Adam Michnik - "A legendary figure of the Polish anti-communist opposition. Michnik also played a crucial role during the Polish Round Table Talks, as a result of which the communists conceded to call elections, which were subsequently won by Solidarity. …

KEMERALTI. Donna Garcia Mendes tarafından 16. yüzyılda yaptırılan sinagog, Givered adıyla da bilinmektedir. 1841 yılında bir yangın geçiren yapı, tekrar inşa edilmiş ve günümüze kadar korunabilmiştir. Bu yapı Ege mimarisinden etkilenmiştir. Yapının iç tavan süslemelerinde kullanılan ahşap tahta ve alçı kabartmalar, Türk evlerinde ve camilerde görülen özellikler olarak bilinmektedir.

Minos Sanatı Not: Metinleri ve onlara eşlik eden görselleri bağlamında değerlendirmek için, genel tabloyu dikkate almanızı öneriyoruz Minos Anadolu kökenli olduğu sanılan  ve bronz işçiliği tekniğini bilen  halkların gelişiyle belirginlik kazanan  bir dönemdir. Girit uygarlığı III. binyılın sonuna doğru doğduysa da, gerçek sıçrama ve atılımını M.Ö 2000 yıllarında adanın Knossos, Phaistos, Malia ve Zakros gibi bazı sitelerinde yapılan saraylarla gerçekleştirmiştir. Saraylar ve bunların başlıca merkezlerini oluşturduğu yeni uygarlık, şüphe yok ki bir ölçüde Doğu ve Mısır uygarlıklarından etkilenmiş, ama gerek mimaride gerek fresk sanatında ve küçük eşyalar yapımında özgün anlatım tarzları hızla ağırlık kazanmaya başlamıştır. Kazılar, sarayların iki ayrı dönemden geçtiğini göstermiştir. Bu iki dönemi birbirinden ayıran olayın MÖ 1700 dolaylarında meydana gelen bir deprem olduğu sanılmaktadır. Birinci dönemde, seçkin sınıfa ait bu konutlarda hükümdarlar, aileleri ve saray erkanlarıyla birlikte lüks içinde yaşarlardı. Merkeziyetçi küçük bir monarşi olan Girit’te, her saray komşularıyla iyi ilişkiler içinde, kavgasız gürültüsüz geçirirdi. Büyükçe bir kentin ortasındaki saray, dikdörtgen biçiminde büyük bir avlunun etrafında kuzey-güney doğrultusunda şekillenirdi. Batıda siyasi ve dini etkinliklerin yürütüldüğü resmi daireler, kuzeyde özel daireler, doğuda yedek yiyecek depoları, güneyde ise bir sarnıç sistemi yer alırdı. Günlük hayatın bütün ihtiyaçları mimar tarafından, plana ve yüksekliğe göre dikkate alınır ve sağlanırdı; çünkü saraylar tek katlıydı. İkinci dönemde, yani M.Ö. 1700 yıllarına doğru, bu yapı tipi büyük çapta genişletilip zenginleştirildi. Knossos Sarayı örneğinde görüldüğü gibi, daha karmaşık bir plan çerçevesinde binaya çok sayıda koridor yapıldı, katlar çıkıldı, bunlara ulaşmak için merdivenler ve ustaca yerleştirilmiş ışık bacaları eklendi. Ayaklar ve sütunlar, çeşitli fresklerle süslenmiş duvarlar da bu dönemin özellikleri arasındadır. Sanat; hayatı yakından izlediği için, Minos uygarlığı saraylarında sanatçı atölyelerine de yer verilmeye başladı. Knossos’ta taş ve tahta işlemeciliğinin ve bir metalürji fırınının izlerine rastlanmıştır. Çömlekçiler ilk saraylarda ayak çarkının da devreye girmesiyle « Kamares » diye bilinen çokrenkli üslubu yarattılar. Daha sonraları, ikinci saraylarla, süslemeler de freskler gibi, doğa manzaralarını taklit etmeye başladı (« deniz » ve «çiçek » üslupları). Duvarları bezeyen fresklerde Mısır örnekleri ile bazı benzerlikler göze çarpar: gölge ve perspektif yoktur. Minos dönemi Girit'inde anıtsal heykelciliğe rastlanmaz. Tanrılar bile; ''yılanlı tanrıça'' heykelinde olduğu gibi, kimi kez ince bir biçimde fildişinden yontulmuş küçük boyutlarda heykelciklerle yetinirler Aynı sanat kaygısı ve ustalık mücevherlerde, çeşitli maddelerden yapılmış mühürlerde, yumuşak taştan vazolarda ve rhytonlarda adı verilen içki kaplarında da görülür. Rhytonların ilk yapıldığında bir altın varakla kaplı olduğu sanılmaktadır. Çeperlerinde alçak kabartmalar halinde çeşitli sahneler canlandırılmıştı. «Hasatçılar vazosu» bunların en başarılılarından biridir . Bir Akdeniz dünyasının ortasında, deniz yoluyla yapılan alışverişlerin doğal bir uğrak yeri haline getirdiği Girit Adası, bu özelliği sayesinde, ilk Yunanlılar’ın gelmesi yüzünden Yunanistan anakarasında yaşanan sancılardan uzak kalmıştır. T.L.

Eski Yunan Sanatı M.Ö.XII -M.Ö.VIII. yüzyıllar arasında "Yunan Ortaçağı" olarak adlandırılabilecek bir kargaşa dönemi yaşandı. M.Ö. 1150'ye doğru Mykenai yağmalandı ve Dorlar’ın istilası sırasında boyunduruk altına girdi. Orta Yunanistan (Aiolisliler ve İonialılar) ve Peloponnesos (Akalar) halkları, istilacılardan kaçarak, adalara ve Anadolu kıyılarına yerleştiler. Daha sonra Dorlar da bunları izledi. Böylece Anadolu kıyılarında Aiolis, İonia ve Dorîs kuruldu. Yunan halkı, istilalardan sonra, Akalarla Dorlar’ın karışmasından ortaya çıktı. Ağırbaşlılıktan taşkınlığa Geometrik dönemin anıtsallık duygusunun ve anlatım kesinliğinin yerini doğu etkisinde kalan dönemin imgeler cümbüşü alır. Geometrik olarak nitelenen üslubun etkisi altında, kırmızımtırak ya da siyah renkli yalın süslemen bazı motifler grimsi ya da bej renkteki fonda giderek belirginleştiler. Karanlık çağların sonunda Yunan dünyasında gerçek bir sanat rönesansı yaşanır:  geometrik üslup özellikle pişmiş toprak kapların süslemesinde yer almada, kil ve bronz eserlerde de görülür. Halka kulplu üçayaklı kazanlar dönemin anlayışını özetler. Vazolarda elle çizilmiş Mykenai motiflerinden pergelle çizilmiş geometrik motiflere geçişi simgeleyen örneklere rastlanır. X. yy in ağırbaşlılığından sonra, IX. ve VIII. yy’larda işlenmiş kompozisyonlara geçilir. VIII. yy aynı zamanda insan ve hayvan motiflerinin de süslemelere büyük ölçüde girdiği dönemdir. Mezarların üstüne yerleştirilen amforalar ve iki kulplu kazanlar üzerinde büyük cenaze sahneleri yer alır. Ancak M.Ö. 750 de en parlak noktasına ulaşan bu üslup, motiflerin aşırı tekrarı yüzünden çabuk yozlaşacak ve yerini daha doğal çizgili, canlı figürlere ve Doğu kaynaklı imgelere bırakacaktır. Sanatçılar tarafından durmadan yorumlanan bu doğu etkisi, bütün bir VII. yy’ a damgasını vurmuştur. Ticari ilişki ve alışverişler sayesinde seramik süslemeleri değişiklik geçirir ve her atölye kendine özgü bir Doğu esintisi yaratır.  Siyah figürü icat eden Korinthos bitki motifleriyle, süslemeleriyle, frizleri ve yürüyüş halindeki hayvan sürüleriyle ünlüdür. Atina yeni çığırlar açarak anıtlara ve anlatıdaki canlılığa ağırlık verir. Bazı kaynaklarda sözü edilen ağaç heykelciliği ortadan kalkmıştır. Daidalos üslubunun ağır bastığı küçük çapta bir heykel sanatının ürünü olan kireç taşından yapılmış heykeller uyumlu orantılarıyla insan şeklini canlandırırken, Mısır özelliklerinden de etkilenmiştir (yüz üçgenini çevreleyen yele gibi saçlar. Taştan veya tunçtan yapılan erkek tipi, arkaik kuros’un doğuşunu haber verir. Böylece geometrik çağın, kurallara sıkı sıkıya bağlı ağırbaşlılığının yerini Doğu etkisinden gelen taşkınlık alır.  Arkaik heykel sanatı iki akıma ayrılıyordu: Tahtadan ya da taştan yapılmış, ksoanon diye adlandırılan ilk dinsel heykeller (bütün heykel sanatının kaynaklandığı bu yapıtların yaratıcısının Girit'in ünlü labirentini yapan efsanevi mimar Daidalos olduğuna inanılır); Anadolu kıyılarında ve adalardaki yerleşim merkezlerinde yaygın olan (Sisam Herası, Louvre) Doğu plastik anlayışı etkisindeki heykeller. İnsan figürünün öne çıkışı. Deneme döneminden sonra, verimli bir arkaizm VII. yy'ınsonunda iyice yayılmaya başlar ve Med savaşlarına kadar sürer. « Sömürgeleştirme » süreciyle büyük ölçüde genişlemiş olan bu dünyaya bağlı bütün siteler her alanda kendini gösteren yaratıcı bir etkinlik içine girer: mimarî, taş ve tunç heykelciliği, seramik, kuyumculuk. Yasa koyucuların bilgeliği ile tiranların cüretinin sırayla topluma egemen olduğu, şiirin, felsefenin ve bilimin yeşermeye başladığı bir ortamda sanatsal üretim hızla çoğalır ve siteler her şeyin daha iyisini, daha güzelini yaratmak için birbiriyle yarışa girer. Yunanlılar temelde birliklerinin bilincinde olmakla birlikte (büyük panhellenik tapınaklar bunun açık bir göstergesidir), yaratıcı merkezlerdeki okul ve atölyeler bölgesel bir kökenin veya niteliklerin izlerini sürdürmekten de geri kalmaz. Bunlar, ister estetik ister teknik açıdan örnek aldığı modeli daima aşmak istemiştir. Bu tutkuyu heykellerin kaidelerinde veya vazoların yüzeyinde yer alan imzaların gururunda da okumak mümkündür. Yunan sanatı anonimliğe pek açık değildir. İ.Ö.VII. yy. sonlarındaki yoğun araştırma etkinlikleri ve güçlü yaratıcılık, geometrik çağın birliğini yıktı. Öte yandan, ticaret ilişkilerinin yaygınlaşmasıyla, Yunanistan'da bezeme sanatının uygulanabileceği çok çeşitli eşyalar da yaygınlaşmıştı: Gümüş eşya, takılar, fayanslar, kuyumculuk işleri el sanatlarında önemli gelişmelere yol açtı. Kuros ve kore tipleri varlıklarını korudular ve her iki üsluptan da etkilendiler. Alçak kabartmalar Dor üslubundaki tapmakların alınlıklarını, İon üslubundaki tapınakların da frizlerini süsledi. VI. yy'ın başında mimarî, özellikle sütun başlıklarında ortaya çıkan iki büyük « düzen »e ayrılır: ağırbaşlı ve sade olan Dor üslubu ve süslemelerin ağır bastığı ve gittikçe arttığı İon üslubu. İlkine daha çok Yunan ülkesinin orta bölgesinde, Peloponisos'ta ve Yunan ülkesinin batısında rastlanır. Diğeri doğu bölgesinde gelişmiştir. Uyum arayışı kendini orantı ilişkilerinde ve gitgide incelen optik düzeltmelerde gösterir. İç mekân yapının eksenindeki sütun sıralarının çiftleşmesiyle bir genişlik ve ferahlık kazanır ve heykel daha heybetli bir görünüm alır. Önceleri Doğu kökenli ejder motiflerinin istilasına uğrayan heykel süslemelerinde, insana ayrılan yer gitgide genişler. Din ve tanrıların insan biçiminde tasviri, insan şeklinin bu önlenemez yükselişini destekleyen etmenlerdir. Heykel sanatının başlıca figürleri kuros denilen ayakta ve çıplak erkek ile koredenilen dökümlü kumaşlara bürünmüş genç kadındır. Devasa boyutların moda olduğu bir dönemin ardından boylar yavaş yavaş doğal ölçülerine indirilmiştir. Bütün yöresel üsluplarda (İonia,Naksos, Faros ve Atina) bu heykellerin örneklerine rastlanır. Akropolis'te gün ışığına çıkarılan şaheserlerin de gösterdiği gibi, arkaik dönemin sonunda bu heykeller en ön planda yer almıştır. Seramik dalında, siyah figürü icat eden Korinthos'un üstünlüğü bir süre devam ettikten sonra, MÖ 550'den itibaren Eksekias gibi dâhi çömlekçiler sayesinde Atina ön plana geçer. M.Ö. 530'a doğru Atinalılar ressama çok daha çeşitli olanaklar tanıyan kırmızı figürü bulmuşlardır: MÖ VI. yy'ınsonlarında yaşamış olan Euphronios destan tonundaki büyük mitolojik sahneleriyle bu tarzın en parlak örneklerini verirken, diğerleri günlük yaşamı yansıtmakla yetinmişlerdir. Sonraki yüzyılın ilk yirmi yılı Pers tehdidi altında geçmiş ve sanatta kesin bir değişime sahne olmuştur. Bu yıllar klasikçiliğin doğuşunu müjdeler. Klasikçiliğin zirvesi: bir kuşağın ideali Genç erkek, atlet veya kadın heykellerinin hepsi de kendi dünyalarında dengenin ve ahengin izlerini taşır. İki kere Yunan ülkesine saldıran Pers orduları Hellenizme korkulu yıllar yaşattı. Ama Marathon ve Salamis savaşlarından zaferle çıkan Yunanlılar, özellikle Atina sayesinde, değerlerine de sahip çıktılar ve bunları daha da perçinlediler. Mimaride Olympia’daki Zeus Tapınağı, sade ve güçlü yapısıyla, arkaizm sonrasının arayışlarını sürdürmekten ileri gitmez. Ama Heykelcilik kesin bir değişime uğrar. M.Ö. 480 den 450 ye kadar süren “ciddi” ve “sert” üslup doğar. Kuros, kusursuz yakışıklıkta bir delikanlıya veya bir atlete dönüşür. Eski kuralların zorlayıcı etkisinden kurtulan, işlenmesi daha kolay olan tuncun kullanılmasından yararlanan heykelciler, heykellerinde kalçaları ortaya çıkarmasını, heykellerinin gerçek hareketi yansıtmasını öğrenirler. Arkaik üslubun tebessümü, yerini ciddi ve ağırbaşlı bir ifadeye bırakır. Atina’daki atölyelerden çıkan seramiklerin miktarı bol, ama kalitesi düşüktür. Konuların çoğu artık psikolojik bir içerikle de yüklüdür: Olympia Tapınağı’nın iki alınlığı buna iyi bir örnektir. Görünümlerde gerçekçilik eğilimi kendini hissettirir. M.Ö 450 yıllarına doğru, klasikçilik bu gelişmeyi geçici, olarak kesintiye uğratır. Eserlerin çoğu bu dönemde ideal güzelliğin damgasını taşır ve her alanda yaratılan eserlerin tümünde bu model ağır basar. Düşünceye bir duruluk ve akıl egemen olur. Atina’ya gelen Argos’lu bronzcu Polykleyitos’un yarattığı atlet dinamik denge ve biçimlerdeki uyum anatomik gerçeklere tıpatıp uyar. Ama bu kusursuz vücutlar; bu soylu ve sakin çehreler kişilikten yoksun ve bize ait olmayan bir dünyada yaşar gibidir. Bunlar insanın tanrı olduğu ideal güzellik evreninin varlıklarıdır. Atina da Perikles’in egemenliğine ve Phidias’ın  yaratıcılık yıllarına rastlayan dönemin simge anıtı, Akropolis’te Athena adına yükseltilen Parthenon’dur. Bu tapınak, bütün saçakları, frizleri, kabartmalarıyla ve Phidias’ın Athena Parthenos diye bilinen fildişi ve altın heykeliyle 15 yılda tamamlanmıştır (M.Ö. 447-432). Süslemelerinde geleneksel temalarla yeni konuları, ideal güzellikle o dönemin Atina’sına ait özellikleri birleştiren Parthenon, eski Yunan klasikçiliğinin temsil ettiği değerlerin bir toplamıdır. Yüzyılın son otuz yılında Peloponez savaşları durumu değiştirir. Atina’da İon üslubunun yayılması bu değişikliği simgeler. Yüzlere hüznün gölgesi düşer. Abartıya kaçacak kadar ince ince işlenen şeffaf dökümlü elbiseler, kadın bedeninin biçimini ortaya çıkarır. IV. yy’ın başında heykel alanında daha ağırbaşlı bir gerçekçilik kendini gösterir. Konular değişmiş, daha insancıl bir duyarlılığın etkisinde kalmıştır. İnsanlara gittikçe daha çok yaklaşan tanrılar artık daha yumuşak, daha duyarlı olmuştur. Kadını ilk defa soyan Praksiteles’in bedenleri. Skopas’ın tutkuyla yanıp tutuşan kaygılı çehreleri her ne kadar klasik formların çizgilerini yansıtmayı ve bir ölçüde dindarlık belirtilerini korumayı sürdürse de yeni bir mesajla yüklüdür.  Mimarlar da tapınakların dışında tiyatro gibi binalar yaparken artık insanı düşünmektedir. Seramik sanatı gerilerken büyük resim sanatı gelişir: edebi kaynaklarda (Büyük Plinius, Pausanias ve Samsatlı Lukianos) Parrhasios, Zeuksis ve Nikias gibi isimler sık sık geçer. Bunların insan duygularını ifadesi, renk ve perspektif denemeleri bu geçiş yüzyılındaki araştırmalarda önemli bir yer tutar. T.L.

ÇATALHÖYÜK İnsanların avcılık ve toplayıcılığa dayalı göçebe bir yaşamdan, yerleşik hayata ve tarım toplumuna geçtiği Neolitik Dönem yerleşimlerinin başında gelen Çatalhöyük, İç Anadolu Bölgesi’nin güney ucunda Konya Ovası üzerinde yer almaktadır. Konya’nın 52 km. güneydoğusunda, Çumra İlçesi’nin 12 km. kuzeyinde Küçükköy sınırları içerisindedir. Höyük farklı yükseltili iki tepesinin çatal şeklinde olmasından dolayı “Çatalhöyük” olarak anılmaktadır. Tarihte yaşamış medeniyetlerin yerleşme bölgelerinin doğal afetler, yangınlar veya savaşlar ile toprak altında kalarak zamanla bir tepe haline gelmesine höyük denir. Günümüzden 9400 yıl önce Çarşamba Çayı’nın birikinti konisi üzerinde, Eski Konya Gölü kenarındaki 13,5 hektarlık bir alanda kurulan ve yaklaşık iki bin yıl boyunca kesintisiz iskân edildiği düşünülen Çatalhöyük yerleşimi, Neolitik döneme tarihlenen “Doğu Çatalhöyük” (M.Ö.7400–6200) ile Kalkolitik döneme tarihlenen “Batı Çatalhöyük” (M.Ö. 6200–5200) olmak üzere iki höyükten oluşmaktadır. 21 metre yüksekliğinde 18 Neolitik yerleşim tabakasından oluşan Doğu Çatalhöyük yerleşimin merkezi konumundadır. Batı Çatalhöyük ise hafifçe eğimli bir arazi üzerinde 2 metresi bugünkü ova seviyesinin altında olmak üzere yaklaşık 8 metre yüksekliğinde Kalkolitik Döneme ait kültürel özellikler göstermektedir. Çatalhöyük’ün Keşfi ve Kazı Tarihçesi İnsanlığın tarih öncesi dönemlerinin anlaşılmasına dair kilit bir yerleşim yeri olan Çatalhöyük, James Mellart tarafından ekip arkadaşları David French ve Alan Hall ile birlikte 1958 yılında keşfedilmiştir. 1961 yılında kazıya başlayan Mellart, 1962, 1963 ve 1965 yıllarında dört kazı sezonu boyunca Çatalhöyük’te kazı çalışmalarını sürdürmüştür. Yapılan kazılar sonucunda yerleşim yerinde 14 yapı tabakası tespit eden Mellart, Anadolu toprakları üzerinde o güne kadar bilinmeyen Neolitik kültürün varlığını ortaya koymuştur. Çeşitli sebeplerle verilen uzun bir aradan sonra Çatalhöyük kazılarına 1993 yılında İngiliz arkeolog IanHodder başkanlığında yeniden başlanmış ve uluslararası bir ekiple çalışmalar günümüzde de devam etmektedir. Çatalhöyük Mimarisi Çatalhöyük yerleşimi, dışa tamamen kapalı bal peteği şeklinde bitişik düzende kerpiçle inşa edilen konut ve tapınaklardan oluşan mahallelerin birbirine eklenmesinden meydana gelmektedir.    Evlerin bitişik duvarları nedeniyle şehirde sokaklar mevcut değildir. Ulaşım günlük hayatın büyük zamanının geçtiği düz damlar üzerinden sağlanmaktadır. Evlerin arasında avluya açılan dar geçitler yer alır. Avlular bir anlamda hava ve ışık sağlayan aynı zamanda çöplük olarak kullanılan mekânlardır. Plan olarak birbirine benzeyen evler taş temel kullanılmadan tuğlalarla dörtgen planlı olarak yapılmıştır. Ana odalara bitişik depo ve yan odalar bulunmaktadır. Odalar arasında dikdörtgen, kare ya da oval biçimde geçişler vardır. Ahşap kirişler ile duvarların içerisine yerleştirilen ahşap dikmelerin taşıdığı çatılar ise sıkıştırılmış kil ve kamıştan inşa edilmiştir. Evlere giriş çatıdan açılan bir delikten ahşap merdiven aracılığıyla sağlanmaktadır. Bu delik aynı zamanda merdivenin hemen altına yapılan ocak için baca ve aydınlatma görevini de üstlenmiştir. Odaların içinde yerden hafifçe yükseltilmiş platformlar (sekiler) ile duvarlarda nişler bulunmaktadır. Bu platformları uyumak, oturmak ve günlük işlerini yapmak için kullanmışlardır. Platformların altına da mezar hediyeleriyle birlikte ölülerini gömmüşlerdir.Evlerin duvarları sıvalı olup, sıva üzeri beyaza boyandıktan sonra kırmızı, siyah ve sarı tonlarda duvar resimleri yapılmıştır. Evlerin kullanım ömrünün yaklaşık 80 sene olduğu düşünülmektedir. Evler kullanılamaz hale geldiğinde evin içerisi temizlenmiş sonra da toprak ve moloz doldurularak üzerine yenisi inşa edilmiştir. Çatalhöyük Duvar Resimleri Çatalhöyük mimarisinde iç mekânlarda karşımıza çıkan resim ve bezemelerde Çatalhöyük insanı kendi yaşantısından kesitler vererek sosyal yaşantısını ve inancına ilişkin bilgileri duvarlarına yansıtmışlardır. Duvarlar sıvandıktan sonra beyaz badana üzerine kırmızı, siyah ve sarı renkler tercih edilerek resmedilen tasvirler arasında geometrik motifler, el izleri, insan ve hayvan figürleri (akbaba, leopar, yaban geyiği), avın iyi geçmesi için yapılmış av ve dans sahneleri ile doğal çevreyi yansıtan resimler ön plana çıkmaktadır. Ayrıca duvarlarda görülen 8800 yıl öncesine tarihlenen kilim motifleri denilebilecek motifler de günümüz Anadolu kilim motifleriyle ilişkilendirilmektedir. Bir duvarda rastlanılan resim, bilinen ilk kent planı çizimi olması açısından önemlidir. Bu resimde bitişik planlı evlerin yanı sıra arka planda yanardağın (Hasan Dağı) aktif halde görülmesi dikkat çekmektedir. Resimler haricinde kullanılan bir başka bezeme türü de kabartma halinde yapılmış tasvirler ve yapılardaki platformlara oturtulmuş şekilde yer alan boğa başları ve boynuzlarıdır. Bir- çok evin duvarında gerçek boğa başlarının kille sıvanmasıyla yapılan kabartmalar mevcuttur. Kutsal mekân (tapınak) olarak düşünülen yapılarda boğa başları daha yoğun ve bazen arka arkaya sıralanmış diziler halinde karşımıza çıkmaktadır. Yapılan kazılarda üzeri kille sıvanan boğa başlarının kırmızı aşı boya ile boyandığı tespit edilmiştir. Çatalhöyük insanları, yaşadıkları evlerde bulunan ocakların sebep olduğu isten dolayı kararan duvarlarını sıklıkla sıvamak zorunda kalmışlardır. Yapılan kazılarda analizi yapılan yaklaşık 3 cm. kalınlığındaki bir duvar tabakasında 160 sıva katının saptanması bu durumu doğrular niteliktedir. Ölü gömme gelenekleri Çatalhöyük insanı ölülerini evlerin içindeki sekilerin ve oda tabanlarının altına, çocuğun anne karnındaki pozisyonu (Hocker) gibi dizler karına çekilmiş şekilde gömmüşlerdir. Bu sekiler altında aile bireylerinden bir ya da birden fazla gömü yapıldığı tespit edilmiştir. Kumaş ya da deriye sarılmış; bazen hasırlar üstüne; çoğu zaman da doğrudan toprağa yatırılmış örnekler mevcuttur. Burada dünyanın bilinen en eski dokunmuş kumaşı da bulunmuştur.Mezar hediyeleri olarak, deniz kabukları, kemik ve taşlardan yapılmış aletler ve takılar ele geçmiştir. Bazı duvar resimlerinde görülen akbabalara atılmış başsız insan figürlerinin de ölü gömme gelenekleriyle ilintili olduğu düşünülmektedir. Çatalhöyük buluntuları ve el sanatları Çatalhöyük’te yapılan kazılarda ele geçen alet ve malzemeler pişmiş toprak, taş, ağaç, kemik ve obsidyenden yapılmıştır. Pişmiş topraktan yapılmış kaplar; yiyecek-içecek kapları, pişirme kapları, taşıma kapları, depolama kapları olarak şekillendirilmiştir. Ayrıca pişmiş topraktan ve taştan yapılan doğumu, bereketi, bolluğu simgeleyen şişman iri göğüslü, iri kalçalı yanlarında bulunan iki panterin arasında doğum yapar şeklinde betimlenen “Ana Tanrıça” heykelcikleri Çatalhöyük’ün en önemli buluntuları arasında yerini almıştır. Yine pişmiş topraktan yapılan yuvarlak, oval ve dikdörtgen formlu kazıma tekniğinde yapılmış mülkiyet simgesi olarak kullanılan damga mühürler önemlidir. Ağaç malzemeden taş aletler kullanılarak yapılmış kutular, derin kaplar, yuvarlak ve oval tabaklar ele geçmiştir. Kemikten yapılmış buluntular arasında iğneler, bizler, bıçak sapları, kemer tokaları ve boncuklar önemlidir. Volkanik bir malzeme olan Obsidyen ve çakmak taşından kesici ve delici özelliğinden dolayı ok ucu, mızrak ucu ve bıçak olarak kullanılan kesici aletler yapılmıştır. Ayrıca parlak ve yansıtıcı özelliğinden dolayı da bir yüzü perdahlanarak ayna olarak kullanılmış örnekler de mevcuttur. Topuz başları, el değirmenleri, öğütme taşları, havanlar, açkı taşları, el baltaları, derin kaşıklar ve kepçeler, taş yüzükler, bilezikler ve kolyeler diğer buluntular arasında sayılabilir. Sepetçilik ve dokumacılıkta Çatalhöyük’te gelişen önemli sanatlardan birisidir.   Yaşam tarzı Konutların bu denli iç içe, yan yana yapılmış olması ayrı bir araştırma konusu olmuştur. Bu konuda kazı başkanı Hodder, savaş ve yıkım izlerine hiç rastlanmadığı için bu sıkışık yapılanmanın savunma endişesine dayanmadığı görüşündedir. Muhtemelen birçok kuşağı kapsayan aile bağlarının kuvvetli olmasıydı ve konutlar, sahiplenilmiş arsalar üzerine, birbiri üstüne inşa ediliyordu. Konutların temiz ve bakımlı tutulduğu düşünülmektedir. Kazılarda konutların içinde herhangi bir çöp ya da kalıntı bulunmamıştır. Bununla birlikte çöplerin ve küllerin konutlar dışında yığıntılar oluşturduğu görülmüştür. Damlar, sokak olarak kullanıldığı gibi birçok günlük etkinliğin de özellikle havanın iyi olduğu günlerde damlarda sürdürüldüğü düşünülmektedir. Daha geç evrelerde damlarda ortaya çıkarılan büyük ocakların, bu tarzda ve ortaklaşa kullanıldığı kabul edilmektedir. Ekonomi Çatalhöyük’ün ilk yerleşimcilerinin avcı-toplayıcı bir topluluk olduğu anlaşılmaktadır. Yerleşimin sakinlerinin 6. Tabakadan itibaren Neolitik devrimi gerçekleştirdikleri, buğday, arpa ve bezelye gibi bitkilerin tarımını yapmaya başladıkları, yoğun biçimde avcılığa devam ederken sığırı evcilleştirdikleri belirlenmiştir. Ekonomik faaliyetlerin bununla sınırlı olmadığı, Hasan Dağı’ndan obsidiyen ve Ilıcapınar’dan tuz üretildiği, kasaba kullanımını aşan üretim fazlasının civar yerleşimlere satıldığı düşünülmektedir. Akdeniz kıyılarından geldiği düşünülen ve takı olarak kullanılan deniz kabuklarının varlığı, bu ticaretin yayılımı hakkında bilgi vermektedir. Öte yandan ele geçen kumaş parçaları dokumacılığın en eski örnekleri olarak tanımlanmaktadır. Çanak çömlekçilik, ahşap işçiliği, sepetçilik, kemik alet üretimi gibi zanaatlerin de gelişkin durumda olduğu belirtilmektedir. İnanç Doğu Höyük, Anadolu’da kutsal yapılara rastlanan en eski yerleşimdir. Kutsal mekan olarak tanımlanan odalar diğerlerinden daha geniştir. Bu odaların ayin ve yakarı için ayrıldığı düşünülmektedir. Duvar resmi, kabartması ve heykeller, diğer konut odalarına oranla daha yoğun ve daha farklıdır.Doğu Höyük’te bu tarz kırktan fazla yapı ortaya çıkarılmıştır. Bu yapıların duvarları av ve bereket büyüsü ile inançları yansıtan betimlemelerle süslenmiştir. Ayrıca kabartma olarak leopar, boğa ve koç başları, boğa doğuran tanrıça figürleri yapılmıştır. Bu duvarlarda geometrik süslemeler de sıkça yer almaktadır. Diğer yandan toplumu etkileyen doğa olaylarının da betimlendiği görülmektedir. Örnek olarak yakınlardaki volkanik Hasan Dağının patlaması olduğu düşünülen bir betimleme açığa çıkarılmıştır.   Bartu, 2003 Bartu, C. (2003): “Yerel ile Küresel Arasında Arkeoloji: Kamusal Arkeoloji ve Çatalhöyük”, Erdur, O. ve G. Duru (der.), Arkeoloji: Niye? Nasıl? Ne İçin, , İstanbul, Ege Yayınları, 255-258. Camizuli, 2008 Camizuli, E. (2008): “ClayProvenance of NeolithicandChalcolithicCeramicsfrom Çatalhöyük (Turkey)”, Çatalhöyük 2008 Archive Report, 294-349 Erdoğu, 2007 Erdoğu, B. (2007): “West Mound: Trench 8”. Çatalhöyük 2007 Archive Report, 132-142. Hodder, 2000 Hodder, I. (2000). “Developing a reflexivemethod in archaeology”, I. Hodder (ed.) Towards a ReflexiveMethod in Archaeology: TheExample at Çatalhöyük, Cambridge: British Institute of Archaeology, 1-15. Hodder, 2006 Hodder, I. (2006): Çatalhöyük. Leoparın Öyküsü. (çev. D. Şendil), İstanbul: Yapı ve Kredi Yayınları. Hodder, 2007 Hodder, I. (2007): “Çatalhöyük: Yeni Çalışmalar”, M.Özdoğan ve N. Başgelen (eds.), Türkiye’de Neolitik Dönem. İstanbul: Arkeoloji ve Sanat, 313-330. Mellaart, 1965 Mellaart, J. (1965): “Çatal Hüyük West”, AnatolianStudies XV:135-156. Mellaart, 1967 Mellaart, J. (1967): Çatal Höyük: A NeolithicTown in Anatolia. London, Thamesand Hudson. Biehl&Rosenstock, 2008 Biehl P. ve E. Rosenstrock (2008): “West Trenches 5&7”. Çatalhöyük 2008 Archive Report, 90-97. d., 2006 Biehl, P.F., B. Erdoğu ve E. Rosenstock, (2006): “West Mound”, Çatalhöyük 2006 Archive Report, 122-134. Bunu paylaş: Twitter üzerinde paylaşmak için tıklayın (Yeni pencerede açılır) Facebook'ta paylaşmak için tıklayın (Yeni pencerede açılır) Bunu beğen: Beğen Yükleniyor... İlgili

Anadolu Selçuklu mimarisi: medreseler Medreseler, Anadolu Selçuklu mimarisinin en dikkate değer yapı türlerinden birisi alarak kabul edilmektedir. Sayıları özellikle 1220’den sonra çoğalan bu yapılarda iki-ana tipin gelişmesi izlenmektedir. “Kapalı Avlulu ya da Kubbeli” tip dediğimiz birinci türdeki medreselerden en erken tarihlisi, Afyon’a bağlı Sincanlı yakınlarındaki Boyalıköy Medresesi’ dir. Oldukça harap durumdaki 1210 yılından kalma bu yapı iki katlı, oldukça simetrik ve dengeli bir plan şemasına sahiptir. 1224 tarihli İsparta/Atabey’deki Ertokuş Medresesi ise ortada dört sütuna oturan oval merkezi kubbesi, yanlarda revakları ve bitişiğindeki kümbeti ile değişik bir uygulamadır. 1224’te Isparta’nın Atabey İlçesi’nde yapılan Ertokuş. Medresesi de kapalı avluludur. Güneybatı Anadolu’nun fethinde önemli rol oynamış Selçuklu kumandanlarından Mubanzeddin Ertokuş tarafından yaptırıldığı, kitabesinde yazılıdır Burası da gene cami, türbe ve medreseden oluşan mütevazı bir külliyenin ana binasıdır. Kapıdan sivri, beşik tonozlu bir hole, oradan da orta avluya geçilir. Avlunun orta yerinde sığ bir havuz ve örtülü dört kolon üzerinde yükselen kubbemsi bir tonoz vardır. Yan mekanlar ile orta avlu kubbesi arasında kalan birimler,beşik tonozla örtülüdür. Hafif oval olan kubbenin ortasında aydınlık açıklığı vardır. Avlunun karşısında beşik tonozla örtülü ana eyvan, eyvanın arkasında sekizgen planlı türbe, iki yanında kubbeli büyük odalar bulunur. Kuzey, güney ve doğu kenarlardaysa beşik tonozla örtülü hücreler ve diğer odalar ile girişin sağındaki odadan çatıya çıkan bir merdiven vardır. Ana eyvanın güney duvarında bir mihrap nişi yer alır. Yapıda kesme taş, örtü sisteminde oluklu kiremit kullanılmıştır. T.L. İki yönlü gelişim gösteren kapalı avlulu veya kubbeli medreseler içinde orta mekânın tek bir kubbeyle kapandığı üç önemli yapı Konya’da 1251 tarihli Karatay Medresesi, 1260-1265 yılları arasından kalma İnce Minareli Medrese, Afyon’un Çay ilçesindeki 1278 tarihli Çay Medresesi’dir. Karatay Medresesi’nde kubbe ve duvarları kaplayan zengin çini mozayik bezemeler mimari ile tam bir denge kurarken, portaldeki renkli taş geçmeler Zengi etkisini kuvvetle hissettirmektedir. Konya’daki Karatay Medresesi, Anadolu Selçuklu mimarisinin en güzel eserlerinden biridir. Sadece taçkapısı, kubbeli orta avlusu, ana eyvanı ve kubbeli türbe günümüze kalmıştır. Restorasyonlarla tamamlanan yapının taçkapısı doğu cephesinin merkezinde değil, güney köşesinedir. Kapıdan, kare şeklinde giriş mekânına geçilir. Bu kısmın eskiden kubbeyle örtülü olduğu bilinmektedir. Buradan geçilen orta avluda kare biçiminde bir havuz ve bu havuza gelen suyolu bulunur. Doğrudan yelpaze şeklindeki üçgenlere oturan orta kubbede tepe penceresi şeklinde bir açıklık vardır. Ana eyvan, beşik tonozla örtülüdür. Eyvanın güneyindeki odanın üstünde yine üçgenler üzerine oturan bir kubbe  vardır. Üçgenler sırlı tuğlalarla balık sırtı şeklinde örülmüştür. Anadolu Selçuklu mimarisinin en güzel örneklerinden biri olan taçkapı, fazla bozulmadan günümüze kalmıştır. Gri ve beyaz mermerden yapılmış, geometrik bordürler, ve sülüs’bir kitabeyle süslenmiştir. Orta avlu ile an siyah, mor, firuze çinilerden mozaik kaplaması göz alıcıdır. Malzeme taş, tuğla ve mermer kaplamadır. Selçuklu devlet adamı Sahip Ata’nın ünlü mimar Kölük bin Abdullah’a yaptırdığı İnce Minareli Medrese, anıtsal portali, günümüze ancak bir bölümü gelebilen çifte şerefeli minaresiyle, oldukça etkili bir görünüşe sahiptir. Taş Medrese ise aynı dönemin bir başka ünlü mimarı Oğul Beg bin Mehmed’in eseridir. Planları, taş ve çini bezemelerinin gösterdiği zengin görünüşleriyle bu üç yapı, 13. yüzyılda Anadolu’da üretilmiş yapılar içinde özel bir yer alırlar. 13. yüzyıldan kalma 1272 tarihinde rasathane olarak yapıldığı öne sürülen Kırşehir’deki Caca Bey Medresesi; iki renkli taş portali, çini bezemeli türbe ve minaresiyle kapalı medreselerin bir diğer örneğidir. Bu yapıda türbenin yerleştirilmesi bir yana, plandaki özel görünüşler kullanılış amaçlarıyla ilgili olabilir. Anadolu Selçuklu medreseleri içinde “Açık Avlulu” dediğimiz ikinci tipe giren ilk örnek, dört eyvanlı şemaya bağlı 1205 tarihli Kayseri Çifte Medrese’dir. Medrese-Şifahane olarak düzenlenen yapının medrese bölümü I .Gıyaseddin Keyhüsrey, şifahane bölümü ise kızkardeşi Gevher Nesibe Hatun tarafından yaptırılmıştır. Bu medresenin ardından Sivas’da Sultan I. Izzeddin Keykavus tarafından yaptırılan 1217 tarihli Keykavus Medresesi ve Şifahenesi gelmektedir. Yalnız dört eyvanli ve revaklarla çevrili medrese kısmı ayakta kalabilen bu yapı, en büyük ölçülere sahip Selçuklu medresesidir. Güney eyvanında on kenarlı ve piramit çatılı bir türbe bulunmaktadır. Türbe cephesinde Marendli Ahmed adlı bir sanatçının eseri olan mozaik çini bezeme ve kasnaktaki tuğla örgü oldukça dikkat çekicidir.  13. yüzyılın diğer açık avlulu medrese örnekleri arasında 1242 tarihli Konya Sırçalı Medrese ile Kayseri’de bir külliyeye bağlı olarak yapılan ve daha önce camisinden söz ettiğimiz 1237 tarihli Huand Medresesi, Anadolu Türkmimarisinin üzerinde çok durulan iki yapısı olarak tanınmaktadır. Tuslu Mehmed adında bir sanatçının eseri olan Sırçalı Medrese iki katlı, revaklı avlulu ve eyvanlı bir medrese olup adını içindeki ünlü çini mozayik bezemelerin den almıştır. Kayseri’deki Huand Medresesi de benzer bir plan şeması göstermektedir. http://wowturkey.com/forum/viewtopic.php?p=223545 13. yüzyılın ilk yarısından kalma Çorum’un Alaca ilçesine bağlı Mahmudiye Köyü yakınların daki Kalehisar Medresesi, cami-medrese birleşmesinin bir örneği olan 1249 tarihli Kayseri Hacı Kılıç Medresesi ve 1250 tarihli Akşehir Taş Medrese anılmaya değer, çeşitli. özelliklerle yüklü yapılardır. Sivas Gökmedrese Selçuklu veziri Sahip Ata’nın 127l’de yaptırdığı medrese, cephe düzeni bakımından oldukça gelişmiş bir bölümleme gösterir. Taçkapı, yan kanatlar, duvarlar üzerindeki çeşme ve köşe kuleleriyle simetrik ve dengeli bir ön yüz uygulamasıdır. Konya Sa hipata Camii’nden sonra girişilen bu ikinci deneme, açık avlulu, dört eyvanlı ve iki katlı bir medrese yapısının daha da önem kazandığını gösterir. Cephe duvarlarının dış köşelerine eklenen silindirik payelerle taş süslemeler kenarlara kadar yayılır. Taçkapının solundaki çeşme o dönemden kalma, sayısı çok az olan duvar çeşmelerinden biridir. Buradaki düzenleme üç dilimli kemer, renkli taşlar ve düğümlü köşe motifleriyle dönemin üslubuna uygundur. Taçkapının iki yanındaki pencereler iç mekânları aydınlatır, üst seviyedeki diğer pencereler ikinci katın varlığını cepheden yansıtır. Minare kaidelerinin birer payanda gibi, taçkapı kütlerini iki yandan desteklemesiyle genişleyen taçkapı bir bütündür. Mermer taçkapı, çeşitli dekorasyon alanlanna bölünürken, geometrik, bitkisel düzenle melerin ve yazıların en gelişmiş örneklerini sergiler. Yan kanat ortalarına yerleştirilen sekiz köşeli yıldızlar hemen göze çarpar. Selçuklu duvar çinilerinden tanıdığımız bu form iri plastik silmeler halinde işlenmiştir. Yan kanatların alt kesimindeki sivri kemerli yüzeysel nişi dolgulayan iki şekilden alttaki, sekiz köşeli yıldız içine yerleştirilmiş yazıttır. Bu yazıtta Rum asıllı Türk mimar ve ressam Kaluyan el-Konevi’nin adı yazılıdır. Bunun üzerinde, bitki demetleri, yapraklar ve meyvelerden oluşan bir kabartma yer alır. Yapraklar arasındaki nar kolaylıkla seçilebilmektedir. üst kesimdeyse bir kartal figürü vardır. Bu düzenlemenin, Erzurum Çifteminareli Medrese’de görülen bitki kabartmasıyla benzerliği açıktır. Minarelere hazırlık olmak üzere sırlı tuğlalarla iki kare alana bölünmüş kaide, malzeme olarak farklılık gösterir. Alttaki karenin içinde yer alan içi boş daire, her iki alanın süsleme için hazırlanmış ama tamamlanmamış olduğunu düşündürür. T.L. 13. yüzyılın ikinci yarısından bir grup medrese, dönemin anıtsal örnekleri olarak dikkati çekmektedir. Bunlardan 1265 yılından sonra yapılmış olan iki katli, firuze renkli çinilerle katlı Tokat Gökmedrese, 1271 tarihli dört eyvanlı Sivas Gökmedrese, gene Sivas’ta 1271 tarihli Buruciye Medresesi ile yalnız anıtsal cephesi günümüze gelebilen Çifte Minareli Medrese, Erzurum’da aynı yüzyılın sonlarına doğru yapılmış olan iki katlı, dört eyvanlı Hatuniye/Çifte Minareli Medrese’de taçkapılar üzerine bazen çifte minarelerin alındığı, dış-iç ilişkilerin geliştiği,yoğun bir bezeme düzeninin egemen olduğu görülür. Büyük ölçüleriyle bu medrese görkemli cephe mimarisi bakımından daha çok Sıvas Gökmedrese’yi hatırlatır. İleriye doğru çıkintı yapan taçkapı kütlesi, yan duvarlardaki silindir biçimli destekkuleleri, mukarnaslı nişlerle hareketlendirilmiştir. İnşa kitabesi kaybolduğu için kesin tarihlemesi yapılamayan eserin, üslup özelliklerine bakılarak X.II yy’ın sonlarında inşa edildiği kabul edilir. Büyük taçkapı kütlesindeki özellik; minare kaidelerini oluşturan yan kanatlar ile orta kesimin farklılık gösterecek şekilde bölümlenmiş olmasıdır. Altta yüksek bir kaideden sonra enli profillere oturan iri plastik kabartmalar göze çarpan ilk unsurlardır. Sivri kemerli yüzeysel nişi üstten çeviren iri profiller her iki yanda iğ formuna dönüştükten sonra, aşağıda toplanarak önce bir küre daha sonra da bir hilal formuna bağlanır. Bu çerçevenin içi anlamlı bir armayla dolgulanmıştır. En üstte çift başlı bir kartal kanatlan açık olduğu halde adeta egemenlik sembolü gibi durmaktadır. Bunun altındaki iri palmiye yaprakları iki yana doğru açılır. Yaprakların uçlarına çeşidi meyve ve kuş motifleri yerleştirilmiştir. Alt kısımda toplanan yaprak saplan bir hilal formuna bağlanır. Hilalin alt kısmından çıkan saplar bu defa iki ejdere dönüşür. Diğer çifte minareli cephelerden farklı olarak ortaya çıkan bu hayvan sembolü yapıyı daha da anlamlı kılar. Aşağıda geometrik desenli küre formundan çıkan iri yapraklardan sonra bir rumi kompozisyonuna dönüşen enli bordür oldukça derin oyulduğundan güçlü gölge-ışık etkisi bırakır. Eğimlerle giriş bölümüne yaklaşan diğer bitkisel bordürler taçkapıyı iki yandan ve üstten çevirir. Mukarnaslı kavsara ve yan nişlerdeki geometrik kompozisyonlar benzer üsluptaki örneklerle medresenin iç kısmında da devam eder. Yan kanatların üzerine oturan minarelerin kaidelerinde, sırlı tuğla çerçeve içine alınmış madalyonlar vardır. İç dolgularda, mozaik çini tekniğinde mor ve firuze çinilerle Allah », “Muhammed” “Allah” ve dört halifenin adları yazılıdır. Gövde yuvarlak yivlerle sırlı tuğla kaplı olarak şerefe altına kadar yükselir. T.L. Bu anıtsal yapılarda geçmiş değerler bir bakıma toplu bir özümlemeye uğramakta, içeride geçen eylemlere uygun kullanılan mekânlar belirli oranlar içinde düzenlenmektedir. İçe dönük, avlu çevresinde gelişen mimari bir kimlikle karşımıza çıkmalarına karşın, medreselerin özellikle ön cepheleri kurallara bağlanmaktadır. Sivas Gökmedrese, Çifte Minareli, Erzurum Hatuniye/Çifte Minareli örneklerinde olduğu gibi ağır basan yatay çizgilere, taç kapı üzerindeki bir çifte minareyle dikey çizgiler katılmakta, yeni bir denge söz konusu olmaktadır. Minarelerin zengin şekilde sırlı tuğla ve çinilerle bezenmesi bu görünüşü bir kat daha güçlendirmektedir. Anadolu’da Selçuklular’a ait açık avlulu medrese tipinin diğer önemli örnekleri arasında Kayseri’deki 1237 tarihli Seraceddin Medresesi, 13. yüzyılın ilk yarısında maledilen Avgunu Medresesi ile 1268 tarihli Sahibiye Medresesi’ni de saymak gerekir. Metin Sözen, Zeki Sönmez, Anadolu Uygarlıkları Ansiklopedisi, 1982

M. Ö. 5 inci yüzyıl, sanat alanında da, edebiyat, tarih ve felsefede ortaya koyduğu eserler çapında eserler yaratmıştır. Bu dönemin ilk evrelerinde Dor tapınakları klâsik şekil­lerini almakta, cella önünde ve arkasında birer mekân (pronaos ve opistodomos), içinde ise iki kat üzere tertiplenmiş iki sütun sırası kapsamaktadır. Sütunlar arkaik dönem sütunlarına kıyasla daha ince ve daha uzun şekiller göstermekte, başlığın altı kısmı olan "ehinos" eski yayvanlık ve basıklığını kaybetmekte, daha derli toplu ve daha yüksek bir biçim almaktadır.  Aigina'daki Afaya ve Olimpiya'daki Zeus tapı­nakları bu gelişimi adım adım izlememizi mümkün kılmaktadır. Gerçi Afaya tapınağı 6 X 12 sütunu ile oldukça tıknaz bir plân göstermekte, fakat cella'ya önde ve arkada katılan pronaos ve opistodomos ve gerek plânda, gerek üst kısımlarda uygulanan sade oranlarla dikkate değer bir denge elde etmiş bulunmaktadır. Bundan başka bazı özellikler gelecekteki gelişime işaret etmektedir: Kısa taraflarda (yani cephelerde) uzun taraftakilere kıyasla daha ince olan sütunlar içeriye doğru hafif eğik olarak durmakta, bu suretle tapınak tümüyle hafif piramidal bir şekil almış bulunmaktadır. Kalker taşından yapılmış ve ince bir alçı tabakasıyla örtülmüş olan bu tapınakta sima, antefiks, akroter ve alınlık figürleri Paros mermerinden yapılmıştır. Zamanımıza kadar gelen boya kalıntıları tapınağın dikey mimarlık unsurlarının maviye, yatay unsurlarının ise kırmızıya boyanmış olduğunu göster­mektedir. Alınlık figürleri de boyalı idi. M. Ö. 470/56 yıllan arasında Elisli olduğu anlaşılan mimar Libon tarafından inşa edilmiş olan Olimpiya'daki Zeus tapınağı Peloponnes'in en büyük kutsal yapısı olup klâsik bir plâna (6 x 13 sütun, pronaos ve opistodomos) sahip bulunmakta, çeşitli kısımları arasındaki ahenkli oranlarıyla dikkati çekmektedir. Afaya tapınağının sütunlarından daha kalın ve daha alçak olan sütunlar tapınağa arkaik tapınakları hatırlatan bir görünüş vermektedir. İki sütun dizisiyle üç nef'e ayrılmış olan cella'nın arka tarafında sonraları heykeltraş Fidias tarafından altın-fildişi olarak yapılmış, taht üzerinde oturan Zeus heykeli yer alıyor ve heykelin başı hemen hemen tavana değiyordu. Tapınağın plâstik süsleri alınlık figürleri ve pronaos ve opistodomos üzerindeki kabartmalı metoplara inhisar ediyordu. Bu üst kısımlarda da mavi ve kırmızı renkte boyalar kullanılmıştı. Atina. Yunan sitelerini Perslerle karşı karşıya getiren savaşlar (499-480) bir kuşak boyunca tapınak yapımına tam bir darbe indirir. Yunanlılarsa, kendilerini herşeyden önce surlarla kamu binalarının onarımına ve donanmalarının toparlanmasına adarlar. Hegemonyayı elinden kaçıran Atina. Helen Birliği çerçevesinde Delos Birliği'nin hazinesini kontrol eder. Sitenin geniş bir onarım ve İnşaat programı başlatılır ve Akropolis'teki Atena Tapınağı onarılmaya başlanır. Partenon (Atena Partenos Tapınağı), propilaionlar (giriş kapıları). Atena Nike Tapınağı (zafer tanrıçası) ve Erehteion (Atena ile birlikte daha birçok ikincil tanrıya adanan karma tapınak) tamamen mermerden inşa edilir ve taştan oyulmuş silmelerle heykeller görkemli biçimde süslenmiştir. Eserde emeği olanlar, özellikle. Kallikrates ve İktinos ile heykelin ustası Fidias'tır. V. yy'ın ikinci yarısında, Atina'da önemli bir mimarlık, heykelcilik okulu gelişir. Bu zanaatçıların pek çoğu Akdeniz Havzası'nın doğusundan gelen azat edilmiş köleler, hiçbir siyasî hakka sahip olmayan yerleşik yabancılardır. Bu da, Eieusis. Ramnus ve Sunion, bu arada, elbette Atina tahkimli tapınaklarındaki Dor ve iyon düzenleri karmaşasını açıklar. Akropolis'te, propilaionun doğu cephesinde yüksek iyon sütunları görülür. Minik Atena Nike Tapınağı ve Erehteion, iyon tarzındadır. Buna heykelli bir frizle daha karmaşık bir sütun ayağı eklenmiştir. (Erekteion Tapınağı, Bizans döneminde kilise. Osmanlı döneminde konut olarak kullanıldı. Frank dükleri Ortacağ'da Atina propilainunun kuzey kanadında iki katlı bir yapı yaptılar. XII.yy'da, Rum Ortadoks piskoposları burada oturdular, propilainun sağındaki Nike Tapınağının taşları Venedik saldırısı sırasında sökülerek kale tahkiminde kullanıldı.) Axis Pers harplerinde iki kez tahrip edilmiş olan Atina'nın yeni baştan yapılması birçok sanatçıların Atina'ya akın etmelerine ve bu şehrin önemli bir sanat merkezi haline gelmesine yol açmıştır. Temistokles şehrin yeniden inşasında herşeyden önce güvenliği gözönünde bulundurmuş, gerek Atina'nın, gerek Pire limanının o zamana kadar oldu­ğundan daha geniş bir surla çevrilmesine önem vermişti. Surların temelleri taştan, üst kısımları kerpiç tuğlalardan yapılmıştı. Temistokles aynı zamanda Akropol'ün kuzey ve batı surlarını da yaptırmıştı. Acele olarak yapılan surlarda devşirme malzeme (meselâ mezar stepleri) kullanılmış olduğunu bildiren Tukidides'in (I, 93) verdiği haber, bu alanda yapılan araştırmalar tarafından doğrulanmıştır. Kimon ise Akropol'ün yüksekliği 18 m. yi bulan güney surlarını inşa ettirmekle Akropol alanını bir hayli genişletmiş, aynı zamanda aşağı şehirde de bayındırlık faaliyetinde bulunmuş, agora'nın bir kenarında duvarları türlü renkte resimlerle süslü bir portik (Stoa Poikile) yaptırmıştı. Bir kısmı o çağın en büyük ressamı Polignotos tarafından vücude getirilmiş olan bu resimler Atina mitos'larıyle ilgili konuları, Mikon veya Panainos tarafından yapılan tablo ise Maraton muharebesini tanımlıyordu. Fakat asıl büyük bayındırlık faaliyeti Perikles zamanında  başlamıştır. Atina'nın Pire'ye "paralel surlar"la bağlanması üzerine stratejik önemini kaybeden Akropol'ü  Perikles Atina'nın baştanrıçası Atena'ya adanmış kutsal bir şato haline sokmuş, böylece bu tepeyi Atina'nın siyasal ve artistik gücünün bir sembolü haline getirmişti. M.Ö. 437 yılından başlayarak mimar Mnesikles'in plânlarına göre tepenin batı tarafında dışı Dor, içi İyon düzeninde anıtsal bir giriş binası (Propilaia) yapıldı. Bu yapı ortasında kutsal yolun geçtiği yüksek bir kısım ve onun iki tarafında daha alçak kanatlardan ibaret bulunuyordu. Bu kanatlardan birinin içine sonraları bir tablo galerisi yerleştirilmişti.  Kuzey kanadından daha küçük olan güney kanadının gerisinde, çıkıntı teşkil eden bir burcun üzerinde Atena Nike tapınağı yükselmektedir. İyon düzeninde, cephelerinde dörder sütun bulunan küçük bir "amfiprostilos" şeklinde yapılmış olan bu tapınak, çeşitli kısımları arasındaki uygunluk ve işçiliğindeki incelikle dikkat nazarlarını çekmektedir. Frizindeki kabartmalar bir tanrılar toplantısını, Yunanlı'ların Pers'lerle ve Yunanlı'larla mücadelesini tanımlamaktadır. Akropol'ün üst kısmı ise kutsal yol tarafından ikiye bölünmüş bir plâtform şeklinde idi. Bu yolun sağında ve solunda Atinalı'ların Atena'ya adak ettikleri anıtlar, demokrasinin arşivi olan mermer levhalar üzerine kazılmış halk meclisi kararları yer alıyordu. Bütün bu yazıtlar ve heykeller arasında yüksekliği 7 m. yi bulan silâhlı tunç Atena heykeli (Atena Promahos) beliriyor ve yalnız Atina'dan değil, Pire'ye giren gemiciler tarafından da görülebiliyordu. Biraz daha ilerde, kutsal yolun sağında ve plâtformun en yüksek yerinde "Gençkız Atena" (Atena Pártenos) adına adanmış olan Partenon yükselmektedir (res. 204). İnşası M. Ö. 447 den 438 e, plâstik süsleri ise 438 den 432 yılına kadar sürmüş olan bu büyük tapınak Kleistenes zamanında başlanmış, fakat Pers harpleri yüzünden bitirilememiş olan eski Atena tapınağının temelleri üzerinde mimar İktinos'un plânlarına göre (onun yanında yapının müteahhidi olduğu anlaşılan Kalhkrates'in de adı geçmektedir) baştan aşağıya kadar mermerden ve Dor düzeninde yapılmış olup kısa taraflarında 8 er, uzun taraflarında ise 17 şer sütun kapsamaktadır. Çok geniş olan cella'nın içi iki kısma bölünmüştü. İçinde U şeklinde bir sütun dizisi bulunan doğu salonu tanrıçanın asıl eviydi. Bu salonda Fidias'ın altın-fildişinden yapmış olduğu, yüksekliği kaidesiyle birlikte 12 m.yi bulan Atena heykeli yer alıyordu. İçinde muhtemelen 4 İyon sütunu bulunan batı salonu ilk zamanlar Partenon" yani "genç kızlar dairesi" adını taşıyor, tapınak hazinesini ve tanrıçaya ait birçok değerli eserleri saklıyordu. Tapınağın çok az bir entasis'e sahip olan sütunları cella'ya doğru hafifçe yatık duruyor, bu suretle tapınağın tümü, Afaya tapınağında olduğu gibi, piramidal bir şekil almış bulunuyordu. Tapınağın basamaklı kaidesi (krepis) köşelerden ortaya doğru hafifçe yükseliyor (kurvatura), buna uygun olarak sütunlar tarafından taşınan saçaklık gayet yayvan bir yay şeklini alıyor, bu suretle uzun yatay hatları ortalarından kırıkmış gibi gösteren gözün optik bir yanlışlığı bertaraf edilmiş oluyordu. Sahip olduğu bazı silmeler ve cella'nın dışta etrafım çeviren frizden ötürü iyon mimarlığının etkisi altında kalarak saflığını kaybetmeğe başlayan Dor düzenindeki bu tapınakta plâstik süsler büyük bir yer alıyor, Athena ile Atina şehri arasındaki bağları ve tanrıçanın Atina'ya sağladığı iyilikleri açığa vuruyordu. Cella frizinde Atina'da her dört yılda bir yapılan "Panatenaia" bayramında Atinalı'ların tanrıça onuruna tertipledikleri büyük alay tanımlanmıştır. Oynak atlara ya da savaş arabalarına binmiş olan gençler, bunların önünde giden kurbanlık hayvanlar, rahipler, ihtiyarlar, tanrıçaya sunulması âdet olan "peplos" elbisesini taşıyan genç kızlar ve kadınlar bu frizde çeşitli gruplar halinde gözlerimizin önünden geçmektedir. Frizin pronaos'un üzerine rastlayan doğu kısmında bu tören dolayısıyle yere inmiş olan olimpos tanrıları arkalıksız iskemleler üzerinde oturur ve birbiriyle hararetli bir surette görüşür halde gösterilmişlerdir. Frizin başlangıcında göze çarpan hareketin alay tanrılara yaklaştıkça sükûn bulması ve alayın önünde giden kişilerin tanrılara doğru büyük bir ciddîlik ve ağırbaşlılıkla ilerlemeleri gene kompozisyonda büyük bir sanatçının eli olduğunda kuşku bırakmamaktadır. Triglif frizindeki metoplarda Tesalya'nm eski halkı olarak geçen Lapit'lerin yarı insan, yarı at vücutlu vahşi Kentavros'lara ), batıyı temsil eden Yunanlı'ların doğu'nun temsilcisi Amazon'lara, tanrıların gigant'lara, yani devlere karşı, Atena'nm himayesinde, yaptıkları mücadele yer almakta, bu suretle uygarlığın tabiatın disiplinsiz vahşi kuvvetlerine karşı kazandığı zafer belirtilmektedir. Tapınağın doğu alınlığında Atena'nın babası Zeus'in başından çıkmak suretiyle dünyaya gelişi gösterilmişti. Burada heykeltraş, ortada bir taht üzerinde oturduğu anlaşılan Zeus'in sağında ve solunda gruplandırdığı tanrıları mahmurluk, fakat aynı zamanda hayret ve telâş içinde göstermekle bu mucizeyi anlatmak istemiştir. Batı alınlığında Attika topraklarına sahip olabilmek için Atena'nın Poseidon'la yaptığı mücadeleyi buluyoruz. Kompozisyonun ortasında bulunduğu anlaşılan kutsal zeytin ağacının sağında ve solunda savaş arabalarından inmiş olan iki tanrı yere mızraklarını saplamak suretiyle Attika topraklarına  egemen olmak istemekte, arabaların gerisinde ayakta duran, diz çöken ya da oturan birtakım tanrılar ve kahramanlar ise bu mücadeleyi heyecanla seyretmektedirler. Heykeltraşlık eserlerinin tümüne bir göz gezdirecek olursak bunların insanlara, yarı tanrılar ya da kahramanlara ve en son Olimpos tanrılarına ait olmak üzere önemi aşağıdan yukarıya doğru artan üç basamak teşkil ettiğini, son incelemelerin gösterdiği gibi, o çağın en büyük heykeltraşı Fidias'ın üslûp ve kompozisyonunu açığa vuran bu kabartma ve heykellerin Atena'nın adını yüceltmek üzere mermere işlenmiş anıtsal bir senfoni meydana getirdiğini anlamakta gecikmeyiz. Yüzyıllar boyunca şeklini ve heykeltraşlık süslerini koruyan Partenon M. S. 6 ncı yüzyılda kiliseye, 15 inci yüzyılda ise Türk egemenliği zamanında camiye çevrilmiş  ve kaide kısmı bugün dahi opistodomos'un güneyinde görülen bir minareye sahip olmuştur. 17 nci yüzyılda ünlü Türk gezgini Evliya Çelebi tarafından gayet canlı bir surette tanımlanan ve orijinal bir tarzda yorumlanan bu tapınak 1687 yılında Venedikli'lerin Atina'yı bombardımanı esnasında içindeki barut stoklarının ateş alması sonunda büyük tahribe uğramış, 19 uncu yüzyılda ise İngiliz asillerinden Lord Elgin, padişah tarafından yalnız belirli bazı parçaları almasına izin verildiği halde, heykeltraşlık eserlerinin hemen hemen tümünü sökerek Londra'da götürmüştür. 19 uncu yüzyıldan başlayarak zamanımıza kadar gelen tamir ve restorasyonlar sayesinde bu ünlü tapınağın eski şekli daha açık bir surette ortaya çıkmıştır.  Kutsal yolun solunda, kısmen Aka'lar çağından kalma sarayın kalıntıları üzerinde iyon düzeninin en güzel anıtlarından olan Erehteion tapınağı yükselmektedir. Atina'nın koruyucusu "Atena Polias" ve "Poseidon - Erehtevs"e ait olmak üzere bir çatı altında iki tapınağı birleştiren bu binanın yapılmasına Nikias barışı döneminde başlanmış ve bina, bazı inşa aralıklarından sonra, ancak 406 yılında bitirilebilmiştir. Doğu cephesinde 6 sütunlu bir portik ve iki pencereli büyük bir salondan ibaret olan bilinci tapınağın içinde Atena Polias'ın heykeli duruyordu, ince uzun bir koridora açılan 3 oda, bunların kuzeyinde yer alan sütunlu bir portik bazı Atinalı kahramanlarla birlikte Poseidon - Erehtevs'e ithaf edilmişti. Gerek kuzey portik'inin çift kanalis'li sütun başlıkları, gerek bezemelerinin nefaseti ile dikkati çeken kuzey kapısı iyon düzeninin şaheserleri arasında gösterilebilir. Koridorun güneyinde sütunlar yerine kadın heykelleri (karyatid'ler) kap­sayan portik  ise Atina'nın efsanevî kıralı Kekrops'un mezarı üzerinde yükseliyordu. Bu parlak din merkezinin yanında asıl şehir oldukça sönük kalıyordu. Gerçi 5 inci yüzyılda Akropol'ün güney eteğinde üzeri konik bir çatıyla örtülü yuvarlak bir odeion (konser salonu), agora'nın batısındaki tepe (Kolonos Agoraios) üzerinde bize kadar gayet iyi durumda gelen Hefaistos tapınağı (uzun süre yanlış olarak Teseion olarak gösterilmiştir) yapılmıştı. Bu tapınak da iyon yapı elemanları kapsayan Dor düzenindedir. Bina Partenon'la çağdaş olmakla ve onun etkilerini göstermekle beraber (sütun oranlarında, kaide kurvatura'larında, cella'nın içinde U şeklindeki sütun dizisinde) orijinal bazı özelliklere sahip bulunmakta, meselâ doğu galerisinin genişliği ve onun üst kısmında yer alan frizle dikkat nazarlarım çekmektedir. Aynı özellikler aynı mimar tarafından yapılmış olduğu anlaşılan Sunion burnundaki Poseidon tapınağında da tekrarlanmış bulunmaktadır. Kolonos Agoraios'un doğusunda Peisistratos zamanında vücude getirilmiş, meşgul olduğumuz dönemde ise genişletilmiş olan agora yer almaktadır . Son yıllarda Amerikan kazıları sonunda meydana çıkarılmış olan bu alanın batısında ve yukarda zikrettiğimiz tepenin yamaçlarında Kleistenes teşkilâtına uygun olarak 10 pritan'nın görev gördüğü ve yemek yediği yuvarlak bina (tolos), şehir meclisi binası (bulevterion), tanrılar anası tapınağı (Metröon), agora'yı baştan başa kesen kutsal yola yakın bir yerde ise ancak temelleri bize kadar gelen Ares tapınağı, duvarları tablolarla süslü "Stoa Poikile" ve onun güneyinde halk mahkemesinin (heliaia'nın) toplandığı büyük bir yapı yer alıyordu. Fakat bu yapılar bir istisna teşkil ediyordu. Şehrin sokakları dar ve girintili çıkıntılı, evleri ise, zenginlerin evleri de dahil olmak üzere, o çağın demokratik görüşlerine uygun olarak, pek sade idi. Buna karşılık Pire limanı şehircilik mimarı Miletoslu Hippodamos'un plânlarına göre çizilmiş birbirine paralel giden, ya da birbirini dikey olarak kesen düz sokaklar arasında yer alan kare veya dikdörtgen parsellere bölünmüş bulunuyor, bundan ötürü Atina'ya kıyasla çok daha düzenli bir görünüş gösteriyordu. Atina yöresinde Elevsis'teki "telesterion" Kimon tarafından bir hayli genişletilmiş, daha sonraları İktinos'un plânlarına göre "anaktoron"u ortaya almak, ahşap çatıyı iki katlı 20 sütun tarafından desteklemek ve binanın dört tarafını oturma basamaklarıyle çevirmek suretiyle yeni baştan yapılmağa başlanmıştı. Fakat İktinos yapıyı bilemediğimiz nedenlerden ötürü tamamlayamamış, halefleri ise içindeki sütun sayışım 42 ye çıkarmak suretiyle binaya son şeklini vermişlerdir.  Meşgul olduğumuz dönemde Attika'dan başka yerlerde de tapınaklar yapılmıştır. Bunlar arasında İktinos'a atfolunan, faka bazı hususlarda onun yapı şekillerinden ayrılan Arkadya'da Figaleia'daki Apollon tapınağı zikrolunabilir. Bu tapmak esasında Dor düzeninde ince uzun bir perípteros olmakla beraber (6 X 15 sütun) plân bakımından bazı özellikler göstermekte (meselâ geniş ön ve arka galeriler), en çok cella'nın iç duvarları önünde duran iyon düzeninde 3/4 sütunlar ve bunların taşıdığı Yunanlı - Amazon mücadelesini tanımlayan uzun friziyle (res. 213) dikkati çekmektedir. Çella'nın içinde ve gerisinde duran bir sütunun, etrafı akant (kenger) yapraklarıyle süslü yukarıya doğru genişleyen bir sepet (kalatos) şeklinde bir başlık taşıdığı anlaşılıyor. Şu halde bu tapınakta Korint başlığının en eski bir örneğiyle karşılaştığımız söylenebilir. Anadolu'daki yapılar: Anadolu'nun batı ve güney-batı kıyıları o döneminsiyasal olaylarından ötürü büyük bir bayındırlık faaliyetine sahne olamamış, anıtsal yapılara da kavuşamamıştır. Yalnız Hippodamos tarzında düzenli bir plâna göre yeni baştan yapılmağa başlanmış olan Miletos'ta yüksek bir plâtform üzerinde bir îyon peripteros'u şeklinde (6 X10 sütunlu) inşa edilmiş olan Atena tapınağı önemli bir anıt olarak gösterilebilir . Ötedenberi İyonya ve Yunanistan'la (en çok Atina ile) siyasal ve kültürel ilişkilerde bulunmuş, fakat yerli geleneklere sadık kalmış olan Anadolu'nun güney-batısındaki Likya'da 5 inci yüzyılda da birçok mezar anıtı yapılmış ve bu bölgeye "klâsik mezarlar ülkesi" adı verilmesine yol açmıştır. Kayalar içine oyulmuş oda mezarları ya da yerli tahta evleri taklit edilerek meydana getirilmiş lâhitlerin yanmda 3 - 4 m. yüksekliğinde yekpare bir taş kaide üzerinde dış duvarları kabartmalarla süslü mezar odası ve onun üzerinde aslan veya insan heykeli taşıyan bir kapak taşından meydana gelen "kule" ya da "paye mezarları" yapılmıştır ki, bunların en karakteristik örneklerine Ksantos'ta (Kınık) rastlanmıştır (meselâ Harpiy'ler anıtı). Yine aynı şehirde bulunan "Nereid'ler anıtı" kule mezarlarının daha grekleşmiş bir şekli olup yüksek bir kaide üzerinde yer alan İyon düzeninde bir tapınak şeklindeki mezar odası ve heykeltraşlık süslerinin çokluk ve çeşitliliği ile dikkat nazarlarım çekmektedir. Yapı çift kanalis'li başlıklarından ötürü Erehteion'un etkilerini açığa vurmakta, dolayısıyle 5 inci yüzyılın sonlarına tarihlenmektedir. Ana metin: Ege ve Yunan Tarihi, Prof. Arif Müfid Mansel, Türk Tarih Kurumu

Camiler Bilindiği gibi erken İslam döneminde cami, beş vakit namaz kılınan yer olmanın dışında, önemli kararların alındığı, yargılama ve öğretim yapılan, ayrıca bazı kişilerin barındığı yer görevini de yüklenmişti. Bu görevlerin yeni yapılarla karşılanmasından doğan külliyeler ise; Anadolu’da Büyük Selçuklu, Erken Türk Beylikleri, Anadolu Selçuklu ve Beylikler döneminde sınırlı yapıları benliklerinde toplarken, Osmanlılar’da özellikle Fatih Sultan Mehmed’in İstanbul’daki ünlü Fatih Külliyesi’nden itibaren büyük bir yapı programını da birlikte getirmişlerdir. Gerek tek başına, gerekse bir külliye içinde yapılan günümüze ulaşmış Anadolu’daki erken tarihli cami örneklerinin en yaygın tipi, İslam dininin gelişme kaydettiği ilk yıllardan itibaren denenen ve İran’daki İslam öncesi yapılarla ilişkileri olan, örtü sistemi çok sayıda ayak üzerine oturmuş yapılardır. Bu yapıların örtü sistemini taşıyan ayaklarında taş, tuğla ve ahşabın kullanılması, tümüyle bölgesel malzemeye bağlıdır. Alparslan’ın 1071 yılında Bizans İmparatorluğu’na karşı kazandığı Malazgirt Savaşı’ndan sonra Güneydoğu Anadolu da Türk-İslam topluluklarının dinsel kullanımı için biçimlenen ve çeşitli değişikliklere uğrayarak günümüze gelebilen üç yapı Büyük Selçuklular’a bağlanmaktadır. Bu yapılardan ilki olan Diyarbakır Ulu Camisi’nde Melikşah ve oğlu Ebu Şuca Muhammed’in adını veren 1091 ve 1117 tarihli yazıtlar bulunmaktadır. Artuklu, İnanoğulları, Nisanoğulları, Osmanlılar tarafından yapılan onarım ve eklerle büyük bir külliye durumuna gelen yapının planında, Emevi Halifesi Velid zamanında (705-715) yaptırılan Şam Emeviye Camisi’nin büyük etkisi dikkati çekmektedir. Ayrıca herbiri belirli noktalarda yenilikler taşıyan Irak Selçukluları’ndan Mugisüddin Mahmud’a ait, minaresinde 1129 tarihli onarım yazıtı bulunan Siirt Ulu Camisi ile 1150 tarihli Bitlis Ulu Camisi enine gelişen, mihrap önü mekanları kubbeli yapılardır. Siirt Ulu Camisi, İran’daki Büyük Selçuklu camileri gibi mihrap önü kubbeli bir mekan ve ona bağlı bir eyvandan meydana gelmişken, daha sonra yapıya kubbeli ve tonozlu yeni mekanların eklenmesiyle, enine dikdörtgen iki nefli bir yapı durumuna getirilmiştir. Danişmendli camilerinin Anadolu Türk mimarisine önemli bir yenilik getirmiş olduğu söylenemez. Yer yer sonradan yapılan onarımlar sırasında değişikliğe uğramış olmakla birlikte, başlangıçtaki plan şemasını büyük ölçüde koruyan bu camiler, XII. yüzyıl mimarisinin genel özelliklerini yansıtır. T.L. Anadolu’da Büyük Selçuklular’dan sonra ortaya çıkan Erken Türk Beylikleri mimarisinde örtü sistemi çok sayıda ayak üzerine oturmuş cami tipinin önemli bir örneği Sivas Ulu Camisi’dir 1197 yılında 2. Kılıç Aslan’ın oğullarından Sivas Meliki Kutbettin Melikşah zamanında Kızıl Arslan tarafından yaptırılan caminin plan şeması dışındaki en önemli özelliği, büyük olasılıkla 1213 yılında yapıya eklenen, gövdesi tuğlalarla sepet formunda örülmüş, ortasında firuze sırlı çinilerden bir yazıt bulunan minaresiyle, bugün ortadan kalkmış olmasına karşın, biribirini kesen sekizgenlerle bezendiği bilinen taş mihrabıdır. Sivas Ulu Camisi gibi ilk biçimini 12. yüzyılda Danişmentliler zamanında aldığı sanılan Niksar Ulu/Melik Gazi Camisi de aynı planlama anlayışıyla biçimlenmiştir.   Çok ayaklı ve mihrap önü kubbeli olmasına karşın, mihraba dik ana eksen üzerinde, ortada-belki de bir avlu düşüncesinin devamı niteliğinde-açıklığı bulunan yapılar arasında Danişmentliler’den Yağıbasan tarafından 12. yüzyılın ortalarında yaptırıldığı sanılan Kayseri Ulu Camisi’ni özellikle belirtmek gerekir. Aynı anlayışı bir diğer Danişmentli eserinde, ilk biçimini 12. yüzyılın ortalarında aldığı öne sürülen Kayseri Kölük Camisi’nde de görme olanağı vardır. Cami-medrese birleşiminin erken bir örneği olmasıyla da ayrı bir önem kazanan bu yapının zengin mozayik çini mihrabı, asıl camiden daha sonra yapılmış olmalıdır. Artuklular, XII.yy.dan XIV. yy sonlarına kadar Anadolu Türk mimarisine çok önemli eserler kazandırdılar. Güneydoğu Anadolu’da, özellikle Diyarbakır, Mardin, Silvan ve Hasankeyf’te bu Türkmen devletinin hüküm sürdüğü yaklaşık 150 yıllık süre bir bayındırlık ve refah dönemidir Artuklu sanatı mimaride, özellikle cami mimarisinde Anadolu’da yerleşecek ye-ni geleneğin öncüsü olmuştur. Büyük Selçuklu ve Zengi mimarisinden miras kalan geleneği yaratıcı bir anlayışla yeniden biçimlendiren Artuklu camileri, Anadolu cami mimarisinde olgunlaşacak yeni üslübun temelidir. XII. yy ile XlII. yy başlarında yeni arayışlarla biçimlenmeye başlayan Artuklu cami mimarisi, yarım yüzyıl gibi kısa bir sürede büyük bir gellşme gösterdi. Bu gelişme özellikle dönemin mimarlık anlayışına damgasını vuran mihrap önü kubbesinde görülür. İçten ve dıştan bütün yapıya hâkim olan mihrap önü kubbesi, avlunun küçültülerek ortaya alınması ve kesme taş mimarisi gibi pek çok yenilik, XII. yy’ın ikinci yarısında Artuklular eliyle yerleşmiştir. Anadolu’da anıtsal camilerin ilk örneklerinden olan Silvan ve Kızıltepe ulu camileri bu yeni üslubun habercileri sayılır. Erken dönem Anadolu Türk mimarisinde çok ayaklı cami tipinin bazen değişik yorumlamalara uğradığını görmek de olasıdır. Özellikle Artuklu dönemi camilerinde rastlanan bu uygulamada, mihrap önü kubbeleri farklı bir anlayışla değerlendirilerek, bir bakıma yapının ağırlık merkezi durumuna getirilmiştir. Sürekli değişikliğe uğramış olmasına karşın  Silvan Ulu Camisi, mihrap önündeki 1157 yılında tamamlanmış olması mümkün kubbesiyle, bu alanda iyi bir örnektir . Necmeddin Alpi’nın yaptırdığı bütün mekana egemen olan mihrap önündeki bu kubbenin, daha önce yapılmış mimari değerlendirmelerle -özellikle Büyük Selçuklular’a ait Isfahan Ulu Camisi ile- sıkı ilişkisi vardır. Camiye daha sonraki onarımlarda eklenen portallerin ve yer yer değişiklik gösteren taş işçiliğinin yapının özgün biçimiyle ilgili olmadığı anlaşılmaktadır. Üzerindeki yazıtlardan en erken tarihlisi 1176 yılını gösteren ve değişikliklerle günümüze gelebilen Mardin Ulu Camisi de Artuklu camilerinin temel niteliklerine sahip bir yapıdır. Revaklı bir avlunun güneyinde yer alan çok ayaklı cami mekânı, enine üç nefe ayrılmış ve mihrap önü iki nef enindeki bir kubbe ile örtülmüştür.  Gene aynı yörede karşımıza çıkan Artuk Arslan ve Yavlak Arslan’ın 1204 yılında yaptırdığı Kızıltepe Ulu Camisi de benzer görünüşler taşır. 1156 tarihli bir diğer Artuklu yapısı, Harput Ulu Camisi ise Fahrettin Karaaslan tarafından yaptırılmıştır. Gerçekte avlulu cami anlayışıyla tasarlanmış olmasına karşın, havuzlu avlu cami içinde kalmış, küçülmüş ve etrafını çeviren mekân buraya açılmıştır. Tuğla malzemenin kullanıldığı çok ayaklı, enine gelişmiş üç nefli camideki mihrap önü kubbesi, tek nef üzerine oturmaktadır. Gerçekten de, XI. yüzyıl Doğu Anadolu bölgesine özgü yerel denemelerin hemen de bütün sonuçlarını Saltuklu mimarisinde görmek mümkündür. Bu dönemde yapılar tuğla tekniğinden kurtularak özenli kesme taş mimarisine dönüşürken, renkli taşların kullanımı,bir ölçüde figürlü konular, yüzeysel kemerler ve sarmal çizgili halat motifleriyle daha da zenginleşmiştir. Genel çizgi olarak Mengücüklü mimarisinden daha sade olan Saltuklu mimarisi, Anadolu’daki bu erken dönemin az sayıda ama oldukça seçkin örneklerini sunar. Anadolu’daki Erken Türk Beylikleri’nden Saltuklular’a ait günümüze gelebilmiş az sayıdaki mimari esere yalnız Erzurum’da rastlanmaktadır. Bu yapılar arasında Erzurum Ulu Camisi çok ayaklı, mihrap duvarına dik uzanan yedi nefli planıyla oldukça dikkat çekicidir. Özgün biçimini 12. yüzyılda aldığı sanılan cami sonradan birçok değişikliğe uğramıştır. Silmeli kemerlere dayanan pandantifli büyük mihrap önü kubbesi ve aynı eksen üzerindeki mukarnas dolgulu örtüsüyle erken dönem Anadolu Türk mimarisinde önemli bir yere sahiptir. Erzurum’da Kale Camisi (mescid) adıyla anılan bir diğer Saltuklu camisinde ise plan açısından farklı bir görünüş ortaya çıkmaktadır. Yanındaki Tepsi Minare ile beraber 12. yüzyıl sonuna tarihlenen küçük kare mekân yapı, ortadaki bir çift payenin varlığı nedeniyle, iki bölümden oluşmuş izlenimi vermektedir. Mihrap önü kubbeli ve yanları iki beşik tonozla örtülü birinci bölüme karşılık, ikinci bölümde ortadaki kubbenin yerini çapraz tonozlu bir örtü almıştır. İçten pandantifli ve beş sıra mu mihrap önü kubbesinin bir başka özelliği de, dıştan yüksek, kasnaklı ve silmelerle hareketlendirilmiş konik bir çatıyla örtülü olmasıdır.  Erzurum’da Kale Camisi (mescid) adıyla anılan bir diğer Saltuklu camisinde ise plan açısından farklı bir görünüş ortaya çıkmaktadır. Yanındaki Tepsi Minare ile beraber 12. yüzyıl sonuna tarihlenen küçük kare mekân yapı, ortadaki bir çift payenin varlığı nedeniyle, iki bölümden oluşmuş izlenimi vermektedir. Mihrap önü kubbeli ve yanları iki beşik tonozla örtülü birinci bölüme karşılık, ikinci bölümde ortadaki kubbenin yerini çapraz tonozlu bir örtü almıştır. İçten pandantifli ve beş sıra mu mihrap önü kubbesinin bir başka özelliği de, dıştan yüksek, kasnaklı ve silmelerle hareketlendirilmiş konik bir çatıyla örtülü olmasıdır.  Anadolu’nun siyasi tarihinde fazlaca sözü edilmeyen Mengücüklüler (Mengücekliler de denir), Malazgirt zaferinden hemen sonra (1072) Yukarı Fırat havzasında kurulmuş bir beyliktir. Bu beyliğin adını günümüze kadar taşıyan, XII. yy sonuyla XIII. yy başlarında daha çok Erzincan, Kemah ve Divriği’de yapılmış mimari eserler ve bunların zengin taş işçiliğidir. Bu yapılardan günümüze kalabilmiş olanların en önemlisi Mengücüklü Ahmed Şah ile eşi Turan Hatun’un yaptırdığı Divriği Ulu Camii ve Darüşsifası’dır (1228-1229). Anadolu Selçuklu mimarisinde cephe tasarımı, değişik üslupta dört taçkapısı ve bezemeleriyle özgün bir yere sahip olan bu eser için yabancı araştırmacilar « Anadolu Elhamrası » deyimini kullanırlar. T.L. Anadolu’da karşımıza çıkan erken dönem camilerinin bir bölümünde, özellikle planlama anlayışı yönünden, Hıristiyan bazilika şemalarının etkileri kuvvetli hissedilmektedir. Bu yapıların en erken tarihlisi Mengücüklü Şehinşah bin Süleyman’ın 1180-1181 yılında Meragalı Hasan bin Firuz adh bir sanatçıya yaptırdığı Divriği Kale Camisi’dir. Dikine üç nef olarak planlanan caminin örtü sistemi yanlarda dörder kubbe, ortada beşik bir tonozdan oluşmuştur. Mengücüklü yapısı olan 1228 tarihli Divriği Ulu Camisi, yalnız 13. yüzyılın değil, tüm Anadolu Türk mimarisinin en önemli anıtlarından birisidir. Cami Mengücükoğulları’ndan Ahmed Şah, bitişiğindeki şifahane ise aynı yıllarda eşi Melike Turan tarafından yaptırılmıştır. Çok ayaklı olan yapı mihrap duvarına dikey beş nefe ayrılmış, üstü yirmi beş küçük kubbe ve tonozla örtülmüştür. On iki dilimli ve dıştan piramit çatılı mihrap önü kubbesinden başka aynı aks üzerinde ve caminin ortasına rastlayan bölümde bir aydınlık feneri bulunmaktadır. Cami ve şifahanede bulunan yazıtlar yapının Ahlatlı Hurremşah adlı bir sanatçı yönetiminde çeşitli çevrelerden sağlanan ustalar tarafından gerçekleştirildiğini göstermektedir. Taş işçiliği açısından çok zengin ve değişik özelliklerle yüklü olan külliyenin, sayıları dörde ulaşan farklı üsluptaki portalleri mimarimizde özel bir yere sahiptir. Medreseler İçinde dinsel ve deneysel öğretim yapılan eğitim yapılarından medreseler, mimari ve bezeme özellikleriyle Anadolu’da sürekli ve tutarlı bir gelişim gösteren yapıların başında gelir. Anadolu’da Büyük Selçuklular’dan kalma medrese yoktur. Ancak 12. yüzyılın ortalarına doğru medreseler görülmeye başlar. Bu yıllarda Anadolu hızla Türkleşmeye, çoğu eski merkezlerin üzerine gelen kentler yeniden kurulmaya başlamıştır. Bu yerleşme merkezlerinde karşılaştığımız medreselerde ana plan şeması, dört ya da üç eyvan, ortada, eyvanların açıldığı bir avludan oluşmaktadır. Şemanın değişikliğe uğradığı nokta genellikle orta avludur. Bazı medreselerde bu orta avlu açık, bazılarında ise kubbe ya da tonozlarla örtülmüştür. Bu yüzden Anadolu medreselerini kaba başlıklar altında toplamak gerekirse açık veya kapalı medreseler diye ikiye ayırmak mümkündür. Anadolu medreseleri bu iki ana başlık dışında ayrıca eyvan ve kat sayıları, avlunun değerleniş biçimiyle yeni sınıflandırmalara konu olabileceği gibi, içinde geçen eylemlerdeki bazı küçük ayrımlardan dolayı tıp medreseleri, şifahaneler, rasathaneler gibi değişik başlıklar altında da toplanabilir. Danişmendlilerin mimari alanındaki asıl yaratıcılığı medrese yapılarında kendini gösterir. XIII. yüzyıl boyunca gerçekten pek az örneğine tanık olduğumuz kubbeli medreseler Danişmendliler döneminde başlar. Tokat ve Niksar Yağıbasan Medresesi, Kayseri’deki Kölük Camii Medresesi söz konusu bu mimarinin en tutarlı yapılarıdır ve bu medreseler, Anadolu’da kubbeli medrese tasarımının gelişmesinde öncü olmuştur. Danişmentliler’ den Nizameddin Yağıbasan’ın 1151-1152 tarihli Tokat Yağıbasan Medresesi ile gene aynı kişi tarafından 1157-1158 yıllarında yaptırılan NiksarYağıbasan Medresesi Anadolu’ya yepyeni bir mimari form kazandıran yapılardır. Ortada tromplu büyük bir kubbe, çevresinde buna bağlanan eyvan ve odalardan oluşan bu iki medrese birbiriyle yakın ilişki içindedir. Bezemesiz, yalin ve bugün harap durumda bulunan bu iki yapı, daha sonra 17. yüzyıla kadar sürecek gelişmelerin öncüsü olmuştur. Artuklu medreseleri yapı özellikleri ve süslemeleri açısından Selçuklu medreselerine pek benzemez. Ama Orta Asya’da doğan ve Büyük Selçuklular zamanında gelişen mimari üslubun önemli bir halkası olduğu için, plan şeması bakımından Danişmendli ve Selçuklu medreseleriyle ortak yönleri vardır. Artuklu medreseleri sağlam taş yapılar olduğu için fazla zarar görmeden günümüze ulaşabilmiştir. Artuklu medreselerinde kubbeye pek sık rastlanmaz; hacimler genellikle çapraz veya sivri beşik tonoz örtülüdür . Diğer medrese yapılarında gibi burada da eyvan önemli bir unsurdur ve erken dönem yapılarında bir veya iki eyvan bulunur. Ama mescit veya cami her zaman daha önemli bir yer tutar. Artuklu medreselerinde mescit, plan şemasında belirli bir yeri olan ve birden fazla mekan biriminden oluşur. Bazen medresenin bir parçası değil, bağımsız bir bina özelliği kazanır. Erken Artuklu medreselerinin diğer bir özelliği de bazılarının iki katlı olmasıdır. Gerçekten de, XllI. yy. Selçuklu medreselerinden önce katlı medreseler Diyarbakır ve Mardin’de görülür. T.L. Medrese mimarisinin Anadolu’daki ikinci egemen tipi açık avlulu medreselerdir. Bu tipin erken örnekleri Artuklu çevresinde oluşmuştur. Mardin’de Artukoğlu Necmeddin İl-gazi’nin, kardeşi Eminüddin adına yaptırdığı 12. yüzyılın başına ait Eminüddin Külliyesi’ndeki Eminüddin Medresesi bu tipin günümüze gelebilen ilk örneğidir. Medrese, beşiktonozlu bir giriş bölümü ve yanlarda yer alan çapraz tonozlu mekânlardan oluşmaktadır. Külliyenin cami, hamam ve çeşmeden oluşan diğer birimleriyle birlikte özelliklerinin bir bölümünü yitiren bu yapıya karşılık, 12. yüzyılın üçüncü çeyreğine tarihlenen Mardin Hatuniye Medresesi, açık avlulu Anadolu medreseleri içinde iki katlı, eyvanlı ve revaklı avlusuyla olgun bir örnek sayılmaktadır. Artuklu medreseleri içinde gene şemalarını kesin olarak bildiğimiz açık medreselerden Diyarbakır Zinciriye Medresesi oldukça ilginç bir yapıdır. İki eyvanlı, tek katlı ve açık avlulu olan bu yapı, 1198 yılında Isa Ebu Dirhem adlı bir sanatçı tarafından gerçekleştirilmiştir. Plan özellikleri ve zengin taş bezemeleri ile kendi türünün gelişmiş bir örneği olduğunu ilk bakışta açığa vurmaktadır. Diyarbakır Mesudiye Medresesi ise, iki katlı revaklı avlusu, büyük eyvanı ve özellikle taş işçiliği ile Ulu Cami külliyesine bitişik ve onu tamamlayan bir yapı oluşuyla tanınmaktadır. 1198-1223 yılları arasında Halepli Ustat Cafer bin Mahmud’un çizimlerine dayanarak mimar Mes’ud tarafından uygulanmıştır. Güneydoğu Anadolu’da Artuklular dönemine ait diğer açık avlulu medrese örnekleri arasında Mardin’e bağlı Koçhisar Bucağı’nda 1211-1212 tarihli Harzem Medresesi, Mardin’de 13. yüzyılın ilk yarısına tarihlenen Şehidiye Medresesi, gene aynı yüzyılın başlarında yapıldığı sanılan Marufiye Medresesi sayılabilir. Mardin’de 14. yüzyılın sonu gibi geç bir tarihte gerçekleştirilen Sultan İsa Medresesi, Artuklular’ın denediği değişik bir planı göstermesi nedeniyle oldukça önemlidir. Bir avlunun iki yanında ayrı ayrı şekillenen mekân grupları iki katlı bir düzen gösterirler Anadolu’daki kapalı avlulu veya kubbeli medreselerin en ilginç örneklerinden birisi hiç kuşkusuz 1228 tarihli Divriği Melike Turan Şifahanesi’dir. Mengücükoğulları’ndan Ahmedşan in eşi Melike Turan tarafından Divriği Ulu Camisi’ne bitişik olarak yaptırılan iki katlı şifahanede, kubbe ve tonozların zengin bezemeli taş mimarisi, etkili bir iç mekân yaratmıştır. Yapı anıtsal bir portalle dışa açılmaktadır. http://www.pbase.com/dosseman/divrigi_turkey Şifahane kısmının gotik karakterli taçkapısı bütün cepheye hâkimdir. Tabana yakın bir kesimdeki birkaç sıra profilin üzerinde yükselen kaval silme demetleri üzerinde yer yer diskler, kartuşlar, bitki süslemeleri belirli bir yüksekliğe kadar devam ettikten sonra, tepede sivri bir kemer halinde son bulur. İki demet halinde gruplaşan silmeler, kademeler halinde derinleşerek kapı yüzeyine kadar yaklaşır. Kapı yüzeyi bir sütunçeyle ayrılmış ikiz pencere, alınlıklar ve bordürlerle zengin, plastik bir bölümlendirme görünümündedir. (…)Divriği Şifahanesi’nin taçkapısı, aynı külliyenin diğer taç-kapılarından çok farklıdır. Hindistan, Afganistan ve İran’dan aldığı etkileri, yepyeni işlevlere bağlayan kapıda, özenle işlenmiş kesme taş farklı bir malzemeymiş gibi, alçı, metal ve ahşap tekniklerine yaklaşmıştır. T.L. Mezar anıtları Türk sanatında mimari ve bezeme yönünden güçlü bir gelişme gösteren yapı türlerinden birisi de mezar anıtlarıdır. Anadolu dışında Karahanlı, Gazneli, Büyük Selçuklular eliyle yoğun bir denemeye konu olan mezar anıtlarının Anadolu’da ki uzantısı da önceki gelişmeleri güçlendirecek nitelikte karşımıza çıkmaktadır. Anadolu’da yeni olanaklara kavuşan mezar anıtları genel olarak içinde mezarın yer aldığı bir alt kat (oturtmalık), simgesel nitelikteki sandukanın bulunduğu ziyaret edilen bir üst kat (gövde) ve örtüden oluşmaktadır. Toprak altında kalan oturtmalık kısmına yaygın olarak mumyalık denir. Bu adın yaygınlaşmasının nedeni, ölülerin mumyalanma geleneğinin bir süre yaşamış olmasından ileri gelmektedir. Bunların ilginç örnekleriyle Anadolu’ da değişik yerlerde karşılaşılmaktadır. Türkler elinde başlıbaşına anıt niteliğine bürünen ve ölünün mezarını simgeleştiren bu yapılar, çok değişik biçimler içinde denenmiş, zengin görünüşlere ulaşılmıştır. Türkler’in Orta Asya ve İran’da genellikle iki tip mezar anıtı geliştirdiklerine tanık oluyoruz. Bunlardan birincisi kare planlı ve kubbeli, ikincisi ise poligonal veya silindirik planlı ve kuleseldir. Anadolu’da uzun yıllar, değişik biçimlerde olmak üzere, genellikle kule mezar tipinin egemenliğine tanık oluyoruz. Ayrıca bu yapılarda, başta giriş bölümleri olmak üzere, oldukça yoğun bezeme kullanılmıştır. Anadolu’da Büyük Selçuklu ve Erken Türk Beylikleri’nden Artuklular’a ait mezar anıtları günümüze ulaşamamıştır. Buna karşılık Anadolu’nun ilk mezar anıtları arasında altı yapı Danişmentliler ile ilgili görülmektedir. Amasya’da 1145 yılında yapıldığı kabul edilen Halifet Gazi Kümbeti, sekizgen gövdesi, kesme taş cephesi ve külahıyla dikkati çeker. Niksar’da, yazıtı bulunmadığı için kesin tarihi bilinmeyen kare planlı Melik Gazi Türbesi, yine aynı yörede kesme taştan sekizgen bir yapı olan 12. yüzyıla ait Kulak Kümbeti ile 1182 tarihli ve dikdörtgen planlı Hacı Çıkrık Türbesi, mimari yönden çeşitli aksaklıklarına karşın Anadolu Türk mimarisin de ilk denemeler olmaları nedeniyle üzerinde durulmaya değer yapılardır. 12. yüzyıl sonuna maledilen Kayseri’nin Pazarören bucağı yakınlarındaki Melik Danişmend Gazi Kümbeti ile Niksar Kırk Kızlar Kümbeti, taş temel üzerine oturan özenli tuğla işçilikleriyle dikkati çekerler. 1220 yılı dolaylarında yapıldığı anlaşılan Kırk Kızlar Kümbeti’nin mimarı, Sivas’taki Keykavus Şifahenesi’nde de adı bulunan Marendli Ahmed bin Ebubekir’dir. Erzurum’da Saltuklu kümbetleri olarak adlandırılan üç mezar yapısından en anıtsalı Emir Saltuk Kümbeti’dir. Dış görünüşüyle değişik etkiler içinde oluştuğu anlaşılan iki renkli düzgün kesme taş yapı, diğer Anadolu mezar anıtlarından ayrılan özelliklere sahiptir. Gövde, silmeler ve üç alınlıklarla iki katlı bir görünüş almış, sekizgen gövdenin üzerine konik külah yerleştirilmiştir. Çift pencere şekilleri ve yuvarlak kemerli nişler içindeki eski Türk hayvan takvimine bağlanan figürlü kabartmalar oldukça ilginçtir. Yazıtı bulunmadığı için kesin yapımı bilinemeyen ve 12. yüzyıl sonuna tarihlenen bu kümbet, daha sonraki gelişmelerde etkili olamamış ve Anadolu’da tek örnek durumunda kalmıştır. Bazı araştırmacılar biçim ve figürlü süslemeler açısından Emir Saltuk Kümbeti’ni Eseri doğrudan Orta Asya’ya ve kümbet-türbe biçimlerinin kökenlerinde yatan “çadır mimarisi” ne bağlarlar. Bazı araştırmacılar bölgesel üslup ve sanatçılara ağırlık tanır, bazıları ise mimari açıdan devamı olmayan tek örnek olduğunu öne sürerler. Aslında bütün bu söylenenlerin tümü yapıyı tanımlamak için gereklidir. Kümbetin XII. yüzyıl sonunda 1168’de ölen Izzeddin Saltuk için yapıldığı kabul edilir, iki renkli taştan inşa edilmiş, iki katlı bir yapıdır. Alt gövdesi sekizgen planlıdır. Sekize bölünmüş duvar yüzeylerinin her biri pencerelerden yukarıda üçgen alınlıklar şeklinde sonuçlanır. Üçgen alınlıklardan sonra pencereli kasnak kısmı silindirik olarak devam eder ve yukarıda basık bir konik külahla veya sivri kubbe şeklinde sona erer. Tercan’daki Mama Hatun Kümbeti, Saltuklu mimarisinin  özgün yapılarındandır. Taçkapının yan nişleri üzerindeki kitabede “Ahlatlı Ebul Nema bin Mufaddale” olarak mimarın adı okunur. Kesme taştan yapılmış kümbetin plan açısından kaynakları üzerinde çok tartışılmıştır. El-Süleymaniye gibi erken İslam mimarisi eserlerinden veya Aral Gölü’nün doğusunda Tagisken’de MÖ 1II. yy mezar anıtlarından esinlendiği kabul edilir. Çevresi daire biçiminde bir kuşatma duvarı ile çevrili olan kümbet, kare planlı bir mumyalığın üzerinde yer alan sekiz dilimli gövde ve hafif dilimlenıniş konik külahtan oluşmuş ilginç bir yapıdır. T.L. Mengücüklü dönemine ait mezar anıtlarına gelince, Divriği’deki 1196 tarihli Kamereddin Kümbeti ile Sitte Melik Kümbeti kesme taştan sekizgen gövdeli ve piramit çatılı yapılardır. Sitte Melik Kümbeti’nin cephesindeki geometrik geçmeler geleneksel bezemenin bir devamı olarak kabul edilmektedir. Gene Mengücüklülere ait bir kümbet de Kemah’ta karşımıza çıkmaktadır. 12. yüzyıl sonu ya da 13. yüzyılın başına tarihlendirilebilecek Melik Gazi Kümbeti, tuğladan bezemeli sekizgen gövdesi ve mumyalık kısmındaki sekizgen payeden gelişen örtü sistemiyle Azerbaycan bölgesi mezar anıtlarına bağlanmaktadır. Yapının mimarı Ömer bin İbrahim el-Taberi’dir. Diğer yapılar Anadolu’daki Erken Türk Beylikleri’nden cami, medrese, mezar anıtı dışında-sayıları az olmakla beraber-başka yapılar da günümüze gelmiştir. Bu yapıların başında, eski yollar üzerinde karşımıza çıkan köprüleri saymak gerekir. Geçit görevinin yanı sıra mimari özellikleriyle de dikkati çeken köprüler, yapıldıkları yerin koşulları içinde gerçekten ilginç denemelerdir. Erken devir örnekleri Güneydoğu Anadolu’da, özellikle Artuklu topraklarında karşımıza çıkmaktadır. Biçimsel zenginlikleri, üzerlerinde yer yer karşılaşılan plastik örnekleri, bu yapıların yalnız bir yeri aşma gereksinimiyle yapılmadıklarını göstermektedir. Dicle Irmağı üzerinde 1116 yılında yapılmış olması mümkün Hasankeyf Köprüsü, Cizre yakınlarındaki 1164 tarihli Dicle Köprüsü, Silvan yolunda Batman Suyu üzerinde 1147 tarihli tek bir kemerden oluşan ünlü Malabadi Köprüsü, 1179 tarihli Çermik Köprüsü, 1204 tarihli Mardin yakınlarında Dunaysır Köprüsü, Diyarbakır yakınlarındaki 1218 tarihli Devegeçidi Köprüsü ve yakın zamanlarda tamamen ortadan kalkan gene Diyarbakır yakınlarındaki Ainbarçayı Köprüsü Artuklular döneminden kalma önemli örneklerdir. Her biri başlıbaşına mimari bir değer olan ve bir kısmı bugün de kullanılan bu köprülerde, eski geleneksel motiflerle yüklü figürlerin bulunuşu ilgi çekicidir. Anadolu’da sürekli yenilenmek, genişletilmek suretiyle günümüze ulaşabilen savunma amaçlı yapılar arasında kale ve surları özellikle belirtmek gerekir.  Zamanla ulaşım sisteminin, yerleşme merkezlerinin, savunma sistemlerinin değişmesi sonucu terk edilen bu kalelerden çoğunun ilk kuruluşları, Türkler’den öncesine gitmektedir. Ancak Türkler’in de bu alanda önemli çalışmalar yaptığı bilinmektedir. Diyarbakır surlarında Artuklular’dan kalma 1208 tarihli Evli Beden Burcu ile Yedi Kardeş Burcu bu konuda verilebilecek en güzel örneklerdir. Metin Sözen, Zeki Sönmez, Anadolu Uygarlıkları Ansiklopedisi, 1982