilerin sarayların da gördüğümüz dört eyvanlı plan şeması ilk defa bir Selçuklu camii içinde değerlendirilmiş ve bundan sonraki bütün Iran ve  Orta Asya camileri için yeni bir çığır açılmıştır. Plânda kubbe önünde bulunan kıble eyvanı, kuzey eyvanından daha geniş ve yüksek, kuzey eyvanı da yan eyvanlardan geniştir. Minare batı cephesinin güney köşesine yakındır ve İran’ın en eski tarihli minarelerinden biridir. Kubbeyi taşıyan duvarlar eyvana doğru geniş bir kemerle yanlara doğru ikişer kemerle açılmış, yalnız mihrap duvarı kapalı kalmıştır. Zengin ştuk süslemeli mihrap, camiden 21 yı1 sonra 1156 da tamamlanmıştır. Duvarların üst kenarında çiçekli kufi kitabe kuşağından bazı kısımları dökülmüştür. Üç dilimli tromplar nişlerde bölümlere ayrılmış 16 sivri kemerle kubbeye geçiş sağlanmıştır. Tromplar bölgesinde ve kubbenin içinde tuğlaların değişik dizilmesinden geometrik örnekler, baklavalar meydana getirmiştir. Tarih kitabesi avlu cephesinin üst kısmında bulunmaktadır. Zevvare camiinden sonra, başta Ardistan ve İsfahan Mescid-i Cumaları olarak diğer camiler de dört eyvanlı hale getirilmiştir. İran’da XII. y.y. Selçuklular devrinden kalan en ilgi çekici camilerden biri de Ardistan’da Mescid-i Cuma’dır. Abbasilerden kalma eski bir camiin yerinde yapılmıştır. Zevvare camii ile aynı ölçüde 7.45 m. çapındaki kubbeli mekanın yapılış tarihi kesin olarak bi1inmiyor. Fakat Zevvare’den daha önce tek kubbe halinde yapıldığı ve Zevvare camii kubbesinin bunu örnek aldığı kabul edilir. Alt kısım çiçekli nesih bir kitabe kuşağı ile nihayetlenmekte bunun üzerine İsfahan Mescid-i Cumasındaki Kümbeti Hakiye benzer bir tromp ve kubbe sistemi yerleştirilmiş bulunmaktadır. Tuğlaların değişik dizilmesinden meydana gelen örnekler ve kubbe içindeki baklavalar Zevvare’den daha itinalıdır . Burada diğer Selçuklu camilerinden farklı olarak kubbeyi taşıyan payeler arasındaki kemerlerin iç yüzleri kitabeler ve alçı süslemelerle canlandırılmış ve böylece mekân etkisinde mimarinin asaletini bozmayan bir zenginlik elde edilmiştir. (1158 ve 1160) tarihlerinde komşu şehirdeki Zevvare camiine göre Ardistan camii de dört eyvan k bale getirilmiş, cami o zaman daha birkaç yıllık olduğu halde, planı eskimiş gibi göründüğünden, büyük hayranlık uyandıran Zevvare camii planına göre değiştirilmiş, ona uydurulmuştur. Bu arada eski, harap Abbasi camiinin sütun paye ve revak kemerleri gibi bazı kısımları da kullanılmıştır. Kubbeli kısımdaki büyük kitabe 1158, güney eyvanındaki kitabe 1160 tarihlidir. Mihrap da H. 553 (1158) den kalmadır. (Res.: 87). Minare burada da Kuzey-batı köşesindedir. Selçuklular İran’da ilk defa orijinal bir cami mimarisi meydana getirmişler, bunun için Karahanlı ve Gazneli camilerinde ortaya çıkan gelişmeleri değerlendirmişlerdir. Plan içinde, kubbe dıştan hakim bir görünüşe sahip olmuştur. Gerçi, tromplu kubbe ve eyvanın İran’da ta Sasanilere ve Partlara kadar uzanan eski bir tarihi vardır. Aynı şekilde sütun, paye, kemer ve tonoz da her devirde kullanılmış mimari unsurlardır. Fakat bunların hepsini yeni bir mimari içinde değerlendirmek ve orijinal plan şekilleri halinde camilere, medreselere, kervansaraylara yerine göre tatbik ederek yeni bir üsl yaratmak Selçukluların işi olmuş,. onların milli karakteri sanatlarında ifadesini bulmuştur. İran’dan başlayarak Orta Asya’ya kadar bundan sonraki camilere yeni bir abidevi manzara kazandırmış olan Selçuklu cami planı kalabalık bir cemaatin namaz kılması için ideal bir şekil değildir. Eyvanlar, mihrabın her taraftan görülmesine imkan vermez. Namaz kılanlar da birbirlerini görmezler Bu yüzden asıl mihrap, çok küçük kalmış, çeşitli yerlere mihraplar yapmak gerekmiştir. Eyvanların çok yüksek görünmemesi için, revakları iki katlıdır. Selçuklular birbiriyle güç kaynaşan unsurları biraraya getirerek çok abidevi bir mimari yaratmışlar ve bu yüzden pratik bakımdan camiye uymadığı halde bu plan, bütün İran’da ve Asya’da hakim olmuştur. Türk Sanatı, Oktay Aslanapa Not: Büyük Selçuklu dönemi Anadolu mimarlık yapıtları, Anadolu bölümünde yer alacaktır. Minareler Türkler çeşitli minare şekillerini denedikten sonra, Selçuklular İran’da ince uzun, silindirik minareleri geniş ölçüde geliştirerek kendi zevklerine en uygun şekli bulmuşlardır. İsfahan yakınında 1122 (515) tarihli, altı sekizgen, üstü kalın silindir biçiminde Car Menar ve 1129 tarihli Sin minaresi gibi bazı istisnalar dışında poligon veya dört köşeli alt kısım tamamen kaybolmuştur. Bunların en eskisi Damgan Mescidi Cumasında daha Tuğrul Bey zamanından kalma 1058 tarihli, yukarıya doğru incelen yüksek endamlı, silindirik Selçuklu minaresidir. Ortada geniş bir kitabe kuşağı ve çok ince diğer beş kuşakla belirsiz şekilde bölümlere ayrılmakla beraber, kuvvetle yukarı yükseliyor. Bunun dışında düz silindirik gövde yalnız tuğlaların dizilmesinden meydana gelen baklavalar ve geometrik örnekler ve bir de ince küfi kabartma çini kitabe kuşağının açık mavi veya firuze sırlanmasıyla süslenmiştir.  Selçukluların  ilk çinili mimari eseri olması bakımından da bu minarenin ayrı bir yeri vardır. Bugün yıkılmış olan şerefe çok yukarıda bulunuyordu. Save’de Mescidi Meydan minaresi 1060  tarihinde bundan hemen iki üç yıl sonra ikinci Selçuklu minaresi olarak, yine Tuğrul Bey zamanında yapılmıştır. Zevvare’de planı önemsiz ve Selçuklu alçı kabartmaları üzerine tihanli alçı süslemeleri kaplanmış olan Mescidi Pâmenâr’ın 1068-9  tarihli zarif silindirik minaresi ise Alparslan zamanından kalmıştır. Altında tuğla üzerine oyma, rumilerle süslü kûfi kitabe kuşağı Damgan minaresinden sonra ikinci Selçuklu kitabesidir. Minarenin gövdesinde bundan başka süsleme yoktur. Sade tuğla dizisi halinde yükselir. Şerefesi yıkılmıştır. İran’da XI. y.y. sonuna kadar yaptırılan diğer Selçuklu minareleri, Keşan’da 1073 (466) tarihi Mescidi Cuma minaresiyle, Isfahan yakınında Barsiyan Mescidi Cumasının 1097 (491) tarihli minareleridir. XII. y.y. boyunca ve daha sonraları artık Selçukluların yerleşmiş olan bu silindirik zarif minareleri geliştirilip zenginleştirilerek devam etmiştir. Türk Sanatı, Oktay Aslanapa

Medreseler Diğer değişik amaçlı yapılarda olduğu gibi, Erken Osmanlı dönemi medreseleri de geçmiş deneylerden önemli ölçüde yararlanmıştır. Ancak Selçuklu medreselerinin büyük bir kısmının kapalı medreseler olmasına karşılık, Osmanlılar’da genellikle ortada revakli bir avlu, kıble yönünde bir dershane-mescit ve avlunun çevresinde öğrencilerle öğretim üyelerine ait odalardan oluşan açık avlulu medreseler tercih edilmiştir. Çoğunlukla büyük külliyelerin genel planlaması içinde düşünülen ve diğer değişik amaçlı yapılarla birlikte planlanan medreselere karşılık, bağımsız yapılmış örnekler de vardır. Bütün bu genel gelişmenin sürdürüldüğü ürünlerin dışında, sekizgen planlı veya büyük anıtsal camilerin avlu revakları arasına odalar eklenerek düzenlenmiş medreseler de yapılmıştır. Bütün bu örneklerin hepsinde belirgin nokta-eski şemaların yaşamasına karşın-örtünün kubbeye dönüşmesi ve açık dershane kısmının kapanarak bir kubbeyle örtülmesidir. Adından söz edilmesi gereken ikinci medrese örneği, açık tipteki İznik Süleyman Paşa Medresesi’dir. Bu yapıda dikkati çeken özellik mekânların kubbelerle örtülmesidir. U biçimindeki bir revaklı avlunun gerisine medrese odaları yerleştirilmiş ve odalardan birisi diğerlerinden daha büyük tutularak dershane haline getirilmiştir. Yalın görünüşlü medresede geçmişle bağlantı avlunun varlığıdır. Camiler bölümünde değindiğimiz gibi Bursa Çekirge’deki Hüdavendigar Camisi’nin üst kısmı bir medrese olarak düzenlenmiştir. Alt katın iki kat boyunca yükselen orta kısmı dışında, üst kat tümüyle medrese mekânına ayrılmıştır. Medrese odaları-koşullarının gereği-bir koridora açılmakta, diğer kısımlar alt kata bağlı kalmaktadır. Aynı konuda verilmesi gereken ilginç bir örnek de daha önce camisinden söz ettiğimiz Bursa Yıldırım Külliyesi içindeki Yıldırım Medresesi ve Şifahanesi’dir. 1400 tarihli ve onarım görmüş bu medresede geçmişe bağlılık, kubbeli dershane kısmının bir kemerle avluya bütünüyle açılması noktasında toplanmaktadır. Ayrıca girişin ve onu izleyen revak bölümünün kubbeyle, diğer kısımların tonozlarla örtülmesi, medrese gelişimi içinde değişmeleri ve bağlılıkları açıklıkla yansıtmaktadır. Şifahane kısmı ise medrese şemasını korumakta ve ancak bazı ayrıntılarda değişmeler göstermektedir. Yıldırım Medresesi plan şemasının geliştirilerek uygulandığı bir yapı Bursa’daki 1420-1424 yılları arasında yapılan Yeşil Medrese’dir. Burada da, avlunun çevresinde üç yönde kubbeli revaklar dolaşmakta, arkalarında tonozlu odalar yer almakta ve kubbeyle örtülü büyük dershane kısmı bir kemerle orta avluya açılmaktadır. Özellikle dikkati çeken -ağırlığı azalmakla beraber- yanlardaki iki aynalı tonozlu mekânın avluya açılmasıdır. Bu durum, Selçuklu ve Beylikler dönemi dört eyvanlı medreselerinin yeni koşullar içinde ana şemasının yaşadığını göstermektedir. Çelebi Sultan Mehmed dönemi medreseleri arasında Anadolu’da iki yapı dikkati çekmektedir. Bunlardan birincisi Merzifon’a yakın Gümüş’de Hacı Halil Paşa Medresesi’dir. 1415 yılında bitirildiği sanılan bu medresenin ilginç yanı-yıkılmış olmasına karşın, kalan izlerden anlaşıldığı kadarıyla- orta avlunun kubbeyle örtülmesi ve dört eyvanşemasının anısını yaşatmasıdır. İkinci örnek ise Merzifon’daki Çelebi Sultan Mehmed Medresesi’dir. 1417 tarihli bu yapı, bir bakıma Gümüş’deki medrese şemasına bağlı, yalnız orta avlusu açık ve revaklarla biçimlenmiştir. Selçuklu ve Beylikler dönemi medreselerinde eyvanların bulunduğu kısımlar, burada büyük kubbelerle örtülmüş, giriş kısmı, karşısındaki bir kemerle avluya açılmış ve diğer alanlar da medrese odaları olarak düzenlenmiştir. Bu iki yapı, geleneksel kapalı ve açık medreselerin Osmanlı dönemindeki gelişmesini göstermesi açısından önem taşımaktadır. Bu iki örneğin ardından verilebilecek bir diğer önemli yapı da Bursa Muradiye Külliyesi içinde yer alan 1425 tarihli Muradiye Medresesi’dir. Yapının planı, Yıldırım Medresesi ile Yeşil Medrese şemasını tekrarlarken, burada da dershane bir kemerle avluya açılmakta, üç yanda avluyu çeviren tonozlu ve kubbeli revakların arkalarında tonozlu odalar yer almaktadır. Geçmişle bağlantıyı sürdüren bu yapıların ardından Edirne Üç Şerefeli Cami’nin yanında yer alan Saatli Medrese de ise uygulamaların duruma göre değiştiği, ancak örtü sisteminde kubbenin artık sürekli bir eleman olarak değerlendirildiği görülmektedir. Fatih Sultan Mehmed devrinde yapılmış önemli medreselere örnek olarak Afyon’da aynı addaki külliyenin içinde yer alan 1472 tarihli Gedik Ahmed Paşa Medresesi, 15. yüzyılın sonlarından Bursa Ahmed Paşa Medresesi ile Edirne Peykler Medresesi, İnegöl’de 1482 tarihli İshak Paşa Medresesi, İstanbul’da 1485 tarihli Davud Paşa Camisi yakınındaki Davud Paşa Medresesi sıralanabilir.  Devrin simgesi niteliğindeki Istanbul Fatih Külliyesi’nin içinde yer alan Fatih Camisi Medreseleri büyük bir alana yayılmakta ve bugün de önemli ölçüde özgün durumlarını korumaktadırlar. Çağının en büyük eğitim kurumu olan bu medreselerle, şifahane bölümü tam bir bağlantı ve bütünlük içindeydi. Medreselerin bir kısmında, büyük kubbeli dershane ve kubbeli revaklı avluların arkasına yerleştirilen, gene kubbelerle örtülü medrese şeması tekrarlanmıştır. Belirtilmesi gereken ilginç bir yapı da Edirne’de 1484-1488 tarihli Sultan 2. Bayezid Külliyesi içinde akıl hastaları için düzenlenen Bayezid Şifahanesi ve Tıp Medresesi’dir. Ortada bir havuz, çevresinde mekânların yer aldığı sekizgen planlı tımarhane kısmı bu görünüşüyle değişik bir deneme olarak karşımıza çıkmaktadır. Ayrıca tımarhanenin önünde bir avlu ve tedavi kısmı bulunmakta, tıp medresesi buraya bağlanmaktadır. Eldeki bazı belgeler ve ünlü gezgin Evliya Çelebi’nin anlatımından, burada akıl hastaları için belirli günlerde müzik çalındığını ve özel ilaçlar verildiğini öğreniyoruz. Sultan 2. Bayezid döneminden kalma bir diğer örnek, Istanbul’daki 1501-1506 tarihli Bayezid Camisi Külliyesine ait 2. Bayezid Medresesi’dir. Günümüzde kitaplık olarak kullanılan bu yapıda da daha önce değindiğimiz plan şeması egemendir. Edirne’deki Bayezid Külliyesi’nin yapıları arasındaki bağlantının İstanbul’daki Bayezid Külliyesi’nde bulunmayışından dolayı medrese camiden kopmuş, bağımsız bir yapı niteliğine bürünmüştür. Osmanlılar’da klasik dönem öncesinde, zaman zaman belirli koşulların zorlaması ya da özel denemeler sonucunda ortaya çıkmış başka medrese yapılarına da rastlanmaktadır.  Amasya’da -genel şemalar içinde kalan- 1486 tarihli 2. Bayezid Külliyesi Medresesi ve 1494 tarihli Küçük Ağa Medresesi’nin yanı sıra belirtilebilecek üçüncü örnek Kapı Ağası Medresesi’dir. 1488 tarihli bu medresede değişik bir plan uygulamasına tanık olunmaktadır. Yapı sekizgen bir şemaya uygun olarak düzenlenmiştir. Gene kubbeli revakların gerisine konan kubbeli odalarla medrese oluşturulmuş, sekizgenin bir kenarı boyunca büyük dershane yerleştirilmiştir. 15. yüzyıldan kalma bu örneğin önemi, daha sonra bazı ufak değişikliklerle Istanbul’daki Rüstem Paşa Medresesi’nde Mimar Sinan tarafından uygulama alanına getirilmesidir. Mezar Anıtları Sınırlı bir beylikten imparatorluğa dönüş yıllarına kadar Osmanlılar’ın mezar anıtlarında, diğer değişik amaçlı yapılara benzer bir gelişme dikkati çekmektedir. 14.yüzyılın Anadolu’daki kare planlı, kubbeyle örtülü, dört sütun veya ayağa oturan, yanları açık, kubbeli mezar anıtı örnekleri, erken dönem Osmanli mimarisinde de kullanılmıştır.14.yüzyıl Osmanli mezar anıtlarında, geçiş döneminin getirdiği tüm özellikleri belirgin olarak izlemek mümkün olmaktadır. Daha sonra gövdeleri kare ya da çok kenarlı, üstleri kubbeyle örtülü mezar anıtları yaygınlık kazanmış, bazen bunlara revakli bir giriş bölümü eklenmiştir. Yaptıranın önemine göre boyutları ve bezemeleri değişen bu mezar anıtları, uzun yıllar sürekli denenme olanağı bulmuştur. Erken örnekler içinde Orhan Gazi döneminde yapıldığı ileri sürülen Iznik’deki Kırgızlar Türbesi, önünde giriş eyvanı ve arkasındaki yüksek kasnaklı kubbeli ana mekanıyla önemli bir yapıdır. Baldaken türünde dört ayak üzerine oturmuş bir kubbeden oluşan, yanları açık Iznik’deki diğer iki türbe Sarı Saltuk Türbesi ile Yakup Çelebi Türbesi’dir. Bunların ardından verilebilecek örnekler arasında bugün yıkılmış olan Gebze’de 1385 tarihli Malkoçoğlu Mehmed Bey Türbesi, Iznik’teki 1387 tarihli Halli Hayreddin Paşa Türbesi, Bursa’da, 1414 tarihli Devlet Hatun Türbesi gene Bursa’daMuradiye Camisi arkasında 1449 tarihli Fatih’in annesi Hüma Hatun Türbesi sayılabilir. Anıtsal bir diğer önemli mezar yapısı ise Bursa’da Sultan 2. Murad Türbesi’dir. 2. Murad’ın ölümünden sonra Fatih döneminde yapılmış olan türbenin ana mekanı içiçe iki kısımdan oluşmakta, iç kısmı Devlet Hatun Türbesi’nde olduğu gibi sütun ve ayaklara oturan bir kubbeli mek4m içermektedir. Başhbaşına bir değer taşıyan Muradiye Camisi arkasındaki toplu mezar anıtları içinde, çinileriyle ün yapan ve Sultan Cem Türbesi olarak tanınan Şehzade Mustafa ve Cem’e ait yapı, altıgen gövdeli ve kubbeyle örtülüdür. Onünde revaklı bir giriş kısmı bulunmaktadır. Bu türbenin yanındaki Fatih’in süt anası Ebe Hattın Türbesi, dört ayak üzerine yalın bir kubbeyle örtülüdür ve İznik’te karşımıza çıkan mezar anıtlarının bir tekrarı niteliğindedir. Mimariden bezemeye kadar zengin denemelerin toplu olarak yer aldığı Muradiye Türbeleri’nin ardından gene Bursa’da çok önemli bir örneğe de kısaca değinmek gerekir 1421 tarihli Yeşil Külliyesi içinde yer alan Yeşil Türbe, Erken Osmanlı türbelerinin bir bakıma simgesi gibidir. Sekizgen gövdeli, kasnağa oturan kubbeyle örtülü bu yapının ayrıca altta bir mumyalık kısmı bulunmaktadır. Dışarıda ve içeride zengin çinilerin kullanıldığı Çelebi Sultan Mehmed’in bu türbesinde bir çok sanatçı çalışmış, ustaların bir kısmı da doğudan gelmiştir. Başta çini olmak üzere bütün bezeme örnekleri, Çelebi Sultan Mehmed dönemi sanat alışverişlerinin hangi kaynaklarla ilişkili olduğunu açıkça ortaya koymaktadır. Ayrıca bu yapının bezemesi Yeşil Cami bezemeleriyle tam bir bütünlük göstermektedir. Sürekli onarım görmesine karşın gene de güzelliğini koruyabilen sayılı yapılardandır. Hanlar ve Kervansaraylar Yollarda, belirli noktalarda karşımıza çıkan kervansaray ve hanların yanı sıra, Osmanlılar’da yerleşme merkezlerinin ticaretle ilgili bölgelerinde veya önemli külliyelerin içinde yer alan hanlara da sık rastlanmaktadır. İlk örnekler içinde Orhan Gazi döneminden kalma Bursa’daki Emir Hanı, kentin merkezinde iki katlı bir yapı olarak dikkati çekmektedir. İş merkezinde yer alan hanın iki katında da revaklar ve arkalarında han odaları bulunmakta, Selçuklular’ın yollarda karşımıza Çıkan hanlarından ayrılmaktadır. Bu yapıya karşılık Apolyont Gölü kenarında Ulubat’da bulunan Issız Han, Selçuklu kervansaraylarının etkilerini sürdüren sayılı örneklerden birisidir. 1394 yılından, Yıldırım Bayezid döneminden kalan bu hanın beşik tonozlu bir giriş kısmı ve iki yanda odaları bulunmaktadır. Yapıda dikkati çeken bir nokta da orta nefte yer alan iki ocaktır. Dört sütuna dayanan bacalarıyla bu ocaklar, hanın ısıtma sistemini açıklamakta dar. Avlusu bulunmayan ve geleneksel özellikleri bütünüyle yansıtan bu örneğin ardından, Çelebi Sultan Mehmed döneminden kalma Bursa’nın içindeki Geyve Hanı ile İpek Han gelmektedir. Geyve Hanı’nın planı diğer kent içi hanlarının genel şemasını tekrarlamakta, ortadaki avluya açılan ve ayaklara oturan iki katlı revaklar, gerisinde yer alan han odalarından oluşmaktadır.  Kent içinde yapılmış hanlarla, yollar üzerinde yapılmış hanlar arasında bazı ayrılıklar vardır. Bilecik/Gölpazarı’nda 1418 tarihli Mihal Bey Hanı’nda bu durum somutlaşmaktadır. Kent içi hanlarından ayrı olarak bütün yapı bir giriş, arkasında uzun beşik tonozlu kısımdan ibarettir.   1432 yılında Sultan 2. Murad döneminde yapılmış olan Bergama’daki Taş Han’da daha değişik bir plan uygulanmış, üç yandan avluyu çeviren revakların arkasına han odaları alınmış ve girişin karşıda boydan boya bir beşik tonuzlu kısımdan oluşan ahır yerleştirilmiştir. Ahır kısmının dışarıyla ilişkisi ayrıca kurulmuştur. Bursa’da kent içinde yer alan hanların önemli örneklerinden birisi Fatih döneminden kalma Mahmut Paşa/FidanHanı’dır. Iki katlı hanın avlusunun ortasındaki havuzun üstünde fevkani bir mescit bulunmaktadır. Osmanlı hanları için bu durum önemli bir farklıktır ve bize Selçuklu kervansarayları nın köşk mescitlerini anımsatmaktadır. Yapı günümüzde özgün biçiminden çok şey yitirmiştir. Fatih döneminden kalma diğer hanlar arasında 1463 tarihli Çanakkale/Çardak’da, enine tek hacimden oluşan Yakup Bey Hanı, İstanbul’da ünlü Fatih Külliyesi’nin güneydoğu köşesine yerleştirilmiş ince uzun tek bir mekândan ibaret ve büyük bir bölümü yıkılan Fatih Külliyesi Kervansarayı’ndan sözedilebilir. İstanbul’da Atik Ali Paşa Külliyesi’nin içinde yer aldığı anlaşılan ve bugün ayakta olmayan Elçi Han büyük önem taşıyordu. Yapı 1880 yılında ortadan kaldırılmıştır. İstanbul’un dışında ve Anadolu’nun değişik yerlerinde karşılaşılan klasik dönem öncesi Osmanlı hanları içinde 1527 yılında yaptırılan Diyarbakır Hüsrev Paşa/Deliller Hanı, kentin içindeki iki önemli handan birisidir. Ortada havuzu, avluyu dört yandan çeviren iki katli revakları, arkalarında han odalarıyla bu birinci bölüm dışında hanın güney Kısmında bir de ahır bulunmaktadır. Beş bölümlü ahır kısmı, ayaklara oturan beşik tonozlarla örtülüdür ve tek katlıdır. Diğer Yapılar Önemli tarihi kentlerin ticaret merkezlerinde karşılaşılan yapılardan bir bölümü de bedesten ve çarşılardır. Türk çarşılarının çekirdeğini, yangınlardan korunmak için genellikle taştan yapılmış bedestenler oluşturur. Ahşap dükkânlardan oluşan çarşılar ise bedesten çevresinde yer alırdı. İçinde değerli malların korunduğu, alınıp satıldığı bedestenler, Osmanlı kentlerinde belirli sınırlar içinde yapılmışlardır. Erken Osmanlı-döneminde karşılaşılan bedestenlerin büyük bir çoğunluğunda dışta dükkânlar yer almakta, içte ise ayaklara oturan kubbelerden oluşan bölüm bulunmaktadır. Bedestenleri birbirinden ayıran genellikle kubbe sayılarıdır. Bu tür yapılar içinde 20 kubbesiyle İstanbul Sandal Bedesteni en anıtsal örnek olarak karşımıza çıkmaktadır. Ankara, Bayburt, Beyşehir, Bursa, Edirne, Filibe, Gelibolu, Kastamonu, Kayseri, Saraybosna, Selanik, Serez, Tekirdağ, Tire, Tokat, Trabzon, Vezirköprü gibi Osmanlı yerleşme merkezlerinde örneklerine rastladığımız bedestenler ilginç gelişmelere tanıklık etmektedirler Klasik öncesi Osmanlı dönemine ait köprülere değinmek gerektiğinde öncelikle şu örnekler sıralanabilir. Bursa’da Mudanya yolu üzerinde Orhan Bey döneminde yapılan Nilüfer Hatun Köprüsü, Trakya’da 174 gözlü ve Sultan 2. Murad döneminde 1443 yılında yapılan ünlü Uzunköprü, Edirne’de 1488 yılında yapılan ve ünlü Bayezid Külliyesi’ni kente bağlayan Bayezid Köprüsü en tanınmış örneklerdir. Oldukça değişik özellikler taşıyan Osmanlı taş köprülerinin önemli bir yanı, daha sonra Mimar Sinan tarafından yorumlanıp ilginç örneklere konu olmasıdır. Gerçekten de Anadolu’da Artuklu köprülerinden başlayarak, değişik biçimler içinde zengin bir gelişmeye konu olan köprüler, anıtsal niteliklere 16. yüzyılda tekrar kavuşacaklardır. Osmanlı döneminde onarılmış, genişletilmiş veya tümüyle yeniden yapılmış kaleler içinde de özgün örnekler bulunmak tadır. Yıldırım Bayezid döneminde 1394/1395 yılında yaptırılan Istanbul’daki Anadoluhisarı, Fatih Sultan Mehmed döneminden Çanakkalehisarı, 1452 tarihli Istanbul Rumelihisarı ve 1455 tarihli Yedikule gibi örnekler gözden geçirilirse Osmanlılar’ın bu alana getirdikleri daha iyi anlaşılır. Bu bölümde son olarak Osmanlı saray ve köşklerine değinmek gerekirse, bugün yıkılmış olan Manisa Sarayı bir yana Sultan 1.Murad döneminde yapımına başlanan Edirne Eski Saray’dan günümüze fazla bir şey kalmamıştır. Ancak Fatih döneminden Edirne Sarayiçi’nde bazı kalıntılar bulunmaktadır. Bu dönemden Akağalar Kapısı, Cihannüma Kasrı, Kim Kasn, Kum Kasrı Hamamı ve mutfakların varlığını biliyoruz. Fatih Sultan Mehmed’in Istanbul’u almasından sonra yapılar ilk saray Bayezid’deki Eski Saray’dır. Bugün mimar kalıntılarına rastlayamadığımız bu sarayda Fatih’in 1454- 1473 yılları arasında kaldığı bilinmektedir. Fatih’in İstanbul’un en ilginç noktasında, Marmara ve Boğaz’a egemen yerindeki Sarayburnu’nda yaptırdığı Topkapı Sarayı birun, enderun ve harem olmak üzere üç bölümden oluşmaktadır Geniş bahçeler içindeki yapılardan oluşan ve surlarla çevrili bulunan bu sarayın bir benzeri daha önce adından söz ettiğimiz Edirne’deki Eski Saray’dır. Topkapı Sarayı’nın dahi olduğu çevre içinde ve bugünkü Istanbul Arkeoloji Müzesi karşısında bulunan Çinili Köşk de, Fatih döneminden kalan diğer önemli bir yapıdır. 1473 yılında yapılmış olan bu köşk, haçvari planlı, eyvanlı ve hareketli bir örtü sistemine sahiptir. Yapının zengin çini bezemeleri, Fatih döneminde İran ile ilişkilerin güçlü olduğuna işaret etmektedir. Anadolu Türk Mimarisi, Prof.Dr. Metin Sözen, Dr.Zeki Sönmez, Anadolu Uygarlıkları Ansiklopedisi, Görsel  Yayınları.